thumb|300px|Rejencja Bydgoska na mapie Prowincji Poznańskiej z 1848 thumb|300px|Rejencja Bydgoska na mapie Prowincji Poznańskiej z 1905 thumb|250px|Dawny budynek rejencji w Bydgoszczy, po 1945 r. siedziba Bydgoskiego Urzędu Wojewódzkiego, od 1999 r. mieści Kujawsko-Pomorski Urząd Wojewódzki Rejencja bydgoska (niem. Regierungsbezirk Bromberg) – rejencja Wielkiego Księstwa Poznańskiego i Prowincji Poznańskiej, istniejąca w latach 1815–1920 ze stolicą w BydgoszczyJaniszewska-Mincer Barbara: Bydgoszcz jako stolica regencji w latach 1815–1914. [w.] Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Prace Komisji Historii BTN t. XVI: Bydgoszcz 1998..
Charakterystyka Rejencja bydgoska powstała formalnie 15 maja 1815 r. z chwilą wydania przez króla Prus Fryderyka Wilhelma III patentu okupacyjnego, wcielającego zachodnie ziemie Księstwa Warszawskiego do Prus i tworzący Wielkie Księstwo Poznańskie. W Wielkim Księstwie Poznańskim istniały dwa obwody rejencyjne – oprócz bydgoskiego utworzono również rejencję poznańską. Obwód bydgoski obejmował fragment dawnego departamentu bydgoskiego, bez powiatów leżących na prawym brzegu Wisły (toruński, michałowski i chełmiński), które zostały przyłączone do prowincji Prusy Zachodnie, rejencji kwidzyńskiej oraz powiatów południowych (brzeski, kowalski, radziejowski), które pozostały w Królestwie Polskim pod kontrolą Cesarstwa RosyjskiegoBiegański Zdzisław: Kształt terytorialno-administracyjny regionu kujawsko-pomorskiego w XIX i XX wieku. [w.] Związki Kujaw i Pomorza na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Prace Komisji Historii BTN t. XVII: Bydgoszcz 2001..
1 lipca 1815 r. rozpoczęła w Bydgoszczy działalność królewsko-pruska komisja rejencyjna, zaś miesiąc później ukazał się pierwszy numer „Dziennika Urzędowego” (niem. Amtsblatt) jako organu rejencji. W tym momencie obowiązywał już nowy podział administracyjny, wedle którego początkowo w skład rejencji bydgoskiej wchodziło sześć powiatów.
Z chwilą zatwierdzenia organizacji urzędu przez Fryderyka Wilhelma III, komisja przekształciła się w kolegium i wraz ze wszystkimi zatrudnionymi urzędnikami utworzyła Królewsko-Pruską Rejencję (niem. Königliche Preussische Regierung). Obok prezydenta, wiceprezydenta i dyrektora regencji, zatrudnionych tutaj było 13 radców regencyjnych, naczelny lustrator lasów, dwóch radców konsystorialnych (katolicki i ewangelicki) i wielu innych płatnych urzędników. W 1820 roku liczba ich wynosiła 81, a w późniejszych latach znacznie wzrosła. Władze rejencyjne od samego początku podlegały ministrom pruskim. Prezydent rejencji bydgoskiej wchodził w skład Zarządu Wielkiego Księstwa PoznańskiegoObok naczelnego prezydenta Księstwa oraz prezydenta rejencji poznańskiej..
Zakres prac Królewsko-Pruskiej rejencji w Bydgoszczy był dosyć szeroki. Ustanowiono dwa oddziały, z których pierwszy zajmował się początkowo w trzech, a potem w czterech działach następującymi sprawami: sprawami wewnętrznymi – badaniem nastrojów, cenzurą, publikacjami, wydawaniem dzienników urzędowych; działalnością policji – zapewnianiem bezpieczeństwa, nadzorem nad ubogimi i organizacjami; sprawami wojskowymi – rekrutacją, mobilizacją, urządzeniami obronnymi; sprawami kościołów i szkół, a także komisji sanitarnych; W drugim oddziale znajdowały się trzy działy, zajmujące się: wpływami finansowymi z różnych instytucji i urządzeń, a także z domen, dóbr, leśnictw i żup; sprawami policji przemysłowej, mającej nadzór nad fabrykami, warsztatami rzemieślniczymi, handlem i organizacjami zawodowymi; administracją i budownictwem wodnym.
