Bełżyce (jid. בעלזשיצע) – miasto w Polsce, w województwie lubelskim, w powiecie lubelskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Bełżyce. Położone na Równinie Bełżyckiej.
Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1417 rokuZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 157., położone było w drugiej połowie XVI wieku w powiecie lubelskim w województwie lubelskimWojewództwo lubelskie w drugiej połowie XVI wieku, Warszawa 1966, mapa.. Miasto prywatne Królestwa Kongresowego, położone było w 1827 roku w powiecie lubelskim, obwodzie lubelskim województwa lubelskiegoTabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Kommissyi Rządowéy Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1 : A-Ł, Warszawa 1827, s. 14.. Miasto zdegradowane w 1869 roku, ponowne nadanie praw miejskich w 1958 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 18–19.. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do starego woj. lubelskiego.
Miasto jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii Nawrócenia św. Pawła Apostoła.
Położenie mały|Fragment rynku mały|Staw w Bełżycach – widok na zabudowania ul. Kazimierskiej Miasto położone jest nad rzeką Krężniczanką, która jest dopływem Bystrzycy. Od Lublina oddalone jest o 25 km.
Bełżyce leżą w historycznej Małopolsce, w XIV i XV wieku położone były w ziemi lubelskiej województwa sandomierskiego, zaś w 1474 roku włączono je do województwa lubelskiegoStanisław Jadczak: Bełżyce. Monografia miasta i gminy. OWD "Express Press", Bełżyce 2002, s. 14. .
Etymologia nazwy Językoznawcy nie są zgodni co do pochodzenia nazwy BełżyceStudia z dziejów Bełżyc s. 43 wyd. Towarzystwo Regionalne Bełżyc (2005).. Według Stefana Warchoła pochodzi najprawdopodobniej od imienia Bełz, należącego do naczelnika roduS.Warchoł, Nazwy miast Lubelszczyzny, Lublin 1964, s. 21–23.. Bełżyc to syn Bełza, a Bełżyce to synowie Bełza. Słowo „bełz” oznaczało dawniej „błyszczy”. Stanisław Rospond twierdzi, że nazwa ta może pochodzić też od ukraińskiego belz – głęboka zarośnięta dolina potokuS.Rospond, Słownik etymologiczny miast i wsi PRL, Wrocław 1984, s. 22..
Historia Czasy prehistoryczne Pewne jest, że w czasach prehistorycznych na terenie obecnych Bełżyc istniało osadnictwo. Znaleziono tu zabytki pochodzące z przełomu późnego neolitu i początków epoki brązu (koniec III i początek II tysiąclecia p.n.e.)Studia z dziejów Bełżyc s. 27 wyd. Towarzystwo Regionalne Bełżyc (2005).. Nie ma wielu szczegółów na temat życia ówcześnie mieszkających tam ludzi, ani ciągłości osadnictwa.
Średniowiecze mały|Cmentarz żydowski Przypuszczalnie na terenie obecnego miasta przed XIV w. powstał gród królewski. Później król oddał go w dzierżawę Dzierżykrajowi z Wielowsi herbu Mądrostki. W 1349 roku trafiła w posagu Dzirżysławy z Wielowsi do Rafała z Tarnowa herbu Leliwa (syna Spycimira, kasztelana krakowskiego). W tymże roku, na wniosek Rafała z Tarnowa, król Kazimierz Wielki wydał dokument, przenoszący osadę z prawa polskiego na niemieckie. Jest tu wymieniana jako Belsszice (Bełzice). W bitwie pod Grunwaldem brały udział chorągwie wystawione przez dziedziców wsi: Jana z Tarnowa i jego brata Spytka. Na 27 kwietnia 1416 roku jest datowana pierwsza wzmianka o istnieniu w granicach dóbr bełżyckich zamku warownego. Budynek umiejscawia się przy granicy dóbr z Jaroszewicami. W 1416 roku rozpoczął się proces lokacyjny miasta. 17 maja 1417 roku król Władysław Jagiełło wydał przywilej lokacyjny. W czasie lokacji miasta erygowana została parafia katolicka, wzniesiono również drewniany kościół parafialny pw. nawrócenia św. Pawła, przy którym od połowy XV w. funkcjonowała szkoła parafialnaStudia z dziejów Bełżyc s. 29–30, 44-45, 47 wyd. Towarzystwo Regionalne Bełżyc (2005).. Późniejsze rodziny mające miasto w posiadaniu to: Pileccy, Bziccy, Spinkowie, Orzechowscy, Gałęziowscy, Szaniawscy, Osuchowscy, Kossowscy i Brzezińscy. Bełżyce w początkowym okresie po uzyskaniu praw miejskich zasiedlali rolnicy, rzemieślnicy oraz kupcy, a także producenci alkoholu. Od 11 lutego 1432 roku, dzięki przywilejom przymusu drogowego oraz prawa składu miasto prężnie się rozwijało. Żyli tu mieszczanie różnych wyznań i religii: katolicy i prawosławni zajmujący się rolnictwem oraz protestanci zajmujący się rzemiosłem, pod koniec XV w. osiedlili się tu także Żydzi, obsługujący handel na szlaku Kraków–Wilno. W 1446 roku miał tu miejsce zjazd możnowładztwa małopolskiegoStudia z dziejów Bełżyc s. 48 wyd. Towarzystwo Regionalne Bełżyc (2005).. Został zorganizowany przez ówczesnego właściciela miasta – Jana Pileckiego oraz właściciela Kurowa – Piotra Kurowskiego. Prawdopodobnie pomysł zwołania zjazdu przedstawiła królowa Zofia. 24 kwietnia 1446 roku uczestnicy zjazdu wystawili dokument, w którym proponowali objęcie polskiego tronu Kazimierzowi Jagiellończykowi. 24 listopada 1464 roku Kazimierz Jagiellończyk nadał miastu prawo do odbywania jarmarków: na św. Małgorzatę Pannę i św. Michała.
