Kościół Klarysek Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Bydgoszczy

thumb|230px|Kościół o zmierzchu thumb|230px|Ołtarz główny z obrazem „Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny” thumb|230px|Renesansowe szczyty wolutowe z krzyżami thumb|230px|Kaplica kapłańska Wojciecha Łochowskiego (1646) thumb|230px|Neobarokowa wieża przebudowana w 1901 r. thumb|230px|Krzyż z wiatrowskazem, na którym zaznaczono datę jego wykonania thumb|230px|Portal przebudowany w 1922 r. thumb|230px|Krata w łuku tęczowym thumb|230px|Polichromowany strop nawy z XVII wieku thumb|230px|Tablica pamiątkowa ku czci zamordowanych w okresie okupacji hitlerowskiej księży prefektów bydgoskich gimnazjówKościół Klarysek Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (początkowo kościół św. Ducha, św. Wojciecha, św. Klary i św. Barbary) – zabytkowy kościół położony w Bydgoszczy, przy styku ulic: Gdańskiej, Mostowej, Jagiellońskiej i Focha.

Historia Początki kościoła Początki kościoła związane są z przybyciem w 1615 r. sióstr klarysek do Bydgoszczy. W miejscu, gdzie wzniesiono kościół Klarysek, pierwotnie znajdował się zbudowany z drewna dębowego kościół szpitalny św. Ducha, ufundowany przez mieszczan bydgoskich w 1448 r. W 1522 r. zdecydowano o budowie w jego miejscu świątyni murowanej, ale rzeczywiste prace rozpoczęto dopiero w 1582Bartoszyńska-Potemska Albina: Dzieje i architektura kościoła i klasztoru Klarysek w Bydgoszczy. [w.] Prace komisji sztuki t. I: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria D: 1965

Kościół powstał poprzez nadbudowę stojącej tu od 1582 r. murowanej świątyni św. Ducha. Budowa murów tej świątyni trwała do ok. 1590 r., a wnętrza wyposażono do 1602 r. W latach 1602–1618 była ona samoistną budowlą. Dopiero po ustanowieniu w 1615 r. klasztoru klarysek w Bydgoszczy i darowiźnie w 1616 r. przez radę miejską Bydgoszczy nieruchomości na przedmieściu Gdańskim, rozpoczęto budowę nawy i od tej chwili dawny kościół św. Ducha stanowi prezbiterium kościoła Klarysek. Nawę dobudowano do zachodniej ściany, w której znajdowało się wejście do kościoła. Wejście to musiano wyburzyć, znacznie powiększyć tworząc ostrołukową tęczę, łączącą prezbiterium z nawą.

Przez lata świątynię rozbudowywano dokonując jego adaptacji dla potrzeb sióstr (m.in. w nadbudowanej zakrystii usytuowano chór). W 1636 r. ołtarz główny dla kościoła ufundowała Anna Modlibogowa z Kruszyna. 21 września 1645 roku odbyła się uroczystość konsekracji rozbudowanego kościoła św. Ducha, którą przeprowadził sufragan włocławski Piotr Mieszkowski w asyście opata cystersów koronowskichKościół katolicki w Bydgoszczy. Kalendarium. Praca zbiorowa. Autorzy: Borodij Eugeniusz, Chamot Marek, Kabaciński Ryszard, Kutta Janusz, Pastuszewski Stefan. Świątyni dodano wtedy patronów: św. Wojciecha, św. Klarę, św. Barbarę, a w ołtarzu zapieczętowano relikwie św. Wojciecha, św. Barbary oraz Rufiny i Perpetui – męczenniczek.

W 1646 r. bryłę kościoła wzbogaciła kaplica kapłańska, ufundowana przez burmistrza Bydgoszczy Wojciecha Łochowskiego z bogatą, renesansową attyką oraz kryptą dla zakonnic (kaplica ta istnieje do dzisiaj). Powstały też nowe elementy we wnętrzu kościoła: w 1651 r. krata żelazna oddzielająca prezbiterium od nawy, a w 1661 r. tablica nagrobna założycielki, Anny z Rozdrażewa Smoszewskiej.

Strategiczne położenie klasztoru i kościoła przy drodze prowadzącej od północy w kierunku klasztoru Karmelitów i dalej przez most do miasta spowodowało, że w latach 40. XVII wieku, w południowo-zachodnim narożu nawy dostawiono kilkukondygnacyjną wieżę, zwieńczoną barokowym hełmemBartowski Krzysztof: Najstarszy kościół szpitalny w Bydgoszczy, a klasztor ss. Klarysek – zarys dziejów i problematyki konserwatorskiej. [w.] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. Zeszyt 7. Bydgoszcz 2002. Posiadała ona w dolnej kondygnacji otwory strzelnicze dostosowane do używanej w tamtym okresie broni palnej.

