thumb|Położenie bydgoskiego ŚródmieściaWedług Propozycji Założeń Rozwoju Przestrzennego Śródmieścia Miasta Bydgoszczy, Miejska Pracownia Urbanistyczna w Bydgoszczy, 2004.
Śródmieście – historycznie ukształtowana centralna dzielnica Bydgoszczy, której osią jest ulica Gdańska. W opracowaniach miejskichPropozycje założeń rozwoju przestrzennego Śródmieścia miasta Bydgoszczy. Miejska Pracownia Urbanistyczna. Bydgoszcz, grudzień 2004 r. definiuje się ponadto tzw. strefę śródmiejską, która obejmuje obszar o powierzchni 542 ha, ograniczony ulicami: Artyleryjską i Kamienną od północy, tzw. Zboczem Bydgoskim (krawędzią pradoliny) od południa, ulicą Ogińskiego i Sułkowskiego od wschodu oraz ulicą Zygmunta Augusta, Czarna Droga, Kruszwicką od zachodu.
Jest to centralna część miasta, o zwartej zabudowie i znaczącym udziale budynków wartościowych historycznie w większości z II połowy XIX i początku XX wieku. Stanowi obszar koncentracji funkcji usługowych i administracyjnych o znaczeniu ogólnomiejskim i regionalnym.
Położenie i podział Głównymi osiami Śródmieścia są ulice Gdańska, Dworcowa, oraz Aleja Mickiewicza. Zachodnie, peryferyjne rubieże Śródmieścia wkraczają na obszary położone nad Kanałem Bydgoskim (dzielnica Wilczak oraz Okole).
W strefie śródmiejskiej wyróżniają się dwa obszary: Stare Miasto – rozlokowane wzdłuż Brdy. Posiada ono średniowieczne rozplanowanie. Mimo że zostało ono w znacznym stopniu przebudowane w XIX i na pocz. XX w., zawiera w sobie również relikty średniowiecznej przeszłości miasta. Nowe Miasto – nazywane także Śródmieściem. Większość budynków na tym obszarze wzniesiono w latach 1865–1915, które nawiązują do stylu klasycystycznego i modernizmu – najczęściej są to budowle eklektyczne i neobarokowe. Niektóre uliczki zabudowano kamienicami w stylu secesyjnym, od których wziął swą nazwę cały ten obszar, zwany „secesją bydgoską”. Zachodnia część Śródmieścia – tzw. dzielnica kolejowa – jest zwarta, z małym udziałem zieleni. Jej lokalnym centrum jest Plac Piastowski z neobarokowym kościołem.
Część wschodnią wzniesiono uwzględniając nowe trendy w architekturze końca XIX w. – koncepcję miast-ogrodów Ebenezera Howarda (1850–1928). We wdrażaniu na ziemiach polskich tej nowej koncepcji Bydgoszcz była pionierem razem z Poznaniem. Wschodnie kwartały Śródmieścia zaprojektował według tej koncepcji urbanista Hermann Joseph Stubben (1845–1936) – autor planów zabudowy największych ówczesnych metropolii europejskich. Wschodnie Śródmieście stało się miejscem lokalizacji wielu placówek kulturalnych i oświatowych oraz największej miejskiej świątyni w formie panteonu rzymskiego (Bazyliki). Nazywane jest często „dzielnicą muzyczną” lub „dzielnicą willową”
We wschodniej części Śródmieścia, jak również w rejonie Starego Miasta, dużą rolę pełnią tereny zielone. Rozwój parków, skwerów, alei i bulwarów, umiejętnie wkomponowanych w zabudowę spowodował, że w I połowie XX wieku Bydgoszcz uznawano za jedno z najbardziej zielonych miast w PolsceObecnie Bydgoszcz należy do grupy miast o największej liczbie (31) i powierzchni (874 ha, drugie miejsce po Warszawie) parków w Polsce.. Wiąże się z tym wykorzystanie walorów naturalnych – nie tylko rzeki Brdy, ale również wzgórz. Np od południa Śródmieście ograniczone jest wysokim zboczem pradoliny Brdy-Wisły, wzdłuż którego poprowadzono Aleję Górską, umożliwiając obserwację miasta z góry.
Historia Miasto lokacyjne
Pierwszym etapem rozwoju starej Bydgoszczy było miasto lokacyjne Kazmierza Wielkiego, wytyczone w 1346. Obejmowało ono ok. 300 działek budowlanych i ze wszystkich stron było otoczone ciekami wodnymi (rzeką Brdą oraz fosami). Od strony południowej miasto było otoczone ceglanym murem obronnym z trzema bramami i czterema basztami.
Nowe kierunki urbanizacji w I połowie XIX wieku Nowy okres rozwoju Śródmieścia przypada na XIX wiek, w którym Bydgoszcz zanotowała najwyższy rozwój w swojej historii. W latach 30. XIX wieku urbanizacja wkroczyła na dwa przeciwstawne obszary. Na południu wytyczono w 1838 Nowy Rynek, gdzie usytuowano sąd i więzienie, a w 1848 zbudowano (czasową) siedzibę dla Dyrekcji Kolei Wschodniej. Na północy w latach 1834–1836 powstał gmach rejencji, co zapoczątkowało rozwój tej części miasta zakończony jego przekształceniem w końcu XIX w. na nowe miejskie centrum administracyjno-oświatowe.
