Zespół uzdrowiskowy w Jastrzębiu-Zdroju

Zespół uzdrowiskowy w Jastrzębiu-Zdroju – zespół dawnych obiektów sanatoryjnych leżących na terenie osiedla Zdrój w Jastrzębiu-Zdroju. Część obiektów ma status zabytków nieruchomych województwa śląskiego, część zabytków w gminnej ewidencji zabytków. W 1994 roku zakończono działalność uzdrowiskową w mieście, co wpłynęło na późniejsze przeznaczenie wszystkich poniższych obiektów.

Spis budynków ZdjęcieNazwa obiektuStatusHistoria 150px Pijalnia wód1861 30px|Zabytek Pierwotnie pawilon muzyczny, od 1872 roku także pijalnia wód leczniczych. Od 1928 roku obiekt służył już wyłącznie jako rozlewnia wody solankowej. W 1994 roku, już po zaprzestaniu działalności uzdrowiska zaaranżowano tu kawiarnię „Letnią”. W 2011 roku z powodu złego stanu technicznego obiekt został wyburzony, a na jego miejscu postawiono nowy, nawiązujący do przedwojennego wyglądu pijalni wód w stylu chińskim. 150px Dom Zdrojowy1862 30px|Zabytek Obiekt został wybudowany w stylu szwajcarskim (w konstrukcji szkieletowej) w 1862 roku przez Feliksa von Königsdorffa. W środku znajdowały się kabiny kuracyjne, pijalnia wód, kawiarnia, czytelnia, sala taneczna oraz kasyno. W latach 90. XX wieku obiekt przeszedł gruntowną modernizację i współcześnie spełnia funkcje kulturalne i gastronomiczne, mieszczą się tu m.in. restauracja i sala teatralna Miejskiego Ośrodka Kultury. 150px Szwajcarka1862 wyburzony Budynek spełniał funkcje kwater dla kuracjuszy. Po II wojnie światowej znalazł się pod zarządem Przedsiębiorstwa Państwowego „Polskie Uzdrowiska” i funkcjonował jako Sanatorium nr 1 – pawilon „C”. W latach 70. XX w. budynek został rozebrany ze względu na zły stan techniczny. 150px Łazienki I1862 wyburzony W okresie funkcjonowania uzdrowiska budynek stanowił jeden z trzech obiektów kuracji leczniczych. W 1949 roku został wyremontowany i jako „Zakład Przyrodoleczniczy Łazienki I” działał do roku 1968. Następnie, do lat 90. w obiekcie funkcjonowała rozlewnia wód mineralnych. Od 2001 roku mieścił się tu klub muzyczny. Ze względu na zły stan techniczny, budynek rozebrano w 2023 roku. 150px Willa Karola1863 Budynek wybudowany przez Aldofa Methnera, do 1929 roku służył jako pensjonat. Wówczas obiekt zakupił Tomasz Kowalczyk, urządzając w nim mieszkania. W czasie II wojny światowej, obiekt stanowił schronienie dla żołnierzy Armii Krajowej. Do lat 70. XX w., mieściła się tu apteka. Obecnie willa ma przeznaczenie usługowo-mieszkalne. 150px Willa Anna1864 30px|Zabytek Willa, pierwotnie znana pod nazwą Anna-hof, pełniła funkcję pensjonatu dla kuracjuszy i siedziby sklepu kolonialnego Józefa Zahma, właściciela obiektu. W 1927 roku budynek nabył Robert Machler, który oprócz sklepu, prowadził tu mleczarnię i stację paliw. Po II wojnie światowej obiekt przeszedł na własność Gminnych Spółdzielni. Obecnie znajdują się tu mieszkania i lokale usługowe. 