Tursko Wielkie – dawna gmina wiejska istniejąca do 1954 roku w woj. kieleckim. Nazwa gminy pochodzi od wsi Tursko Wielkie, lecz siedzibą władz gminy były StrużkiGłówny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933.
Historia W okresie międzywojennym gmina Tursko Wielkie należała do powiatu sandomierskiego w woj. kieleckim. Po wojnie gmina zachowała przynależność administracyjną. Według stanu z dnia 1 lipca 1952 roku gmina składała się z 13 gromad: Luszyca, Matiaszów, Niekrasów Ukazowy, Niekurza, Okrągła, Ossala, Rudniki, Strużki, Sworoń, Trzcianka Górna, Tursko Małe, Tursko Wielkie i ZawadaWykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa.
Jednostka została zniesiona 29 września 1954 roku wraz z reformą wprowadzającą gromady w miejsce gmin. Po reaktywowaniu gmin z dniem 1 stycznia 1973 roku gminy Tursko Wielkie nie przywrócono a jej dawny obszar wszedł głównie w skład gmin Osiek i Połaniec w powiecie staszowskim.
Z początkiem transformacji ustrojowej w 1989 roku w Tursku wzięły górę antagonizmy wrogie wobec sąsiedniej wioski Szwagrów w walce o szkołę podstawową (osiągając szczyt w 1994 roku). Co skrupulatnie wykorzystała ówczesna władza celem osłabiania dążeń oderwawczych, celem reaktywacji gminy Tursko (gminy z dużymi tradycjami – utworzonej ze względu na bitwę z Tatarami w 1241 roku). Sposób finansowania nowej gminy byłby niewygodny dla gmin ościennych, tj.: Połańca i Osieka; bowiem na byłym areale gminy Tursko znajdują się główne zakłady przemysłowe (tj. ówczesna Elektrownia Połaniec i nowo tworzona Kopalnia Siarki OSIEK). Mieszkańcy zajęci walką o szkołę zapomnieli o tym, że na ich terenie istniała gmina (na dodatek w Tursku Małym – z którego zachował się dokument lokacji na prawie niemieckim, co jest jednoznaczne z nadaniem praw miejskich – umacniało to możliwość reaktywacji gminy nie wiejskiej, lecz miejsko-wiejskiej; ten fakt uniemożliwiałby Osiekowi odzyskanie praw miejskich (bowiem kopalnia siarki znajduje się poza terenem ówczesnej gminy Osiek sprzed 1954 roku), jednocześnie osłabiając mocno ekonomicznie Połaniec, który traci dochody z największego zakładu pracy). Te fakty były niewygodne – dla ówczesnych mocarzy, gdyż reaktywowana gmina osłabiłaby znacznie dochody budżetowe obu gmin. Poza tym wioski Tursko Wielkie i Tursko Małe musiałyby dojść do porozumienia, czy chcą gminy wiejskiej (takiej do 1954 roku); czy nowej z prawami miejskimi pod patronatem Turska Małego, z którego taki akt się zachował, w formie gminy miejsko-wiejskiej. Pozostawanie poza obrębem jednej gminy, czy to wioski Tursko Wielkie (gm. Osiek), czy Tursko Małe (gm. Połaniec) utrudnia bowiem tym mieszkańcom utworzenie jednej gminy, nie mówiąc o określeniu nowej siedziby gminy.
Demografia Struktura demograficzna gminy Tursko Wielkie po reaktywacji państwa polskiego (tj. po I wojnie światowej) – odbiegała znacząco od ujednolicenia narodowościowego do jej różnorodność wyznaniowej włącznie. Obecnie większość tych miejscowości (z ich ludnością) stanowi integralną część gminy Osiek, z kolei niewielka jej część przynależy do gminy Połaniec. Poniżej struktura demograficzna na podstawie pierwszego spisu powszechnego ludności z 30 września 1921 roku.
