Jan Władysław Nelken, ps. „Otto, Marek, Tytus” (ur. 16 marca 1878 w Skomoroszkach, zm. 9–11 kwietnia 1940 w Katyniu) – pułkownik lekarz Wojska Polskiego, psychiatra, psychoanalityk, działacz niepodległościowy i socjalistyczny, ofiara zbrodni katyńskiej.
Życiorys Syn dyrektora cukrowni Edwarda Nelkena (1850–1930) i Eugenii z Felszów (1854–1909) urodzony 16 marca 1878 we wsi Skomoroszki, w ówczesnym powiecie taraszczańskim guberni kijowskiej. Był wyznania ewangelicko-augsburskiego.
W 1896 zdał egzamin dojrzałości w ośmioklasowym gimnazjum filologicznym w Łodzi. W tym samym roku rozpoczął studia na Wydziale Lekarskim Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Wydalony z uczelni i z Warszawy za działalność socjalistyczną, w 1899 wyjechał do Kazania, gdzie 18 października 1902 otrzymał dyplom lekarza na tamtejszym Uniwersytecie. Po powrocie do Warszawy rozpoczął praktykę psychiatryczną i działalność polityczną w Polskiej Partii Socjalistycznej. Był kilka razy aresztowany i więziony. 8 stycznia 1909 nostryfikował dyplom na wydziale medycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego.
1 sierpnia 1914 został zmobilizowany do Landsturmu. W czasie I wojny światowej pełnił służbę w Szpitalu Garnizonowym nr 14 we Lwowie na stanowisku starszego ordynatora oddziału psychiatrycznego. Od 1 lipca do 1 sierpnia 1915 pełnił służbę w szpitalu polowym 1/13, a następnie wrócił do szpitala garnizonowego we Lwowie. 26 grudnia 1915 został mianowany podporucznikiem lekarzem, a 3 kwietnia 1916 awansowany na porucznika lekarza. 1 sierpnia 1917 został przeniesiony do Szpitala Garnizonowego nr 15 w Krakowie. Pełnił funkcję biegłego sądowego przy sądach polowych 2 Armii. 1 października 1917 został reklamowany w wojska.
3 sierpnia 1919 został przydzielony do Okręgowej Komendy Uzupełnień na stanowisko lekarza komisji stałej. 26 października tego roku został przeniesiony do Szpitala Ujazdowskiego w Warszawie na stanowisko starszego ordynatora. 20 grudnia 1919 został formalnie przyjęty do Wojska Polskiego w randze kapitana lekarza z byłej armii austro-węgierskiej, zaliczony do Rezerwy armii, z jednoczesnym powołaniem do służby czynnej na czas wojny aż do demobilizacji. 6 sierpnia 1920 został zatwierdzony z dniem 1 kwietnia 1920 w stopniu majora, w Korpusie Lekarskim, w grupie oficerów byłej armii austro-węgierskiej.
Od 16 marca 1921 w Oficerskiej Szkole Sanitarnej na stanowisku starszego ordynatora. 3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu podpułkownika ze starszeństwem od 1 czerwca 1919 i 37. lokatą w korpusie oficerów sanitarnych (lekarzy).
24 grudnia 1925 został przesunięty na stanowisko kierownika Oddziału Psychiatrycznego Szpitala Szkolnego Centrum Wyszkolenia Sanitarnego w Warszawie. 16 marca 1927 prezydent RP nadał mu stopień pułkownika z dniem 1 stycznia 1927 i 5. lokatą w korpusie oficerów sanitarnych, grupa lekarzy. Z dniem 30 czerwca 1934 został przeniesiony w stan spoczynku. 15 czerwca 1935 został wcielony do Kadry Zapasowej 1 Szpitala Okręgowego.
Po zakończeniu zawodowej służby wojskowej praktykował w Ambulatorium na Solcu i Ubezpieczalni Społecznej. Był członkiem Zarządu Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i redaktorem Rocznika Psychiatrycznego. Mieszkał w Warszawie przy ul. Matejki 6 m. 1.