W 1730 r. z funduszy ofiarowanej przez Helenę Zkoraczewską Złotnicką, przebudowano wszystkie okna w kościele, zaś w 1746 r. wzniesiono nieistniejącą dzisiaj kruchtę kościelną, z wielkim i małym wejściem.

Kościół na podstawie wizytacji z 1760 W szczegółowej wizytacji przeprowadzonej w 1760 r. przez biskupa inflanckiego Antoniego Kazimierza Ostrowskiego odnotowano, że kościół był cały murowany i pokryty dachówką polską. Przylegały do niego dwie zakrystie: kapłańska i panieńska oraz kruchta kościelna i wieża nakryta kopułą. Na wieży zawieszone były dwa srebrne dzwony i sygnaturka. W świątyni znajdowały się dwie empory: chór wielki przy wejściu do kościoła oraz mniejszy nad zakrystią panieńską. Nawę przykrywał zdobiony, polichromowany strop drewniany, zachowany do czasów obecnych.

W prezbiterium znajdował się duży, pozłacany ołtarz z dwoma obrazami: koronacji Najświętszej Marii Panny (dolny) i św. Franciszka z Asyżu (górny). Poza tym w kościele znajdowało się siedem bocznych ołtarzy: św. Urszuli – z ołtarzem tym od 1736 r. związane było Bractwo św. Urszuli, które w 1751 r. otrzymało pozwolenie od władzy kościelnej na odprawienie modlitw ze specjalnym odpustem za wybawienie dusz z czyśćca w określone dni w roku, św. Ducha – poświęcony pierwotnemu patronowi świątyni, św. Katarzyny, Najświętszej Marii Panny Częstochowskiej, św. Aniołów Stróżów – związane z nim było bractwo kościelne, św. Józefa, św. Antoniego.

W tyle kościoła znajdował się obszerny chór podparty sklepieniami. W ścianach znajdowało się 21 okien oraz 34 obrazy. Kościół w prezbiterium posiadał flizowaną posadzkę kamienną, a w nawie – ceglaną.

Przy stopniach wielkiego ołtarza umieszczono dwa groby: pierwszej przełożonej Zofii Smoszewskiej oraz grób jej siostrzenicy Rozdrażewskiej. Natomiast pod ołtarzem św. Katarzyny znajdowała się krypta, gdzie chowano ksienie klasztorne, a pod zakrystią kapłańską grobowce dla pozostałych zakonnic.

Wyposażenie kościele obejmowało m.in.: dzwonki, mszały, książki, monstrancje, kielichy, ampułki, krzyże, lichtarze, lampy, sukienki, wota, ornaty, kapy, namioty, materiały, alby, komże i pasy.

Okres zaboru pruskiego W 1835 r. nastąpiła kasata klasztoru i kościoła oraz przesiedlenie sióstr klarysek do Gniezna. Budynki klasztorne przekazano miastu, zaś los kościoła pozostawiono w gestii indywidualnej decyzji nadprezydenta Wielkiego Księstwa Poznańskiego Eduarda Flottwella. Zdecydował on o tym, aby zaniechać w kościele kultu religijnego, a jego wnętrze przeznaczyć na inne cele.

Wyposażenie kościoła rozparcelowano między różne świątynie, m.in.: ołtarz główny przekazano kościołowi w Sypniewie, ołtarz boczny trafił do Osielska, kratę żelazną zainstalowano w bramie cmentarza Starofarnego w Bydgoszczy, jeden z ołtarzy bocznych oraz płytę nagrobną Zofii Smoszewskiej przeniesiono do bydgoskiego kościoła farnego.

Kościół po sekularyzacji przeznaczano na różne cele. Początkowo znajdował się w nim magazyn ((wynajmujący pomieszczenia Carl August Franke był znanym producentem wyrobów spirytusowych). Partię zachodnią nawy (z dawną emporą chóru panieńskiego), wydzielono ścianą i zaadaptowano na wagę miejską. Do magazynu prowadziło osobne wejście, przeprute w ścianie południowej.