Powiat Sandomierz. Gmina Tursko WielkieLp. M i a s t a, G m i n y, Miejscowości Charakter miejscowości Budynki Ludność obecna w dniu 30 września 1921 r. (bez objętej spisem wojskowym)z prze-znacze-nia miesz-kalne inne za-miesz-kałe Ogó-łem Męż-czyzn Ko-biet W tej liczbie było wyznania Podało narodowość rzym-sko--kato-licki-ego ewan-gelic-kiego inne-go chrze-ścijań-skiego moj-żeszo-wego in-ne-go nie-wia-do-me-go pol-ską nie-miec-ką ży-dow-ską in-ną nie-wia-do-mą 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19— Gm. Tursko Wielkie — 693 — 4 665 2 207 2 458 4 536 48 4Gm. Tursko Wielkie: prawosławnych — 4.,Odsyłacz do rubr. 11 „inne chrześcijańskie wyznanie”. 77 — — 4 573 33 59 — —1. Antoszówka kolonjaNie zapisano błędnie wyrazu kolonja — w oryginalnej edycji użyto takowego wyjaśnienia. Dla przykładu skróty określające charakter topograficzny miejscowości: folw. — folwark, kol. — kolonja, leśn. — leśniczówka, os. mł — osada młyńska. Tu użyto pełnych nazw celem czytelniejszego odbioru. 1 — 4 2 2 4 — — — — — 4 — — — — 2. Barglów osada młyńska 1 — 5 3 2 5 — — — — — 5 — — — — 3. CegielniaSpisano łącznie z wsią Strużki.,1), 2)... Odsyłacz liczbowy przy nazwie miejscowości (i kropki w rubrykach dalszych) wyjaśnia, iż dana miejscowość została spisana z inna miejscowością, której nazwę podano na dole w odsyłaczu. leśniczówka ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4. Dąbrowa kolonja 14 — 83 40 43 83 — — — — — 83 — — — —5. Goleń osada młyńska 2 — 13 8 5 13 — — — — — 13 — — — — 6. KałkiSpisano łącznie z wsią Trzcianka., leśniczówka ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7. Karczmisko kolonja 1 — 10 6 4 10 — — — — — 10 — — — — 8. Koziarówka kolonja 1 — 14 7 7 14 — — — — — 14 — — — —9. Luszyca wieś 9 — 54 30 24 6 48 — — — — 21 33 — — —10. Matjaszów wieś 57 — 285 129 156 285 — — — — — 285 — — — —11. Nakol wieś 22 — 163 75 88 163 — — — — — 163 — — — —12. Niekrasów wieś 40 — 247 120 127 244 — — 3 — — 247 — — — —13. Niekurza wieś 62 — 365 178 187 362 — — 3 — — 365 — — — —14. Okrągła leśniczówka 1 — 16 5 11 16 — — — — — 16 — — — —15. Okrągła wieś 34 — 211 106 105 211 — — — — — 211 — — — —16. Ossala kolonja 33 — 253 127 126 226 — — 27 — — 226 — 27 — —17. Ossala wieś 66 — 444 206 238 440 — 4, — — — 444 — — — —18. Pióry wieś 11 — 74 35 39 74 — — — — — 74 — — — —19. Rudniki wieś 60 — 360 168 192 358 — — 2 — — 360 — — — —20. Strużki wieś 18 — 111 51 60 111 — — — — — 111 — — — —21. Sworoń wieś 29 — 164 79 85 164 — — — — — 164 — — — —22. Szwagrów-Matjaszów folwark 9 — 300 129 171 300 — — — — — 300 — — — —23. Trzcianka kolonja 26 — 158 83 75 154 — — 4 — — 155 — 3 — —24. Trzcianka wieś 40 — 248 108 140 236 — — 12 — — 236 — 12 — —25. Tursko kolonja 1 — 24 14 10 24 — — — — — 24 — — — —26. Tursko Małe folwark 4 — 126 59 67 