Nowe perspektywy dla zabudowy rozległych obszarów dzisiejszego Śródmieścia przyniosło usytuowanie na Bocianowie w 1851 r. dworca kolejowego. Wobec tego ekspansja miasta w okresie industrializacji wkroczyła na tereny na północ od dawnego miasta lokacyjnegoIwona Jastrzębska-Puzowska: Od miasteczka do metropolii. Rozwój architektoniczny i urbanistyczny Bydgoszczy w latach 1850–1920..
Ukształtowanie osi Śródmieścia oraz rozwój dzielnicy „kolejowej” Na części nowo włączonego w granice administracyjne miasta terenu (łączącego dworzec z przedmieściem gdańskim) w 1853 rozplanowano według projektu mierniczego rejencyjnego Friedricha W. Sturmhoefela dwie nowe dzielnice mieszkaniowe, nazwane na cześć ówczesnego króla pruskiego Fryderyka Wilhelma (IV i jego małżonki): Friedrich Wilhelm Stadt – bezpośrednio w pobliżu dworca, Elisabeth Stadt – sięgająca zaplecza ul. Gdańskiej.
Plany urbanistyczne opierały się na klasycznej (jeszcze z czasów rzymskich) koncepcji prostopadłej siatki ulic z równomiernym podziałem parceli. Dwie dzielnice miały wspólny plac targowy (Elisabethmarkt, Plac Piastowski) oraz plac sakralny (dawny cmentarz, Plac Zbawiciela, w 1861 przeznaczony pod zabudowę sakralną). Około 1870 obszar podzielono na parcele, a zabudowa trwała od 1870 do 1900 (szczególne nasilenie w latach 90. XIX w.). Na początku XX w. była ona tylko fragmentarycznie uzupełniana i wymieniana. Ostatecznie zdominowały ten teren wielorodzinne kamienice czynszowe, głównie eklektyczne; neorenesansowe, neomanierystyczne czy neobarokowe.
Osiami kompozycyjnymi nowych dzielnic zostały dzisiejsze ulice Warszawska i Śniadeckich, z których ostatnią doprowadzono aż do ul. Gdańskiej. Pierwszym kościołem w Śródmieściu (1865) był niewielki, neogotycki zbór irwingianów przy dzisiejszej ul. Śniadeckich 36 (ob. kościół polskokatolicki pw. Zmartwychwstania Pańskiego). Później zbudowano kościoły na Placu Zbawiciela (1897) i Elżbietańskim (piastowskim, 1913) oraz zbór baptystów (1883) przy ul. Pomorskiej 41 (ob. kościół ewangelicko-metodystyczny) zamykający perspektywę ul. Cieszkowskiego.
W zachodnim Śródmieściu mieszkali zwłaszcza pracownicy kolejowi, drobni urzędnicy, nauczyciele oraz robotnicy warsztatów kolejowych. Przy ul. Dworcowej 82 powstała szkoła elementarna dla mieszkańców tych dwu dzielnic.
Na obszarze dzielnicy „kolejowej” znajduje się kilka dzieł wybitnych bydgoskich i berlińskich architektów (np. Święcickiego, Weidnera). Najbardziej okazałym budynkiem jest gmach dawnej Królewskiej Dyrekcji Kolei Wschodniej (1886–1888).
Grodztwo – nowe miejskie centrum administracyjne i oświatowe Budowa w latach 1834-1836 gmachu rejencji (przy dzisiejszej ulicy Jagiellońskiej) zapoczątkowała przekształcenie dawnego folwarku Grodztwo (dawn. Grostwo lub Hempelfeld; obszar między ul. Gdańską, 3 Maja, Brdą i Krasińskiego) w dzielnicę administracyjną, w której budowano nowe budynki municypalne, oświatowe i kulturalne.
W 1840 wzdłuż dawnego traktu do Fordonu wytyczono ul. Jagiellońską, w 1870–1872 przez pierwszy most żelazny na Brdzie ul. Bernardyńską uzyskano połączenie ze Zbożowym Rynkiem.
