Historia Holandii – historia i teraźniejszość terenów i państwa Niderlandów.
Prehistoria i starożytność thumb|left|Sprzysiężenie Claudiusa Civilisa thumb|Kultury Hilversum i Elp na obszarze dzisiejszej Holandii ok. 1850–1650 p.n.e. Pierwszymi śladami obecności człowieka na terenach obecnej Holandii są narzędzia kamienne znalezione w Weluwe w Geldrii. Są one datowane na 200-180 tysięcy lat p.n.e. Natomiast czaszka znaleziona w Twente w Overijssel liczy około 30 tys. lat. Pierwotnymi mieszkańcami Holandii była prawdopodobnie ludność pokrewna Baskom. Na kilkaset lat przed nową erą tereny zajęły plemiona celtyckie.
Holandia to tradycyjna nazwa północnej części Niderlandów, obejmujących ziemie nizinne u ujścia Skaldy, Mozy i Renu. Najstarsze osadnictwo na tym terenie sięga VI tysiąclecia p.n.e.; w I tysiącleciu p.n.e. rozpoczęło się osadnictwo plemion celtyckich i germańskich m.in.: Belgowie, Fryzowie, Batawowie. W połowie I w. p.n.e. nastąpił podbój przez Juliusza Cezara ziem po Ren. W okresie panowania cesarstwa rzymskiego powstały pierwsze miasta, np. Utrecht, Nijmegen. Tereny Niderlandów wchodziły w skład kilku prowincji Rzymu (Belgica, Germania) i stopniowo ulegały romanizacji, zwłaszcza w części południowej. W okresie wędrówki ludów napłynęły m.in. plemiona germańskich Franków, Fryzów, Sasów; od V w. część terenów obecnej Holandii znajdowała się w składzie państwa Franków. W 734 całość terenów obecnej Holandii weszła w skład państwa frankijskiego.
Średniowiecze thumb|upright=1.3|Państwo(a) Karola Zuchwałego Od VI do VIII w. trwał proces chrystianizacji kraju (duże znaczenie odegrał w nim „apostoł Fryzów” i pierwszy tutejszy biskup, św. Wilibrord). W VIII w. na skutek podbojów granica przesunęła się na północny wschód, zostały włączone ziemie dotąd pogańskich Sasów i Fryzów; ostatecznie ziemie północnych Niderlandów anektował do państwa Franków Karol Wielki; według traktatu w Verdun (843) całe Niderlandy, z wyjątkiem Flandrii, weszły w skład państwa Lotara (Lotaryngia), a od 925 stanowiły część Królestwa Niemiec, wkrótce cesarstwa. Za Karolingów wykształcały się tu liczne, niezależne państwa świeckie (m.in. hrabstwa, księstwa – Flandria, Holandia, Geldria, Brabancja oraz biskupstwa Utrecht i Leodium.
Od IX do X w. trwały wielokrotne najazdy Normanów. W dobie rozkwitu średniowiecza Niderlandy stanowiły, oprócz północnych Włoch, najbardziej zurbanizowany i rozwinięty gospodarczo region Europy w którym rozwinęły się sukiennictwo, handel, rybołówstwo oraz następował jednocześnie wzrost niezależności władców poszczególnych państw, formalnie lenników cesarza lub króla Francji. Doszło do wykształcenia się silnego mieszczaństwa, które stopniowo zdominowało reprezentacje stanowe. w XIV w. silne cechy rzemieślnicze uzyskały udział we władzy i wpływ na rządzenie.
W 1302 w bitwie pod Kortrijk armia francuska pod dowództwem króla Filipa IV Pięknego poniosła klęskę zadaną przez mieszczańską armię flamandzką. W XIV–XV w. w wyniku podboju i polityki dynastycznej, Holandia oraz pozostałe Niderlandy znalazły się w składzie Burgundii, której władcy podjęli dzieło centralizacji, powołując w 1464 Stany Generalne będące wspólną reprezentacją stanową dla wszystkich państw. Po rozpadzie państwa burgundzkiego w 1477 Niderlandy pozostały pod panowaniem Marii Burgundzkiej, małżonki arcyksięcia austriackiego Maksymiliana Habsburga, przyszłego cesarza. W 1482 przeszły pod panowanie Habsburgów.
XVI–XVIII w. thumb|Założenie Kapsztaduthumb|Zakup Manhattanu
Od 1556 Niderlandy weszły pod władanie hiszpańskich Habsburgów. Trwał intensywny rozwój gospodarczy kraju, zwłaszcza części południowej. W XV w. kupcy niderlandzcy wyparli Hanzę z Morza Bałtyckiego. W XVI w. Antwerpia stała się europejskim centrum finansów. Rozwijały się porty, które dzięki związkom z Hiszpanią, mogły wziąć udział w handlu kolonialnym. Cesarze Habsburscy – Maksymilian i Karol V kontynuowali dzieło jednoczenia i centralizacji wszystkich 17 prowincji Niderlandów. Podatny grunt w miastach znalazła reformacja, zwłaszcza jej nurt kalwiński. Za rządów Karola V protestanci cieszyli się względną swobodą.