Lata dominacji protestanckiej mały|Późnorenesansowy kościół Nawrócenia św. Pawła W okresie reformacji, w XVI i XVII wieku był to jeden ważniejszych ośrodków małopolskiego kalwinizmu, następnie znaczący ośrodek braci polskich, miejsce zjazdów i synodów, aż do połowy XVII w. W 1558 roku ówczesny właściciel miasta, Andrzej Bzicki przekazał tutejszy kościół w ręce kalwinów. Wydał on mieszczanom nakaz uczestniczenia (pod rygorem grzywny lub więzienia) w nabożeństwach w przekształconym ze świątyni katolickiej zborzeStudia z dziejów Bełżyc s. 61, 63 wyd. Towarzystwo Regionalne Bełżyc (2005).. W latach 1618–1663 przy tutejszym zborze działało kalwińskie gimnazjum prowincji małopolskiej. W mieście funkcjonował drewniany wodociąg, doprowadzający wodę ze stawów nad rzeką do zamku i domostw. W 1617 roku dobra bełżyckie wraz z wsiami Będki, Podole i Wzgórze zostały wydzierżawione Mikołajowi Siestrzewitowskiemu za 21 tysięcy złotych na trzy lata. W latach 1620–1630 katolicy podjęli pierwszą, nieudaną próbę odzyskania budynku kościoła. W 1646 roku król Władysław IV Waza wydał przywilej zezwalający na założenie cechu bednarzy i kołodziejówStudia z dziejów Bełżyc s. 62, 71 wyd. Towarzystwo Regionalne Bełżyc (2005).. W 1648 roku miasto zostało spustoszone przez kozaków pod wodzą Bohdana Chmielnickiego. Dokonali oni też pogromu Żydów. Koniec XVII i początek XVIII w. to dla miasta kolejne napaści zbrojne, pożary i tumulty wyznaniowe. Mieszkańcy byli dziesiątkowani epidemiami cholery i tyfusu. 31 lipca 1645 roku miasto od króla Władysława IV uzyskało przywilej organizowania jarmarków: na św. Michała, na NMP Gromniczną i na Niedzielę Śrópostną. W 1654 roku Trybunał Główny Koronny w Lublinie nakazał kalwinom zwrócić katolikom budynek kościoła. Dziedzic Bełżyc (Paweł Bogusław Orzechowski) wybudował nowy zbór, mniejszy i drewniany. W 1662 roku podjęto decyzję o wypędzeniu z Bełżyc braci polskich. 2 czerwca 1667 roku król Jan Kazimierz udzielił zezwolenia na cztery dodatkowe jarmarki w mieście: na Święto Trójcy, na Św. Idziego Opata, na Św. Dominika i Wyznawcy, oraz na Wszystkich Świętych. W 1670 roku został odbudowany i na nowo erygowany budynek kościoła katolickiego. W 1721 roku miała miejsce wizytacja archidiakonatu lubelskiego, z której można się dowiedzieć, że na terenie parafii bełżyckiej było około tysiąca katolików i kilku kalwinówStudia z dziejów Bełżyc s.71 wyd. Towarzystwo Regionalne Bełżyc (2005).. W 1783 roku miał miejsce pożar zboru kalwińskiego, który zakończył obecność protestantów w mieście. Na początku XVIII w. przez Bełżyce przebiegał szlak przemarszów wojsk szwedzkich i rosyjskich, a także wojsk koronnych i litewskich, którym towarzyszyły rekwizycje i grabieże. Aby ratować chylące się ku upadkowi miasto król August II nadał mu kolejne przywileje.