Na obszarze Grodztwa powstały kolejno: 1850–1852 – szpital w narożniku 3 Maja i Jagiellońskiej 1854 – Plac Wolności (Weltzienplatz). Służył on paradom wojskowym; w 1872–1876 wybudowano na nim kościół ewangelicki oraz Królewskie Gimnazjum przeniesione z dawnego kolegium jezuickiego (1875–77) 1870–1872 – budynek Prowincjonalnego Zakładu dla Niewidomych (Provinzial-Blinden-Anstalt; obecnie K-PSOSW im. L. Braille'a) w narożniku ulic Reja i Krasińskiego 1874–1876 – budynek Prowincjonalnego Zakładu dla Głuchoniemych (Provinzial-Taubstummen-Anstalt) przy ulicy Reja 1883–1899 – gmach Poczty Głównej (w narożu ulic Jagiellońskiej i Druckiego-Lubeckiego / oraz nieistniejącej Pocztowej) 1863–1864 – budynek Banku Królewskiego (Kaiserliche Reichsbankstelle, obecnie NBP), w narożu ulic Jagiellońskiej i Druckiego-Lubeckiego 1872 – Miejska Szkoła Męska (Jagiellońska 8) 1875–1878 – Miejska Szkoła Żeńska (Konarskiego 2–4, późniejsze Liceum Plastyczne) 1882–1884 – Miejska Wyższa Szkoła dla Dziewcząt (Konarskiego, późniejsze Technikum Gastronomiczne) 1895 – Teatr Miejski (obecnie Plac Teatralny) Obszar Grodztwa włączono w granice administracyjne Bydgoszczy w 1859 roku. 3 grudnia 1867 r. nastąpiło następne urzędowe włączenie przedmieść Grodztwo.
Rozwój zabudowy mieszkaniowej na przedmieściach przemysłowych Industrializacja Bydgoszczy w II poł. XIX w. spowodowała rozwój zabudowy mieszkaniowej na ówczesnych przedmieściach miasta. Rozwój dotyczył w szczególności osiedli: Wilczaka i Okola, które otrzymały połączenie z dworcem kolejowym przez ceglany most nad Brdą już w 1851.
Gminy te w XIX wieku zamieszkiwała głównie ludność polska. Zachowały się relikty XIX-wiecznej zabudowy: kamienice czynszowe oraz (na Okolu) gmachy oświaty i świątynie.
Na terenie starej gazowni zlokalizowano rzeźnię miejską, bocznice kolejowe i targowisko.
Zabudowa rozwijała się również na Szwederowie, które zachowywało polski charakter narodowościowy.
Bielawy stały się przedmieściem urzędniczym, gdzie w latach 1903–1906 zbudowano regularne osiedle 65 willi z ogrodami, z własną elektrownią i wieżą ciśnień (w późniejszym okresie obszar sześciu ulic między ul. Chodkiewicza a Powstańców Wielkopolskich).
Rozwój dzielnicy koszarowej Pierwsze koszary w Bydgoszczy powstały w końcu XVIII wieku w miejscu późniejszej Poczty Głównej. Jednak dopiero po wojnie Prus z Francją w 1870 i uzyskaniu reparacji wojennych, rozpoczęła się intensywna budowa koszar w mieście. Zabudowa tego typu zajęła przede wszystkim obszary w północnej części Śródmieścia.
W II połowie XIX w. powstały następujące rejony zabudowy koszarowej: kompleks na terenie przylegającym do dworca kolejowego (między ulicami: Sobieskiego, Warszawską, Zygmunta Augusta i Sowińskiego). W 1854 r. wytyczono wojskowy plac ćwiczeń na zachód od ul. Gdańskiej. Następnie po 1870 powstały kompleksy zabudowy przy ul. Warszawskiej 10, Mazowieckiej 28 i Hetmańskiej 33 (ob. gmach Wydziału Zootechnicznego Politechniki Bydgoskiej). Kompleks charakterystycznych budynków murowanych, a następnie w konstrukcji szkieletowej wzniesionych w latach 1873–1878 (na zakończeniu ul. Pomorskiej, tzw. „Londynek”). koszary na północnych krańcach Śródmieścia, które powstały w latach 1876–1878, rozbudowane w 1885, zajmowane przez pułki artylerii. koszary przy ul. Powstańców Warszawy wzniesione w latach 1912–1914 na terenie zajmującym ok. 5,5 ha. Zespół zabudowy wojskowej uzupełniały m.in. budynki kasyn oficerskich, komendy okręgu oraz położony po wschodniej stronie ul. Gdańskiej, wybudowany w latach 1913–1914 według projektu architektów berlińskich A. Hartmanna i R. Schlenziga gmach Szkoły Wojennej (późniejszy Inspektorat Wsparcia Sił Zbrojnych).
Drugim obszarem koszarowym były południowo-zachodnie obrzeża miasta (późniejsze osiedle Błonie zajmujące dawny plac ćwiczeń). W latach 1883–1884 wzniesiono na tym obszarze koszary dla stacjonującego w mieście od 1888 pułku grenadierów konnych.
Urbanizacja terenów wschodniego Śródmieścia w duchu miasta-ogrodu W końcu XIX wieku, gdy modernizacji ulegała większa część Bydgoszczy, tworzący tu architekci i radcy miejscy postanowili nowe obszary przeznaczone pod budownictwo mieszkaniowe zurbanizować według nowoczesnych trendów, stosowanych wówczas w Niemczech, Francji i Anglii. Pod zabudowę wybrano wschodni rejon miasta, gdyż tereny na zachód od dworca kolejowego (przedmieścia Okole, Wilczak) użytkowały zakłady przemysłowe.