Po wybuchu II wojny światowej 1939 wraz z kadrą Centrum Wyszkolenia Sanitarnego ewakuował się na tereny wschodnie, a po agresji ZSRR na Polskę został aresztowany przez Sowietów. Był przetrzymywany początkowo w obozie putywlskim, a następnie w Kozielsku. Wiosną 1940 został przetransportowany do Katynia i rozstrzelany przez funkcjonariuszy Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku oraz pracowników NKWD przybyłych z Moskwy na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940. Pogrzebano go w bezimiennej mogile zbiorowej, gdzie od 28 lipca 2000 mieści się oficjalnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu. Podczas ekshumacji w 1943 jego ciało nie zostało zidentyfikowane pod jego nazwiskiem.
W 1904 ożenił się ze Józefą Stanisławą Radomską (zm. 1967), nauczycielką. Rozwiedli się w 1925, małżeństwo było bezdzietne. Po raz drugi ożenił się 23 lipca 1925 z Ireną z Borkowskich (1899–1944), z którą miał dwoje dzieci: córkę Annę (1926–1944) i syna Jana (1931). Jego żona Irena i córka Anna zginęły w 1944 w powstaniu warszawskim.
Upamiętnienie Postanowieniem nr 112-48-07 Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego z 5 października 2007 został awansowany pośmiertnie na stopień generała brygady.. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.
17 września 2009 w Wojskowym Instytucie Medycznym w Warszawie został zasadzony Dąb Pamięci Jana Nelkena.
Twórczość Badania płynu mózgowo-rdzeniowego i jego wyniki w schorzeniach układu nerwowego, powstających na tle kiły. Przegląd Lekarski, 1909 O porażeniach następowych po ostrem zatruciu tlenkiem węgla. Kraków, 1909
Psychologische Untersuchungen an Dementia præcox-Kranken. Journal für Psychologie und Neurologie 17, s. 174–185, 1911 Analytische Beobachtungen über Phantasien eines Schizophrenen. Jahrbuch für psychoanalytische und psychopathologische Forschungen 4, s. 504–562, 1912 Ueber schizophrene Wortzerlegungen. Zentralblatt für Psychoanalyse 2, 1–5, 1911 Badania psychoanalityczne chorób nerwowych. Neurologja Polska 2, 1913 O potrzebie państwowego Zakładu dla umysłowo chorych zbrodniarzy w Galicyi, 1913 Alkohol i przestępstwa w wojsku podczas wojny. Lekarz Wojskowy 1 (21), s. 9–18, 1920 Psychozy reaktywne na wojnie. Lekarz Wojskowy 2 (30), 1921 Udawanie zaburzeń psychicznych a służba wojskowa. Warszawa, 1926 Orzeczenia sądowo-lekarskie. Warszawa, 1927 Ostre upicie się i jego znaczenie sądowo-lekarskie. Wojskowy Przegląd Prawniczy 3, 1930 Kokainizm i homoseksualizm, 1931 Ostre upicie się i przestępczość. Warszawa, 1931 O powikłaniu chorób psychicznych przez różę, 1932 Hygjena psychiczna w wojsku. Warszawa, 1934 Psychozy reaktywne w oświetleniu wojny światowej i służby wojskowej, 1934 Higjena psychiczna usposobienia psychopatycznego jako zagadnienie kultury, 1935 Z dziedziny psychoneurologii dziecięcej w Rosji. Warszawskie Czasopismo Lekarskie 12, 1935 Handelsman J, Nelken J. O zachowaniu się niepamięci po postrzale głowy. Warszawskie Czasopismo Lekarskie 11 (18/19), 1935 Głosy krytyczne z dziedziny eugeniki współczesnej. Warszawskie Czasopismo Lekarskie, 1936 Higjena psychiczna obrony przeciwgazowej. Lekarz Polski 1, 1936 O wojnie bakteriologicznej. Lekarz Polski, 1936 Pamiętnik Forela. Warszawskie Czasopismo Lekarskie, 1936 Humanizacja wojny w świetle zagadnień higieny psychicznej. Warszawskie Czasopismo Lekarskie, 1937 Niewystarczalność konwencji genewskiej wobec walki lotniczo-gazowej. Lekarz Polski, 1937 Dziesięciolecie przygotowań do walki lotniczo-gazowej. Warszawskie Czasopismo Lekarskie, 1938 Alkohol a walka lotniczo-gazowa. Lekarz Wojskowy 14 (4), s. 80–83, 1938
