Bank Polski – bank emisyjny i kredytowy, działający w latach 1828–1885 w Królestwie Polskim, z siedzibą w Warszawie, założony z inicjatywy księcia Franciszka Ksawerego Druckiego Lubeckiego. Zakres jego działalności obejmował m.in. emisję pieniądza, obrót papierami wartościowymi, nadzór nad sektorem bankowym, obsługę długu publicznego, udzielanie kredytów, a także finansowanie inwestycji w zakresie rozwoju przemysłu oraz budowy dróg publicznych. W 1885 r. Bank Polski został zlikwidowany i przekształcony w oddział rosyjskiego Banku Państwa. thumb|Gmach Giełdy i Banku Polskiego w Warszawie, siedziba banku
Historia Geneza Potrzebę stworzenia narodowego banku po raz pierwszy zaczęto podnosić w drugiej połowie XVIII w., gdy po raz pierwszy w 1763 r. taki pomysł wysunął Stanisław Konarski w czwartym tomie O skutecznym rad sposobie. W 1774 r. wojewoda gnieźnieński August Sułkowski złożył przemilczany przez władze projekt utworzenia banku państwowego, następnie powstała dwa lata później Rada Nieustająca otrzymała dwa kolejne projekty, które jednak odrzuciła. Również na sejmach w 1780 i 1786 r. składano następne, nierozpatrzone jednak propozycje. Na tym drugim Sejmie król Stanisław August wystąpił z inicjatywą wyznaczenia osób do analizy istniejących projektów i utworzenia jednego, wspólnego projektu.
W czasie prac Sejmu Czteroletniego nad tematem intensywnie dyskutowano w związku z koniecznością poprawy dochodów budżetu oraz chęcią uniezależnienia od komercyjnych bankierów. Jednym z najbardziej przemyślanych był projekt warszawskiego bankiera Jędrzeja Kapostasa, który ze względu na swoją szczegółowość i dopracowanie nadawał się do bezpośredniego wprowadzenia w życie. Po wybuchu insurekcji kościuszkowskiej Kapostas zwrócił uwagę T. Kościuszki na konieczność założenia banku i 8 czerwca 1794 r. Rada Najwyższa Narodowa uchwaliła powołanie Dyrekcji Biletów Skarbowych i emisję pierwszych polskich pieniędzy papierowych, jednak po upadku powstania straciły one ważność i nie zostały wykupione.
W Księstwie Warszawskim instytucję emisyjną powołano w 1810 r. pod nazwą Komisja do Dyrekcji Biletów Kasowych. Dyrekcja była niezależna od rządu, podlegała królowi i dostarczała środków skarbowi państwa, a nie gospodarce. Emisję rozpoczęto w lipcu następnego roku, ale pieniądz papierowy nie był popularny z powodu braku zaufania do niego wśród ludności. Po klęsce Napoleona pod Moskwą w kraju wybuchła panika i większość pieniędzy wymieniono na kruszec.
mały|Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki, inicjator powołania Banku Polskiego Powstałe w 1815 r. Królestwo Polskie (tzw. kongresowe) znajdowało się w trudnej sytuacji finansowej. Z zadaniem jej poprawy w 1821 r. na ministra skarbu mianowany został Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki. Oprócz uszczelnienia systemu podatkowego, inwestycji, których celem było uniezależnienie od Prus, zwiększenia podatków konsumpcyjnych i budowy monopoli skarbowych, Drucki-Lubecki zajmował się stymulowaniem rozwoju polskiego przemysłu (m.in. w Zagłębiu Staropolskim i Łodzi) i zdołał w 1822 r. wywalczyć zniesienie granicy celnej między Polską i Rosją, co pozwoliło na ekspansję polskich przedsiębiorstw. Jego polityka doprowadziła do zlikwidowania deficytu budżetowego i wytworzenia nadwyżki.
Częścią planu naprawy gospodarki i finansów Polski było powołanie w 1825 r. przez Druckiego-Lubeckiego Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, które miało udzielać pożyczek polskim ziemianom. Jednocześnie rosyjski minister finansów Igor Kankrin sprzeciwiał się powołaniu w Polsce jednego, dużego państwowego banku i optował za wykorzystaniem kilku mniejszych instytucji prywatnych. Taka postawa rosyjskiego ministra była typowa dla dużej części rosyjskiej opinii publicznej, która była zaniepokojona dynamicznym rozwojem gospodarczym Polski z powodu równoczesnej słabej sytuacji finansowej Rosji.
