Twierdzenie naukowe – zdanie oznajmiające spełniające następujące warunki: można wobec niego sformułować kryteria pozwalające na eksperymentalne, obserwacyjne lub logiczne ich obalenie (falsyfikowalne według zasad Karla R. Poppera), istnieją reguły jego odczytania, które ograniczają do skończoności liczbę ich interpretacji (kryterium precyzji Józefa Bocheńskiego), odnosi się do empirycznie doświadczalnej lub logicznie definiowanej rzeczywistości (tzw. widły Hume’a), jest elementem zbioru twierdzeń paradygmatu wyjaśniającego rzeczywistość i pozwalającego na przewidywanie jej przyszłych stanów (koncepcja nauki normalnej T. S. Kuhna), twierdzenie będące najprostszym z możliwych opisów świata (tzw. Brzytwa Ockhama).
Podział twierdzeń naukowych
Zdanie analityczne – jego wartość logiczną (prawdę lub fałsz) można wykazać na podstawie analizy użytych w nim wyrażeń i któremu nie można zaprzeczyć bez naruszania reguł obowiązujących w danym języku. Według Ajdukiewicza zdaniu analitycznemu można zaprzeczyć, pod warunkiem, że zwiąże się je z innym znaczeniem aniżeli to, które na gruncie danego języka posiada, np. Szwagier to mąż mojej siostry, 2+2=4, Nieprawda, że Poznań jest i nie jest portem morskim.
Zdanie syntetyczne – jego wartość logiczna (prawda lub fałsz) nie może być ustalona bez odwoływania się do rzeczywistości. zdanie empiryczne – intersubiektywnie kontrolowalne (badacze zajmujący się daną dziedziną naukową są je w stanie niezależnie od siebie sprawdzić) i intersubiektywnie komunikowalne (kiedy występuje tożsamość języka wśród reprezentantów danej dyscypliny naukowej) jednostkowe – dotyczy jednostkowych zjawisk i procesów atomowe – np. Kraków jest portem morskim, Homer istniał naprawdę molekularne – suma logiczna zdań np. Nieprawda, że Kraków jest portem morskim, Paweł i Gaweł w jednym stali domku szczegółowe (egzystencjalne) – rozpoczyna się jawnym lub ukrytym zwrotem egzystencjalnie kwantyfikującym (niektóry, niektórzy, pewny pewien) np. Są tacy Polacy, którzy są bogaci → Niektórzy Polacy są bogaci ogólne – zawieraje, jawny lub ukryty, zwrot kwantyfikujący generalnie (każdy, wszelki, zawsze, dowolny) enumeracyjnie ogólne – posiada imiona własne lub inne ograniczenia czasowo-przestrzenne. np. Wszystkie kraje skandynawskie w XX w. były monarchiami konstytucyjnymi ściśle ogólne – twierdzenie tak sformułowane, że nie można rozstrzygnąć, czy dotyczy ono skończonej liczby przypadków, czy też nie i czy te przypadki są w zamkniętym obszarze czaso-przestrzennym, czy też nie. np. Jabłka rosną na drzewach, Wraz ze wzrostem płac maleją wydatki na żywność aksjologiczne (oceny i normy) ocena – orzeka o pewnych obiektach lub ich stanach, że są wartościowe właściwa – ma charakter autoteliczny (nie wymaga odniesienia do rzeczywistości) np. Zosia jest śliczna instrumentalna (utylitarna) – pewien stan rzeczy jest oceniany ze względu na jego następstwa. np. Aspiryna jest dobra na przeziębienia norma – zawiera nakazy lub zakazy postępowania właściwa – pokazuje cel, a nie środki potrzebne do jego osiągnięcia. np. Zakaz wjazdu instrumentalna (utylitarna) – pokazuje cel, jak i drogę niezbędną do jego realizacji. np. Pij mleko – będziesz wielki
Bibliografia Józef M. Bocheński, Współczesne metody myślenia, Wydawnictwo W Drodze, 1992. Thomas S. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych, tł. Helena Ostromęcka, Warszawa 1968. Karl R. Popper, Logika odkrycia naukowego, wyd. I: PWN, Warszawa 1977. Wiktor Werner, Specyfika wiedzy naukowej i historiografia, [w:] Wojciech Wrzosek (red.) Problemy współczesnej metodologii, Epigram, Bydgoszcz 2009, s. 35-44,
Kategoria:Metodologia nauki Kategoria:Epistemologia