W 1556 syn i następca Karola V – Filip II, rządzący także w Hiszpanii, rozpoczął prześladowania religijne, nastąpiło łamanie praw i przywilejów oraz ucisk fiskalny; doprowadziło to do powstania opozycji. Namiestniczka króla – Małgorzata Parmeńska, nie zdołała rozładować sytuacji. W latach sześćdziesiątych doszło do buntów i zamieszek. W 1566 powstał ruch obrazoburczy, zaczęto atakować kościoły katolickie. Przysłany na czele wojsk hiszpańskich książę Alba (1567) rozpoczął rządy terroru, na skutek czego wielu przeciwników króla wyemigrowało, m.in. Wilhelm Orański. Na emigracji sformowały się siły zbrojne, w kraju samorzutnie powstawały oddziały partyzanckie zwane gezami.
W 1568 rozpoczęła się długotrwała wojna osiemdziesięcioletnia o niepodległość Niderlandów 1568–1648 w). W styczniu 1579 południowe prowincje Artois, Hainaut i walońska część Flandrii podpisały unię z Arras, w której deklarowały lojalność wobec Filipa II i Kościoła katolickiego, a kilkanaście dni później, siedem prowincji północnych Holandia, Zelandia, Fryzja, Utrecht, Geldria, Overijssel, Groningen i największe, protestanckie miasta południowe (m.in. Gandawa, Ypres, Brugia oraz Antwerpia zawarły Unie utrechcką. W 1581 Stany Generalne, skupiające sygnatariuszy unii utrechckiej, ogłosiły w Hadze deklarację o pozbawieniu Filipa II praw do rządzenia Niderlandami, a tym samym o wyzwoleniu się od Hiszpanii. W 1588 Stany Generalne zdecydowały o utrzymaniu republikańskiego ustroju nowego państwa Republiki Zjednoczonych Prowincji, potocznie zwanych Holandią. W 1585 wojska hiszpańskie zdołały opanować południowe prowincje, w tym Antwerpię, co spowodowało ostateczny podział kraju. W 1609 podpisano rozejm, a w 1648 Hiszpania uznała niepodległość Holandii.
W XVII w. nastąpił rozkwit gospodarczy, w wyniku którego Holandia stała się jednym z najbogatszych państw, a także potęgą morską i handlową Europy; była głównym pośrednikiem w wymianie między krajami leżącymi nad Bałtykiem a Europą Zachodnią i Europą Południową oraz koloniami. Kupcy holenderscy wypierali Francuzów z handlu z Lewantem, Portugalczyków z Afryki i Indii. Holendrzy podjęli ekspansję kolonialną; w 1602 założyli Kompanię Wschodnioindyjską, a w 1621 Kompanię Zachodnioindyjską. Nastąpił rozkwit nauki i sztuki, na który wpływ miał także napływ emigrantów (m.in. hugenotów z Francji oraz Żydów).
Pierwsza połowa XVII w. była okresem narastających konfliktów między urzędem namiestnika zwanego stadhouder a zdominowanymi przez mieszczaństwo Stanami Generalnymi – kulminacją tych wydarzeń było oblężenie Amsterdamu przez wojska Wilhelma II Orańskiego (namiestnika) w 1650r. W latach 1650–1672 władzę sprawowały Stany Generalne (tzw. okres bez namiestnika), w 1651 ich reprezentacja proklamowała decyzję o uznaniu Republiki Zjednoczonych Prowincji konfederacją niezależnych państw i o ich suwerenności; od 1653 w polityce wewnętrznej dominował wielki pensjonariusz Holandii Johan de Witt.
Wojny z Anglią i Francją w 2. połowie XVII w. znacznie osłabiły hegemonię Holandii na morzach, spowodowały utratę części kolonii i stopniowy upadek gosp.; 1672 Holandia padła ofiarą ataku Francji, doszło do rozruchów i przywrócenia urzędu namiestnika i powierzenia go księciu Wilhelmowi III Orańskiemu, który w 1689 przyjął koronę angielską i wprowadził unię holendersko-angielską. Po bezpotomnej śmierci Wilhelma w latach 1702–1747 nastał okres bez namiestnika. Gospodarkę tych czasów cechowała stagnacja. Brak surowców sprawił, że kraj nie był w stanie podjąć dzieła industrializacji, stopniowo się pauperyzował. Atak wojsk francuskich w roku 1747 podczas wojny o sukcesję austriacką stał się bezpośrednim powodem kryzysu politycznego, obalenia władzy republikańskiej oligarchii i przywrócenia stanowiska namiestnika, którym został Wilhelm IV Orański, który otrzymał większe kompetencje niż poprzednicy, m.in. uznano dziedziczność urzędu namiestnika. W 1780–1784 udział w wojnie przeciw Wielkiej Brytanii zakończył się klęską i utratą posiadłości w Indiach na rzecz Brytyjczyków. W 1795 wojska rewolucyjnej Francji zajęły Holandię i grupa zależnych od rządu francuskich radykałów proklamowała Republikę Batawską.