150px Hotel Hohenzollern1864 30px|Zabytek Pierwotnie Hotel Hohenzollern, od 1908 roku Fremdenheim, a w okresie II RP funkcjonował jako willa Betania. Po II wojnie światowej znalazł się pod zarządem Przedsiębiorstwa Państwowego „Polskie Uzdrowiska” i funkcjonował jako Sanatorium nr 1 – pawilon „B” a później jako „Sanatorium Mieszko”. Obecnie w budynku mieszczą się punkty usługowe i gastronomiczne. 184x184px Hotel Königsdorff1864 Pierwotnie hotel i restauracja Königsdorff. W okresie II RP hotel im. generała Hallera. Po zakończeniu II wojny światowej obiekt wrócił do dawnych właścicieli, a w późniejszym okresie przeszedł remont i przebudowę. Od lat 90. XX wieku obiekt użyteczności publicznej. 150px Żydowski Zakład dla Dzieci1890 30px|Zabytek Przed wojną centrum życia żydowskiego w Jastrzębiu-Zdroju, mieszczące sanatorium dla dzieci, synagogę oraz biuro rabina Wilhelma Münza. Po podziale Górnego Śląska własność katolickiej Fundacji NMP pod nazwą „Dom św. Jacka”. W okresie PRL-u obiekt służył jako mieszkania pracownicze. Po remoncie w 1996 roku służy jako budynek użyteczności publicznej. 150px Betania I1890 wyburzony Pierwszy obiekt leczniczy dla dzieci ewangelickich Betania, ufundowany przez gminę ewangelicką w Rybniku, składający się z dwóch jednakowych budynków. Po 1922 roku zarząd Betanii odsprzedał lecznicę Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych. Obiekt rozebrano jeszcze przed II wojną światową. 150px „Marienheim” (Zakład Najświętszej Marii Panny)1891 30px|Zabytek Dawniej zakład leczniczy dla dzieci katolickich prowadzony przez siostry Boromeuszki. Od 10 czerwca 1951 – rzymskokatolicki kościół parafialny pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa. 150px „Josefsheim” (Dom św. Józefa)1896 30px|Zabytek Na działce podarowanej przez doktora Mikołaja Witczaka powstał w 1905 klasztor sióstr Boromeuszek, który istnieje do dzisiaj. Przed wojną znajdowały się w nim także pokoje gościnne dla kuracjuszy. 150px Betania III (Dąbrówka)1905 30px|Zabytek Przed wojną jeden z trzech zakładów leczniczych dla dzieci ewangelickich Betania. Po 1945 przejęty przez PP „Polskie Uzdrowiska” pod nazwami kolejno: Sanatorium nr 1 – pawilon „A” i Dąbrówka. Od lat 90. własność prywatna, mieszcząca hotel, restaurację i spa Dąbrówka. W bezpośrednim sąsiedztwie powstał pensjonat Willa Dąbrówka, nawiązujący stylem architektonicznym do budynku byłej Betanii. 150px Dom Aniołów Stróżów1909 30px|Zabytek Przed wojną sanatorium dla chłopców funkcjonujące w ramach Zakładu Marii. Od 1939 siedziba szkoły samochodowej dla młodzieży z Hitlerjugend. W 1948 obiekt przejął PCK, nadając mu nazwę „Caritas” i uruchamiając prewentorium dla dzieci. W 1950 uruchomiono w nim Kolejowe Sanatorium dla Dzieci, a w 1971 szpital kolejowy. W 2000 obiekt przejęty przez parafię NSPJ, która przeprowadziła jego gruntowny remont. Obecnie obiekt pozostaje niezagospodarowany. 200x200px Sanatorium Spółki Brackiej1911 30px|Zabytek Przed wojną Lecznica Spółki Brackiej, których pacjentami byli pracownicy śląskich kopalń i hut. Po wojnie sanatorium ZUS-u, a później Pawilon III Przedsiębiorstwa Państwowe Polskie Uzdrowiska aż do 1994. W latach 1998–2010 w obiekcie znajdowały się wydziały Uniwersytetu Śląskiego, a w latach 2010–2016 siedziba filii Akademii Górniczo-Hutniczej im. Stanisława Staszica w Krakowie. W budynku odbywały się także zajęcia Uniwersytetu Trzeciego Wieku. Od 2023 roku służy jako siedziba Galerii Historii Miasta. 