W czerwcu 1848 r. silna wichura strąciła metalową konstrukcję hełmu wieży. Rok później zastąpiono ją niskim, ośmiopołaciowym daszkiem namiotowym. W czerwcu 1863 r. w świątyni ulokowano Zakład Oczyszczania Ulic i Latryn. Następnie, w roku 1875, budowlę przeznaczono na remizę strażacką, wydzielając pomieszczenia na wozy gaśnicze i stajnie. Adaptacja do nowej funkcji mocno ingerowała w pierwotną strukturę architektoniczną wnętrz i elewacji. W ścianie zachodniej i południowej korpusu nawy wybito duże otwory bramne, zamurowano dolne partie otworów okiennych, w kaplicy Łochowskiego przepruto od południa duży otwór drzwiowy, a od wschodu dobudowano nieco niższy aneks z płaskim dachem osłoniętym pseudokrenelażem. Wewnątrz świątyni dokonano istotnych przebudówJankowski Aleksander. Kościół Klarysek pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Bydgoszczy. [w.] Kronika Bydgoska – tom specjalny wydany z okazji wizyty papieża Jana Pawła II w Bydgoszczy. Bydgoszcz 1999: zamurowano łuk tęczowy; podzielono prezbiterium na dwie kondygnacje, tworząc na piętrze mieszkanie komendanta; część otworów okiennych zlikwidowano, a część zmniejszono i wypełniono oknami skrzydłowymi; otwór okienny nad kaplicą Łochowskiego przerobiono na drzwiowy, prowadzący na taras widokowy urządzony na dachu; dwukondygnacyjną zakrystię panieńską (wówczas krytą osobnym dachem), przerobiono na klatkę schodową; w nawie zlikwidowano ścianę, która wydzielała wagę miejską.

W 1888 r. bydgoskie Towarzystwo Historyczne Obwodu Nadnoteckiego udostępniło dla celów wystawienniczych emporę chóru panieńskiego. Ekspozycję zbiorów historycznych na chórze zainicjowano w 1890 r. W tym celu przy północnej ścianie wzniesiono zewnętrzną klatkę schodową. W następnych latach związek kościoła z Towarzystwem Historycznym zaowocował planowo i systematycznie prowadzonymi zabiegami konserwatorskimi. Około 1900 r. założono w nawie podciągi stropu, a w 1901 r. zamontowano na wieży zegar z dwiema tarczami oraz zrekonstruowano barokowy hełm wieży. Początkowo miał on być wykonany w skromniejszej postaci według projektu z 1897 r., ale ostatecznie miejski radca budowlany Carl Meyer przy współpracy konserwatora zabytków prowincji poznańskiej Juliusa Kohte zmienił projekt, wykorzystując rysunek inwentaryzatorski Ferdinanda von Quasta z 1844 r. Kościół poddawano w tym czasie pracom renowacyjnym tak, aby po zainstalowaniu odtworzonego hełmu, świątynia była ozdobą centrum miasta.

W 1911 r. Zawodowa Straż Pożarna otrzymała nową siedzibę przy ul. Pomorskiej i wyprowadziła się ze świątyni. Zrodziła się wówczas niebezpieczna koncepcja przekształcenia budowli na więzienie. Członkowie Towarzystwa Historycznego Obwodu Nadnoteckiego podjęli natomiast starania o udostępnienie całej świątyni na cele muzealne. W czasie I wojny światowej w przyziemiu prezbiterium urządzono pogotowie ratunkowe, a w nawie utworzono magazyn ławek i materiałów pocztowych.

Dwudziestolecie międzywojenne Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1920 r., kościół przeznaczono z powrotem na cele sakralne. W latach 1920–1922 przeprowadzono kompleksowe prace, początkowo według projektów architekta Kazimierza Ulatowskiego, a później pod kierunkiem inż. arch. Stefana Cybichowskiego z Poznania. Usunięto wtedy naleciałości pruskie, wyburzono przybudówki, zrekonstruowano szkarpę w północno-zachodnim narożniku korpusu nawowego oraz przekształcono pochodzącą z końca XIX w. klatkę schodową, w niewielką kruchtę. Przeprowadzono także restaurację renesansowej attyki zakrystii kapłańskiej (niezbyt udaną, zniekształcającą pierwotny charakter stylistyczny). We wnętrzu usunięto ściany działowe i piętro prezbiterium, przywrócono łuk tęczowy i wykroje okien, zamurowano wtórne otwory drzwiowe, wzmocniono ściany, założono nowe tynki i zabezpieczono strop. W 1922 r. zamontowano w fasadzie nowy portal, według projektu Stefana Cybichowskiego, dzieło kamieniarza Jakuba Joba. Po remoncie wnętrz kościół zyskał nowe wyposażenie, m.in. ołtarz główny z poznańskiego warsztatu Romana Skręta, ławki, stalle, klęczniki, konfesjonały oraz ambonę, w której strukturze wykorzystano starsze elementy rzeźbiarskie. Na chórze zamontowano sześcioregestrowe organy.

3 grudnia 1922 kościół ponownie został konsekrowany. Poświęcenia dokonał kardynał Edmund Dalbor, metropolita gnieźnieński i poznański, w asyście infułata ks. Laubitza, ks. szambelana Zakrzewskiego i proboszcza fary bydgoskiej – ks. Tadeusza Skarbek-Malczewskiego. Świątynia została kościołem filialnym fary i ośrodkiem duszpasterstwa młodzieży.