XIX i początek XX w. thumb|upright|Symbol Królestwa Holandii Napoleon I, dążąc do centralizacji władzy, powołał w 1805 R.J. Schimmelpennincka na urząd wielkiego pensjonariusza, a w 1806 utworzył Królestwo Holandii, którym władał syn cesarza – Ludwik Bonaparte. Wprowadzona przez Francję blokada kontynentalna Wielkiej Brytanii rujnowała Holandię. 13 lipca 1810 Napoleon I anektował Królestwo Holandii. Po klęsce Napoleona I pod Lipskiem 1813 powstał rząd tymczasowy, który ogłosił niepodległość Holandii. W 1814 przyjęto konstytucję. Na kongresie wiedeńskim w 1815 proklamowano utworzenie Królestwa Zjednoczonych Niderlandów, pod berłem Wilhelma I, włączając do niego prowincje południowe, które w roku 1830 oderwały się wskutek powstania niepodległościowego i utworzyły nowe państwo Belgię, uznane przez Holandię w 1839.
W latach dwudziestych XIX w. rozpoczął się intensywny rozwój gospodarczy Holandii, rozbudowywano drogi, kanały, pogłębiano porty. W latach trzydziestych została otwarta pierwsza linia kolejowa; nastąpił rozwój rolnictwa (gł. hodowla bydła i ogrodnictwo). Po likwidacji 1798 Kompanii Wschodnioindyjskiej, posiadłości w obecnej Indonezji stały się bezpośrednią własnością Holandii (Holenderskie Indie Wschodnie) i przynosiły królestwu znaczne dochody w przeciwieństwie do posiadłości w Ameryce m.in. (Antyle Holenderskie, Gujana Holenderska), gdzie zaprzestano handlu niewolnikami oraz spadły znacznie zyski z plantacji trzciny cukrowej. W 1848 została przyjęta nowa, liberalna konstytucja.
W 1890 wygasła trwająca od 1815 unia personalna pomiędzy Holandią a Luksemburgiem. W drugiej połowie XIX w. nasiliły się konflikty między liberałami obu wyznań, pragnącymi utrzymania państwowej świeckiej szkoły a protestanckimi i katolickimi konserwatystami, domagającymi się prawa do zakładania szkół wyznaniowych, finansowanych przez państwo. Postępowała demokratyzacja prawa wyborczego, a rozwijający się ruch robotniczy (1894 powstała Socjaldemokratyczna Partii Robotnicza) stawiał żądania ochrony pracy i reform socjalnych (1874 – ustawa zakazująca pracy dzieci poniżej 12. roku życia, 1894 – pierwszy zbiorowy układ pracy).
Industrializacja rozpoczęła się w Holandii w latach czterdziestych. W ostatnich dekadach XIX w. trwał rozwój przemysłu lekkiego. Unowocześniało się intensywnie rolnictwo, rosło światowe znaczenie holenderskiego handlu i portów m.in. Rotterdamu. Politykę zagraniczną cechowały starania o zachowanie neutralności. W 1913 Haga stała się siedzibą Stałego Trybunału Arbitrażowego. W I wojnie światowej kraj zachował neutralność. Po wojnie, mimo pogorszenia sytuacji ekonomicznej, hasła rewolucyjne nie spotkały się ze szerszym odzewem. W 1917 doszło do zmiany konstytucji i wprowadzenia powszechnego biernego i czynnego prawa wyborczego dla mężczyzn i biernego dla kobiet, proporcjonalnego systemu wyborczego, równouprawnienia szkół państwowych i prywatnych wyznaniowych. W 1919 kobiety uzyskały również czynne prawo wyborcze. W 1920 Holandia przystąpiła do Ligi Narodów; w Hadze usytuowano Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej (jego następcą jest Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości). Wielki kryzys gospodarczy 1929–1933 poważnie zaciążył na gospodarce Holandii. Pojawiły się tendencje nacjonalistyczne i faszystowskie. W 1931 powstał Ruch Narodowosocjalistyczny Antona Musserta, który nie uzyskał jednak poparcia społecznego. W okresie międzywojennym Holandia cechowała znaczna stabilność demokratycznego ładu, oparta na czterech formacjach politycznych: Katolickiej Partii Ludowej, ortodoksyjnie kalwińskiej (Partii Antyrewolucyjnej, Unii Historycznych Chrześcijan), socjaldemokratycznej i liberalnej.
II wojna światowa