117 — — 9 — — 126 — — — —27. Tursko Małe wieś 61 — 386 179 207 380 — — 6 — — 380 — 6 — — 28. Tursko Nowe kolonja 8 — 61 24 37 50 — — 11 — — 50 — 11 — —29. Tursko Wielkie wieś 45 — 256 130 126 256 — — — — — 256 — — — —30. Tursko-Zagumnie kolonja 4 — 23 10 13 23 — — — — — 23 — — — —31. Wymysłów wieś 14 — 84 39 45 84 — — — — — 84 — — — —32. Zawada kolonja 1 — 6 4 2 6 — — — — — 6 — — — — 33. Zawada wieś 18 — 117 53 64 117 — — — — — 117 — — — — 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19
Podział administracyjny w czasach Królestwa Polskiego Poniżej dwie tabele z ówczesnym podziałem administracyjnym (tabela 1.1 odnosi się do starego podziału sądowego z rubryką „Sad Pokoju”, którego organizację określała konstytucja Księstwa Warszawskiego oraz dekret króla Fryderyka Augusta z 26 lipca 1810 roku, zaś tabela 1.2 uwzględnia nowy podział w modelu rosyjskim). Nie wymienione tu miejscowości (tj. wsie, kolonie), folwarki itp. nie zostały ujęte w tym spisie.
Tabela 1.1 Powiat Sandomierski. Gmina Tursko. Tom pierwszy. № Lp. Наименованіе мѣстностей Wymienienie miejscowości Губернія Gubernja Yѣздъ Powiat Г м и н а G m i n a П р и х о д ъ P a r a f i a Мировой судъП Р И М Ѣ Ч А Н І Е. 1-ый томъ Алфавитнаго указателя заключаетъ въ себѣ графу съ надписью „Мировый Судъ”, по прежней судебной организаціи, къ удобному же отысканію къ какому Суду, послѣ введенія новаго судоустройства съ 1 (13) Іюля 1876 г. принадлежатъ мѣстности, заключающіяся въ семъ томѣ, слѣдуетъ отыскать въ спискѣ гминам данную гмину. Sąd PokojuU W A G A. Tom pierwszy Skorowidza mieści w sobie rubrykę pod napisem „Sąd pokoju” podług starej organizacyi sądownictwa, dla dojścia zaś z łatwością do jakiego Sadu pokoju orgazacya z d. 19 Lutego 1875-miejscowości w niniejszym tomie zawarte należą, wypada odszukać w spisie gmin wziąwszy pod uwagę gminę właściwą. П о ч т а P o c z t a ЗАМѢЧАНІЯ UWAGIOBJAŚNIENIE. Liczba wiorst u niektórych miejscowości oznacza odległość ich od miasta powiatowego. 1 2 3 4 5 6 7 8 91. Antoszówka – Radom-ska Sando-mierski Tursko Połaniec w Sandomie-rzuSpis Juryzdykcyjny (a) Sądy pokoju miejskie w guberniach Królestwa Polskiego. Dzielą się one na wydziały (участки) podług numerów; niektóre miasta mieszczą w sobie po dwa i więcej wydziałów, z których miasto Warszawa ma 11 wydziałów i stanowi oddzielną od innych miast juryzdykcyą sądową z osobnym Okręgiem Zjazdu – miasta zaś, Lublin, Suwałki i Łódź posiadają po dwa takowe wydziały. Wydziały te stanowią liczby w porządku następującym: (…) Radomska (…) II. okręg Zjazdu w Sandomierzu: I. Sandomierz* i Zawichost, II. Staszów, III. Opatów* i Ostrowiec. U w a g a. Miasta powiatowe opatrzone są znakiem gwizdki *. Wykaz alfabetyczny gmin... s. 73. (b) Sądy Gminne, w guberniach Królestwa Polskiego, z