Władzom rejencyjnym podlegało początkowo sześć, a później dziewięć landratur, tyleż lekarzy powiatowych, a od 1829 r. także weterynarzy powiatowych, dwóch dyrektorów podatkowych, ponad 20 Urzędów Domenalnych, Urząd Intendentury, cztery nadleśnictwa, urzędnicy budowlani, naczelnicy policji w Bydgoszczy i Gnieźnie oraz władze kościelne. Landratury sprawowały głównie nadzór nad sprawami szkolnymi, kościelnymi i policyjnymi w powiatach. W landraturze bydgoskiej zatrudnieni byli m.in.: sekretarz powiatowy, skarbnik, poborca podatków i inni urzędnicy.
Z Królewsko-Pruską Rejencją związana była także obecność w mieście innych urzędów m.in.: urzędu pocztowego, któremu podlegały powiatowe stacje pocztowe na obszarze rejencji; głównego Urzędu Celnego; Królewskiego Urzędu Prowiantowego.
Od 1 marca 1817 r. wprowadzono nową organizację sądownictwa, związaną pośrednio z podziałem administracyjnym. Sądy pruskie w Prowincji Poznańskiej dzieliły się na: sądy pokoju – I instancja; sądy ziemskie – II instancja; wyższy sąd apelacyjny w Poznaniu – III instancja. Poza tym istniały Inkwizytoriaty jako władze śledcze.
W początkowym okresie istnienia rejencji, na prezesów sądów oraz landratur powoływano wielu Polaków, głównie ze stanu szlacheckiego. Ludność całej rejencji bydgoskiej w 1821 r. sięgała 290 tys. osób, z tego 25% zamieszkiwało w miastach. W 1846 r. obszar rejencji zamieszkiwało 460 tys. osób, a w przededniu I wojny światowej sama Bydgoszcz z przedmieściami liczyła 100 tys. osób.
Podział administracyjny Rejencja dzieliła się na następujące powiaty:
1815–1818 Powiaty ziemskie Powiat Bromberg (Bydgoszcz) Powiat Czarnikau (Czarnków) Powiat Gnesen (Gniezno) Powiat Inowrazlaw (Inowrocław) Powiat Wirsitz (Wyrzysk) Powiat Wongrowiec (Wągrowiec)
1818–1887 Powiaty grodzkie Bromberg (Bydgoszcz)
Powiaty ziemskie Powiat Bromberg (Bydgoszcz) Powiat Chodziesen (Chodzież) Powiat Czarnikau (Czarnków) Powiat Gnesen (Gniezno) Powiat Inowrazlaw (Inowrocław) Powiat Mogilno (Mogilno) Powiat Schubin (Szubin) Powiat Wirsitz (Wyrzysk) Powiat Wongrowitz (Wągrowiec)
1887–1920 Powiaty grodzkie Bromberg (Bydgoszcz) Schneidemühl (Piła)
Powiaty ziemskie Powiat Bromberg (Bydgoszcz) Powiat Czarnikau (Czarnków) Powiat Filehne (Wieleń) Powiat Gnesen (Gniezno) Powiat Hohensalza (Inowrocław) Powiat Kolmar i. Posen (Chodzież) Powiat Mogilno (Mogilno) Powiat Schubin (Szubin) Powiat Strelno (Strzelno) Powiat Wirsitz (Wyrzysk) Powiat Witkowo (Witkowo) Powiat Wongrowitz (Wągrowiec) Powiat Znin (Żnin)
Siedziba
Urząd rejencji bydgoskiej początkowo mieścił się w gmachu przy Starym Rynku wzniesionym w latach 1775–1778 dla władz Obwodu Nadnoteckiego. W latach 30. XIX wieku rozpoczęto budowę nowej siedziby na terenie dawnego folwarku starościńskiego Grodztwo. Nowy gmach municypalny był początkiem przekształcenia przedmieścia Grodztwo na nową dzielnicę administracyjną i oświatową Bydgoszczy w II połowie XIX wieku.
Ostatecznie nowy budynek administracyjny powstał w latach 1834–1836 w stylu klasycystycznym według projektu miejscowego radcy budowlanego Carla Adlera, skorygowanego przez Friedricha Obucha oraz Karla Friedricha Schinkla. Gmach później wielokrotnie rozbudowywano: m.in. w latach 1863–1864 o ryzality boczne, a w latach 1898–1900, m.in. o skrzydła narożne według planów radcy budowlanego von Bussego.