Pod zaborami thumb| Ulica Klarnera w Bełżycach w 1885, pędzla Józefa Chełmońskiego Bełżyce w 1796 roku znalazły się w Galicji Zachodniej (zabór austriacki), od 1810 roku należały do Księstwa Warszawskiego, natomiast od 1816 roku wchodziły w skład Królestwa Polskiego. Do 1821 roku istniała tu fabryka sukiennicza. W 1822 roku miał miejsce pożar kościoła, który wyremontowano dopiero w 1855 roku. W 1829 roku tutejszy zamek został przebudowany na browar i gorzelnię. W 1860 roku miasto zajmowało obszar około 930 ha. Znajdowało się w nim 25 domów murowanych i 115 drewnianych. Był tu: drewniany młyn oraz wspomniane gorzelnia i browar. Właścicielami miasta byli wtedy bracia Witold i Konstanty Brzezińscy. W 1866 roku wybuchł pożar, który strawił 25 budynków. Straty szacowano na 8970 rubliStudia z dziejów Bełżyc s. 74–78 wyd. Towarzystwo Regionalne Bełżyc (2005).. Miasto straciło prawa miejskie po upadku powstania styczniowego w 1869 roku, a odzyskało w 1958 roku. Od 1874 roku działa tu apteka. W 1913 roku wybuchł pożar, który strawił Bełżyce prawie w całości. Zniszczył on starą synagogę, 12 domów mieszkalnych, 14 stodół, 18 obór i budynek spółdzielni mleczarskiej. Po pożarze w mieście zaczęła funkcjonować straż pożarna, została wybudowana remiza strażacka. W tym samym roku na ul. Prebendarskiej został zbudowany przez rodzinę Szubartowskich duży młyn. W 1917 roku osada Bełżyce była zamieszkana przez 3666 osób, w znacznej części narodowości żydowskiej. Mieściła się tu siedziba władz gminnych i sąd. Działały tu: Towarzystwo Oszczędnościowo-Pożyczkowe z kasą, Stowarzyszenie Spożywców „Gwiazda”, Ochotnicza Straż Ogniowa, trzyklasowa szkoła ludowa, 2 masarnie, 2 herbaciarnie, 4 piwiarnie i kilkanaście sklepów pozostających głównie w rękach żydowskich właścicieli. Bełżyckie rzemiosło składało się wtedy z cechów murarzy, szewców, bednarzy, kowali, stelmachów, krawców i garncarzy. W mieście pracował również lekarz i kilku felczerów.
II Rzeczpospolita Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Bełżyce znalazły się w powiecie lubelskim, w województwie lubelskim. W 1919 roku powstał dom parafialny z dużą salą i scenąBełżyce. Monografia miasta i gminy, Jadczak Stanisław (2002).. W 1922 roku dawne dobra bełżyckie zostały ostatecznie rozparcelowane. W byłym dworze władze miasta otworzyły szpital komunalny, którego prowadzeniem zajmował się dr Szymon Klarner. W 1925 roku zmarł dr Klarner, a jego stanowisko zajął dr Władysław Grażewicz. W 1929 roku w mieście i gminie działały: Spółdzielnia Bankowa „Kasa Spółdzielcza”, Spółdzielnia Budowlana, Stowarzyszenie Spożywców, młyny wodne i wiatraki. W 1936 roku została założona Spółdzielnia Rolniczo-Handlową „Rolnik”, funkcjonowały także spółdzielnie żydowskie. W latach 30. powstała tu elektrownia, która dostarczała prąd mieszkańcom miasta i okolicznych miejscowości.
Okupacja niemiecka mały|Pomnik Polski Walczącej w Bełżycach Podczas II wojny światowej, we wrześniu 1939 roku Bełżyce zajęły wojska niemieckie. Miasto znalazło się w dystrykcie lubelskim w Generalnym Gubernatorstwie. W 1940 roku Niemcy założyli w Bełżycach getto, do którego przywieźli Żydów ze Szczecina (300 osób), Krakowa (500 osób) i Lublina (500 osób). W maju 1942 roku dotarł transport z kilkoma tysiącami Żydów z Niemiec. W październiku 1942 roku około 3 tysięcy Żydów zostało wywiezionych do obozu zagłady w Sobiborze. W marcu 1943 roku Niemcy przeprowadzili akcję likwidacji getta, wywożąc wszystkich Żydów do obozu koncentracyjnego Majdanek. Część Żydów rozstrzelano na miejscu, a około 600 wywieziono do obozu pracy przymusowej w Budzyniu. Podczas okupacji hitlerowskiej zginęło tu 3,5 tys. osób, 60% mieszkańców. Na cmentarzu w Bełżycach stoi zbiorowa mogiła więźniów obozu na Majdanku. W 1942 roku budynek gorzelni (dawny zamek) został przebudowany na zakład mleczarski. Nocą 15/16 kwietnia 1944 roku pod Bełżycami miała również miejsce operacja Most I – wywiezienie z Polski 5 osób do Londynu. Na początku sierpnia 1944 roku uruchomiono elektrownię obsługującą Bełżyce i okoliczne miejscowości.
Po 1945