200x200px Willa Masnówka1912 30px|Zabytek Przed II wojną światową siedziba Zarządu Uzdrowiska, po 1945 roku budynek Zarządu Kąpielowego, a później mieszkanie doktora Masnego, który pełnił funkcję lekarza uzdrowiskowego w okresie PRL-u. Po remoncie zakończonym w 2006 roku znajduje się tu oddział Miejskiej Biblioteki Publicznej. W budynku mieszczą się też kawiarnia oraz galeria sztuki. Willa Masnówka stanowi stałe miejsce organizacji jastrzębskiego Festiwalu Filmu Niezależnego. 150px Łazienki II1912 30px|Zabytek Przed II wojną światową jeden z trzech obiektów kuracji leczniczych. Po upaństwowieniu uzdrowiska w 1947 roku budynek podlegał PPU „Ustroń-Jastrzębie” i funkcjonował jako „Zakład Przyrodoleczniczy Łazienki II”. W 2002 roku budynek zmodernizowano, aby służył studentom Uniwersytetu Śląskiego. W latach 2010–2023 w budynku znajdowała się Galeria Historii Miasta. W roku 2023 rozpoczęto remont, po którym w obiekcie ma znajdować się Pałac Ślubów. 150px Willa Antonina1920 30px|Zabytek Wybudowana w latach 20. jako prywatna willa Jana Dyrdy, została nabyta w kolejnej dekadzie przez uzdrowiskowego fizjoterapeutę Hajdera i nazwana na cześć jego żony, Antoniny. Do wybuchu II wojny światowej służyła pensjonariuszom uzdrowiska. W okresie PRL nieruchomość przeszła na własność państwa, znajdowały się w niej mieszkania socjalne. W 2017 roku budynek został zakupiony przez prywatnego inwestora, w 2023 roku przeszedł gruntowny remont. 150px Letnisko oficerskie1926 wyburzony Pierwotnie Letnisko Oficerskie dla 23. Dywizji Śląskiej, od 1938 roku Łazienki Parkowe. W czasie II wojny światowej, obiekt funkcjonował jako „Parkhotel”, a po jej zakończeniu jako Sanatorium „Górnik”. W 1992 obiekt przejęło miasto. W tym samym roku uchwalono, że zostanie sprzedany prywatnemu inwestorowi. W nocy z 3 na 4 lutego 1994 roku spłonął w niewyjaśnionych okolicznościach, po czym ruiny zostały rozebrane. 150px Łazienki III1926 30px|Zabytek Przed wojną jeden z trzech obiektów kuracji leczniczych. Po upaństwowieniu uzdrowiska w 1947 budynek trafił pod zarząd Ministerstwa Zdrowia. Łazienki zostały odremontowane i oddane do użytku 1 czerwca 1949. Od tej pory do połowy lat 90. funkcjonowały pod nazwą „Zakład Przyrodoleczniczy Łazienki III”. Po likwidacji uzdrowiska, obiekt pozostawał niezaadoptowany, a jego stan techniczny nie pozwalał na jego użytkowwanie. W latach 2022–2023 budynek został gruntownie zmodernizowany, a w jego przestrzeniach urządzono siedzibę Galerii Sztuki Współczesnej oraz obserwatorium astrologiczne. 150px Willa Wanda1927 Do końca lat 30., mieściły się tu pokoje dla kuracjuszy i restauracja. Po II wojnie światowej, mieściły się tu biura dyrekcji wodociągów. Obecnie budynek jest własnością prywatną. 