O założenie Banku Polskiego Drucki-Lubecki zabiegał już od 1821 r., gdy został ministrem, a pierwszy raz wspomniał o nim w liście skierowanym do namiestnika Józefa Zajączka w 1820 roku. Działania Druckiego-Lubeckiego zmierzające do powołania banku obejmowały nie tylko zabieganie o zgodę na tę decyzję w Petersburgu, ale często także stosowanie metody faktów dokonanych, jak budowa siedziby banku przed jego powołaniem, częste publiczne zapowiedzi jego powołania czy powiązanie TKZ z nieistniejącym jeszcze bankiem. W prace legislacyjne nad utworzeniem banku Drucki-Lubecki zaangażował Ludwika hr. Jelskiego, który udał się w podróż po Europie celem studiowania tamtejszych rozwiązań organizacyjnych. Jelski został potem pierwszym prezesem banku.
Powstanie i organizacja W grudniu 1827 r. Drucki-Lubecki przedstawił projekt powołania banku Mikołajowi I i uzyskał jego wstępną zgodę, jednak ostateczną uzyskał dopiero po przeforsowaniu swojego zdania pod nieobecność Kankrina na forum rosyjskiego Komitetu Finansów z 20 stycznia 1828 roku. Bank powstał na mocy dekretu króla Polski z 28 stycznia 1828 roku zgodnie z art. 163 Konstytucji, co spotkało się z zarzutem niekonstytucyjności okoliczności jego utworzenia (brak udziału Sejmu) podnoszonym przez opozycję sejmową, Komisję Rządową Wyznań Religijnych i Oświecenia, a także przez Nikołaja Nowosilcowa. Drucki-Lubecki zdecydował się jednak na obejście Sejmu, bojąc się, że część przepisów ustawy mogłaby wywołać opór parlamentarzystów.
Otwarto go ostatecznie 6 maja 1828 r., a jego statut określać miał król Polski. Była to instytucja rządowa o własnej osobowości prawnej. Zgodnie z ustawą król, na wniosek ministra przychodów i skarbu, mianował jego kierownictwo, złożone z prezesa, wiceprezesa i trzech dyrektorów. Członkowie zarządu kierowali poszczególnymi obszarami działalności, a prezes z mocy prawa zajmował się nadzorem nad giełdą. Organem nadzoru i kontroli nad bankiem była Komisja Umorzenia Długu Krajowego, której przewodniczył senator, a po powstaniu listopadowym kontroler generalny Królestwa Polskiego. Komisja miała szerokie uprawnienia kontrolne, a o kontrolę mogli się do niej zwracać nawet klienci banku. Jako organ doradczy funkcjonowało zaś sześciu radców handlowych wybieranych przez Zgromadzenie Kupców Warszawskich. Roczne sprawozdanie z działalności zarząd był zobowiązany za pomocą ministra przekazać Sejmowi.
Siedzibę Banku Polskiego stanowił wybudowany dla niego gmach na rogu ulic Elektoralnej i Senatorskiej w Warszawie (od tego gmachu wziął nazwę plac Bankowy), a na prowincji bank działał za pomocą kas skarbowych, miejskich, solnych, celnych i pocztowych, które miały obowiązek dokonywać wymiany banknotów na bilon i odwrotnie.
Zakres działalności mały|5 złotych polskich (1824) – z pierwszej serii znaków pieniężnych wprowadzanych przez Bank Polski mały|100 złotych polskich (1830) mały|Banknot okresu powstania listopadowego mały|5-złotówka (1831) bita w okresie nadzoru Banku Polskiego nad mennicą warszawską
Oprócz normalnej działalności typowej dla banku centralnego (emisja pieniądza, nadzór nad sektorem bankowym, obsługa długu publicznego, przyjmowanie depozytów instytucji publicznych), Bank Polski miał także inicjować i finansować przedsięwzięcia w zakresie rozwoju przemysłu oraz budowy dróg publicznych, a także udzielać komercyjnych kredytów krótko- i długoterminowych (nisko oprocentowane, tj. 4–8%), przyjmować depozyty i prowadzić rachunki depozytowe osób i przedsiębiorstw, skupować dewizy i obracać papierami wartościowymi.
Pokrywanie długu publicznego obejmowało regulowanie finansów państwa, które musiało radzić sobie z dawnym zadłużeniem z czasów Księstwa Warszawskiego oraz nowymi pożyczkami. Jednocześnie przepisy były tak skonstruowane, że korzystanie z kredytu w Banku Polskim na pokrycie deficytu budżetowego lub na nadzwyczajne wydatki państwowe było zakazane. W praktyce bank kilkukrotnie pośredniczył w zaciąganiu i umarzaniu nowych pożyczek dla państwa (1829, 1834, 1835, 1838, 1841).