Ordery i odznaczenia Krzyż Niepodległości – 12 maja 1931 „za pracę w dziele odzyskania Niepodległości”. Złoty Krzyż Zasługi – 19 marca 1931 „za zasługi na polu wiedzy lekarskiej i lecznictwa w wojsku”. Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Złoty Krzyż Zasługi Cywilnej z Koroną na wstążce Medalu Waleczności – 14 września 1916
Zobacz też awanse generalskie oficerów II Rzeczypospolitej Polskiej z 2007 jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku) obozy NKWD dla jeńców polskich ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Katyniu
Przypisy
Bibliografia
Rocznik Oficerski 1924. Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Warszawa 1924, s. 1003, 1017, 1079. Rocznik Oficerski 1928. Ministerstwo Spraw Wojskowych, Warszawa 1928, s. 709, 725. Rocznik Oficerski 1932, Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, Warszawa 1932, s. 321, 826. Stanisław Konopka. Rocznik Lekarski Rzeczypospolitej Polskiej na 1936 rok. Warszawa: Biuro Propagandy Polskiej Medycyny przy Naczelnej Izbie Lekarskiej, 1936, s. 1204, 1228, 1317, 1697.
Herman E. Dr Jan Nelken. Neurologia Polska 24, s. 8–11, 1950.
Ilnicki S, Nelken J., jun. Pamiętnik płk. dr. med. Jana Nelkena znaleziony w Katyniu. Lekarz Wojskowy 3/4, s. 206–209, 1993.
Nelken J. Płk dr med. Jan Nelken (ur. 16.III.1878–zm. 1940). Archiwum Medycyny Sądowej 2, s. 136–140, 1985. Red. „Nelken, Jan Władysław” W: Polski Słownik Biograficzny tom 22 s. 667–668. Sitkiewicz T. Jan Władysław Nelken. Wojskowy Przegląd Historyczny 2 (128), s. 417, 1989. Jan Bohdan Gliński: Słownik biograficzny lekarzy i farmaceutów, ofiar II wojny światowej. Wrocław: Urban & Partner, 1997 s. 282–284. Stanisław Ilnicki, Jan Nelken jun.: Gen. bryg. dr med. Jan Władysław Nelken (1878–1940). Warszawa: Wojskowy Instytut Medyczny. Klinika Psychiatrii i Stresu Bojowego w Warszawie, 2009 .
Linki zewnętrzne Prace Jana Nelkena w bibliotece Polona
Kategoria:Absolwenci Cesarskiego Uniwersytetu Kazańskiego Kategoria:Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Jeńcy polscy obozu przejściowego w Putywlu Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918–1921 Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Oficerowie 1 Batalionu Sanitarnego Kategoria:Oficerowie – ofiary zbrodni katyńskiej – mianowani generałami Wojska Polskiego III Rzeczypospolitej Kategoria:Oficerowie Wojska Polskiego zamordowani w Katyniu Kategoria:Polacy odznaczeni Krzyżem Zasługi Cywilnej Kategoria:Polacy – oficerowie lekarze cesarskiej i królewskiej Armii Kategoria:Polacy – żołnierze Cesarskiej i Królewskiej Armii w I wojnie światowej Kategoria:Pułkownicy lekarze II Rzeczypospolitej Kategoria:Pochowani na Polskim Cmentarzu Wojennym w Katyniu Kategoria:Polscy psychiatrzy Kategoria:Polscy psychoanalitycy Kategoria:Uczestnicy kampanii wrześniowej (strona polska) Kategoria:Urodzeni w 1878 Kategoria:Zmarli w 1940