150px Muszla koncertowa1928 30px|Zabytek Amfiteatr, dawniej miejsce organizacji występów artystów goszczących w uzdrowisku. Obecnie w pobliżu muszli koncertowej organizowane są koncerty oraz miejskie przedsięwzięcia muzyczne. 150px Sanatorium im. Marszałka Józefa Piłsudskiego1928 Pierwotnie sanatorium, w czasie okupacji hitlerowskiej szpital wojskowy, po wojnie na krótko ponownie jako sanatorium. Od lat 50. Wojewódzki Zakład Rehabilitacyjny dla Dzieci Niepełnosprawnych. Obecnie Wojewódzki Szpital Rehabilitacyjny dla dzieci oraz przedszkole. Obiekt został gruntownie zmodernizowany w 2007 roku. 150px Willa Opolanka1928 30px|Zabytek Budynek wzniesiony przez KKO Katowice, pierwotnie pensjonat wraz z lokalami usługowymi. W 1935 budynek nabyło SUiF Katowice przeznaczając go na pensjonat dla swoich pracowników, a po 1939 znajdowały się w nim koszary niemieckie. Od czasów powojennych budynek mieszkalno-usługowy. Od lat 80. do 2006 roku siedziba Sądu Rejonowego w Jastrzębiu-Zdroju. 150px Willa Europejska1928 30px|Zabytek Pierwszym właścicielem willi był Jan Gajda. W okresie okupacji niemieckiej zmieniono nazwę na „Hotel Europa”. Po zakończeniu II wojny światowej hotel został zamieniony na prewentorium dziecięce Zjednoczenia Przemysłu Maszyn Elektrycznych w Katowicach. W 1950 r. budynek przeszedł pod administrację sanatorium po chorobie Heinego-Mediny jako hotel pracowniczy. Od lat 90. obiekt użyteczności publicznej. 150px Willa Katowiczanka1928 Budynek wzniesiony przez KKO Katowice. W 1935 zakupiony przez katowicki Magistrat i działał jako specjalistyczne sanatorium dla dzieci. W czasie II wojny światowej obiekt należał do NSV. W 1956 został przejęty przez PP „Polskie Uzdrowiska” i funkcjonował jako Sanatorium nr V. W latach 1973–2002 oddział położniczo-ginekologiczny Szpitala Miejskiego. Obecnie w ruinie. 150px Willa Emilia1928 30px|Zabytek Pierwotnie obiekt prywatny „Willa Emilia”, od 1931 pensjonat Związku Kas Chorych Woj. Śląskiego. Po zakończeniu II wojny światowej budynek był pod zarządem huty Florian, a od lat 70. mieścił się w nim oddział dziecięcy Szpitala Miejskiego. Od 1996 budynek wraz z dawną willą Hoppenów stanowi siedzibę Urzędu Skarbowego. 150px Willa Hoppenów1929 30px|Zabytek Przed wojną pensjonat prowadzony przez żydowską rodzinę Hoppenów. Po 1945, budynek był pod zarządem Centralnego Zarządu Przemysłu Hutniczego i funkcjonował jako dom dziecka, a od roku 1951 już jako pawilon sanatoryjny nr IV należał do PP „Polskie Uzdrowiska”. Od 1973 stacja Pogotowia Ratunkowego oraz Centralne Laboratorium Lecznictwa Stacjonarnego. Od 1996 budynek wraz z dawną willą Emilia stanowi siedzibę Urzędu Skarbowego. 194x194px Willa ŁucjaLata 20. 30px|Zabytek Od 1934 siedziba Urzędu Gminy i Okręgu Urzędowego Jastrzębie-Zdrój. Od 1956 znajdowała się tu Narodowa Rada Osiedlowa, a od 1963 Urząd Miasta oraz komenda Milicji Obywatelskiej oraz ORMO. W latach 1999–2010 w pomieszczeniach piwnicznych mieściła się Regionalna Izba Pamięci im. Rodziny Witczaków. Obecnie w budynku znajduje się zarząd osiedl