Jako bank centralny Bank Polski zyskał wyłączność na emisję papierowego pieniądza i zwolnienie swojego kapitału od podatków. Co więcej, bank zajmował się handlem towarami takimi jak zboże, drewno i sukno, które kupował na własny rachunek, przechowywał we własnych magazynach i sprzedawał. Od 2 lutego 1830 r. Bank Polski miał prawo emisji banknotów do wysokości kapitału zakładowego. Bilety kasowe nie były jednak prawnym środkiem płatniczym w Polsce, zatem nie było obowiązku ich przyjmowania, jednak można było w nich opłacać wszystkie świadczenia na rzecz państwa. Papierowe bilety były wymienialne na monety srebrne według tzw. monometalizmu srebrnego przez cały czas, także podczas powstania listopadowego, co odbudowało częściowo zaufanie do papierowego pieniądza. Do wybuchu powstania listopadowego głównym kredytobiorcą Banku Polskiego była Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych i Policji, która wzięła 14 mln zł kredytu na budowę dróg.
Kapitał zakładowy banku wynosił początkowo 30 mln zł polskich, od 1830 r. – 35 mln, od 1834 r. – 42 mln, od 1841 r. – 8 mln rubli, czyli ok. 53 mln zł pol. Tym samym istniejące w Polsce banki prywatne miały łącznie kapitały niższe niż kapitał Banku Polskiego.
Ustawowe kompetencje banku w zakresie rozwoju handlu, kredytów i przemysłu narodowego były ogólne i miały być uszczegóławiane aktami niższego rzędu przez namiestnika, na wniosek ministra przychodów i skarbu, dzięki czemu Bank Polski mógł elastycznie dopasowywać swoje działania do potrzeb.
Powstanie listopadowe Po wybuchu powstania listopadowego zarząd Banku Polskiego poparł powstanie i wyasygnował kwotę 7 mln zł na zakup żywności i broni oraz zaangażował się w próby uzyskania pożyczki zagranicznej dla potrzeb wojny z Rosją (160 mln zł pozyskane w Wielkiej Brytanii na zakup uzbrojenia). 9 grudnia 1830 r. Bankowi Polskiemu oddano nadzór nad warszawską mennicą, a bank zwiększył emisję pieniądza w celu pokrycia wydatków wojennych. Wojna i niedobór kruszców spowodowały jednocześnie nadprodukcję monety bilonowej i spadek zaufania do pieniądza papierowego, a tym samym zwiększoną chęć wymiany go na monety. Po detronizacji króla Mikołaja I rozpoczęto produkcję monet z herbem narodowym z Orłem i Pogonią. mały|Uchwała Sejmu o detronizacji Mikołaja I
10 czerwca 1831 r. bank wystosował odezwę do obywateli zachęcającą do wzięcia udziału w pożyczce narodowej, a następnie przyjmował dobrowolne ofiary obywateli.
Represje popowstaniowe Po upadku powstania autonomia Polski została zlikwidowana i przywrócono granicę celną z Rosją, co spowodowało ucieczkę przedsiębiorców do rosyjskiego Białegostoku, a Rosjanie obcięli polski budżet i zażądali przekazywania jego części na rzecz Rosji, jednak od planowanej likwidacji Banku Polskiego szybko odstąpiono ze względów pragmatycznych, choć 3 stycznia 1832 r. odebrano bankowi kontrolę nad mennicą. Kierownictwo banku objęli zaufani namiestnika Królestwa Polskiego Iwana Paskiewicza: Józef Lubowidzki i Henryk Łubieński.
Od 1834 r. rozpoczęto rusyfikację Banku Polskiego, kiedy zorganizowano kursy języka rosyjskiego dla urzędników banku. Dwa lata później wprowadzono zasadę pierwszeństwa zatrudnienia dla osób wykazujących się znajomością języka rosyjskiego, a w 1837 r. nałożono na personel obowiązek znajomości tego języka. W 1832 r. zaczęto także emitować pieniądz dwujęzyczny w miejsce polskiego, a w 1841 r. (z datą obowiązywania od 1 stycznia 1842 r.) zastąpiono złote rosyjskimi rublami z dwujęzycznymi napisami po kursie 1 rubel = 6,66 zł. Od 1852 r. zaprzestano przyjmowania biletów kasowych i bankowych denominowanych w złotych. W 1859 r. zastąpiono dotychczasowe emisje pieniądzem rosyjskojęzycznym, a w 1864 r. Aleksander Kruze jako pierwszy Rosjanin został prezesem Banku Polskiego (chociaż Rosjanie znaleźli się w zarządzie banku już w 1840 r. w osobach jego dwóch dyrektorów).
Po wybuchu powstania styczniowego personel Banku Polskiego 9 czerwca 1863 r. przekazał powstańcom Aleksandra Waszkowskiego depozyty o wartości 3,6 mln zł, 0,5 mln rubli i wiele listów zastawnych.