wymienieniem zarazem gmin stanowiących okręg sądowy, oraz najbliższej stacyj pocztowéj. (…) Gubernia Radomska. (…) Powiat Sandomierski ma cztery okręgi: I. miasto Sandomierz, gminę: Wilczyce, Dwikozy, Obrazow, Samborzec, stacya pocztowa tamże; II. osadę Klimontów, gminę: Lipnik, Klimontów, Górki, stacya pocztowa tamże. III. Łoniów, gminę: Koprzywnica, Łoniów, Osiek, stacya pocztowa S a n d o m i e r z; IV. miasto Staszów, gminę: Wiśniewa, Rytwiany, Tursko, Połaniec, stacya pocztowa tamże. Wykaz alfabetyczny gmin... ss. 73, 80 Klimon-tów – 2. Dąbrowa — Radom-ska Sando-mierski Tursko Niekrasów w Staszowie Staszów — 3. Kępa zaduska — Radom-ska Sando-mierski Tursko Niekrasów w Staszowie Staszów — 4. Luszyca — Radom-ska Sando-mierski Tursko Połaniec w Staszowie Staszów — 5. Matjaszów — Radom-ska Sando-mierski Tursko Niekrasów w Staszowie Staszów — 6. Nakol — Radom-ska Sando-mierski Tursko Niekrasów w Staszowie Staszów 31 wiorst7. Niekrasów — Radom-ska Sando-mierski Tursko Niekrasów w Staszowie Staszów 38 wiorst8. Niekusza — Radom-ska Sando-mierski Tursko Niekrasów w Staszowie Staszów — Tabela 1.2 Powiat Sandomierski. Gmina Tursko. Tom drugi. № Lp. Наименованіе мѣстностей Wymienienie miejscowości Губернія Gubernja Yѣздъ Powiat Г м и н а G m i n a П р и х о д ъ P a r a f i a Участокъ или округъ и м.п. суда Ucząstek lub okrąg są-dowy i miejsce jego po-siedzenia П о ч т а P o c z t a ЗАМѢЧАНІЯ UWAGI Liczby wiorst oznacza-ją odległość od miasta powiatowego 1 2 3 4 5 6 7 8 91. Okrągła — Radom-ska Sando-mierski Tursko Połaniec IV. miasto Staszów Staszów 38 wiorst 2. Ossala wieś i folwark Radom-ska Sando-mierski Tursko Niekrasów IV. miasto Staszów Staszów 34 wiorst3. Pióry — Radom-ska Sando-mierski Tursko Połaniec IV. miasto Staszów Staszów 39 wiorst 4. Rudniki wieś i folwark Radom-ska Sando-mierski Tursko Połaniec IV. miasto Staszów Staszów 41 wiorst5. Strużki — Radom-ska Sando-mierski Tursko Niekrasów IV. miasto Staszów Staszów 35 wiorst6. Swor ńPoczątkowo myślano, że jest to błąd edytorski/drukarski – jednak w erracie na końcu książki o takim nic nie wspomniano. Należy więc przyjąć ówczesną pisownię i wymowę: Swor_ń za właściwą i prawidłową. – Radom-ska Sando-mierski Tursko Osiek IV. miasto Staszów Staszów 31 wiorst7. Szwagrów — Radom-ska Sando-mierski Tursko Niekrasów IV. miasto Staszów Staszów 35 wiorst8. Trzcianka wieś i folwark Radom-ska Sando-mierski Tursko Niekrasów IV. miasto Staszów Staszów 32 wiorst9. Tursko Wielkie i folwark Radom-ska Sando-mierski Tursko Niekrasów IV. miasto Staszów Staszów 35 wiorst10. Tursko Małe wieś i folwark Radom-ska Sando-mierski Tursko Połaniec IV. miasto Staszów Staszów 40 wiorst11. Zawada (magazyn soli) Radom-ska Sando-mierski Tursko Połaniec IV. miasto Staszów Staszów 41 wiorst
Transport i komunikacja