Prezydenci rejencji bydgoskiej Lata urzędowania Prezydent Uwagi 1815–1821 Joseph von Stein-KamieńskiRomaniuk Marek: Honorowi Obywatele Bydgoszczy (1815–1919). [w.] Kronika Bydgoska XX 1998. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. 1999. pochodził z rodziny o polskim rodowodzie, Honorowy Obywatel Bydgoszczy od 3 października 1821 r. 1821–1825 Kozierowski 1825–1831 Ludwig von Colomb 1831–1841 Carl von WissmannBłażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. , s. 120–121. Honorowy Obywatel Bydgoszczy od 7 września 1833 r., założyciel Towarzystwa Upiększania Miasta i parku na Wzgórzu Dąbrowskiego 1842–1849 Johann Eduard von SchleinitzBłażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom IV. Bydgoszcz 1997. , s. 91. prezydent rejencji w Koblencji (1837–1842), nadprezydent Prowincji Śląsk (1848–1869) 1850–1864 Julius von SchleinitzBłażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom IV. Bydgoszcz 1997. , s. 90–91. poseł do sejmu pruskiego, Honorowy Obywatel Bydgoszczy od 7 marca 1864 r. 1864–1870 Johann NaumannBłażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom VI. Bydgoszcz 2000. , s. 76–77. poprzednio prezydent rejencji w Koszalinie (1857–1864), założyciel parku przy ul. Seminaryjnej 1870–1873 Friedrich MaurachBłażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom VI. Bydgoszcz 2000. , s. 71–72. poprzednio prezydent rejencji w Gąbinie (1863–1870) 1873–1881 Anton von WegnernBłażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. , s. 118–119. poprzednio wiceprezydent rejencji w Poznaniu (1869–1873) 1881–1899 Christoph von TiedemannBłażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. , s. 114–116. szef Kancelarii Rzeszy (1878–1881), współpracownik kanclerza Ottona von Bismarcka, poseł do sejmu pruskiego (1879–1903) i Reichstagu (1898–1906) 1899–1900 Theobald von Bethmann-Hollweg kanclerz Niemiec i premier Prus (1909–1917) 1900–1901 Alfred von ConradBłażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom VII. Bydgoszcz 2006. , s. 33. poseł do sejmu pruskiego (1888–1899), pracownik Kancelarii Rzeszy w Berlinie, nadprezydent prowincji Brandenburgia (1910–1914) 1901–1903 Francis KruseBłażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom IV. Bydgoszcz 1997. , s. 63–64. prezydent rejencji w Minden (1903–1909), prezydent rejencji Düsseldorf (1909–1919) 1903–1917 Georg von GüntherBłażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. , s. 39–40. syn nadprezydenta Prowincji Poznańskiej Wiliama von Günthera, pracownik ministerstwa Finansów w Berlinie (1892–1903) 1917–1920 Friedrich von BülowBłażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. , s. 40. 1919–1920 także p.o. nadprezydenta Prowincji Poznańskiej i prezydenta rejencji poznańskiej; późniejszy nadprezydent prowincji Marchia Graniczna Poznańsko-Zachodniopruska i prezydent rejencji pilskiej (1922–1933, do emerytury)
Zobacz też Rejencja poznańska (1815–1920) Prowincje pruskie
Przegląd bydgoskich jednostek administracyjnych: Kasztelania wyszogrodzka (1145-1314, Wyszogród – warownia zniszczona w 1330 r., w obrębie dzisiejszej Bydgoszczy) Kasztelania bydgoska (1238-1793) Księstwo bydgosko-wyszogrodzkie (1314-1323) Starostwo bydgoskie (1358-1780) Obwód Nadnotecki (1772-1807) Departament bydgoski (1807-1815) Rejencja bydgoska (1939-1945) Województwo bydgoskie (tzw. duże) (1950-1975) Województwo bydgoskie (tzw. małe) (1975-1998) Województwo kujawsko-pomorskie (po 1999 r.)
Inne: Burmistrzowie i prezydenci Bydgoszczy (od 1362 r.) – organizacja samorządu miejskiego na przestrzeni lat, lista burmistrzów i prezydentów Bydgoscy urzędnicy ziemscy – urzędnicy ziemscy na ziemi bydgoskiej od początku XIV wieku do czasu I rozbioru Polski Wojewodowie bydgoscy (1945-1998)
Przypisy
Bibliografia Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt 1. Bydgoszcz: red. Antoni Czachorowski: Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika, 1997 Zdzisław Biegański, Grzegorz M. (red.): Bydgoszcz – 650 lat praw miejskich. Praca zbiorowa. Bydgoszcz 1996 Barbara Janiszewska-Mincer: Bydgoszcz jako stolica regencji w latach 1815–1920 [w.] Zdzisław Biegański, Włodzimierz Jastrzębski (red.): Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków, zbiór studiów. Bydgoszcz 1998. Marian Biskup (red.): Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991 Dzieje Pomorza Nadwiślańskiego od VII wieku do 1945 r. Praca zbiorowa. Wydawnictwo Morskie Gdańsk 1978