Jerzy Drewnowski (ur. 1941) – polski historyk nauki, filozof i etyk, doktor habilitowany. Były pracownik PAN, Akademii Lessinga i Uniwersytetu Technicznego w Chociebużu, kilkakrotny stypendysta „Deutsche Forschungsgemeinschaft” (Niemiecka Wspólnota Badawcza) i Biblioteki Księcia Augusta w Wolfenbüttel. Członek Senatu Założycielskiego Europa-Universität Viadrina Frankfurt (Oder)Lista członków Senatu Założycielskiego znajduje się w Dyskusji biogramu.. Członek Komitetu Honorowego Polskiego Stowarzyszenia Racjonalistów.

Okres nauki Wychowywał się w polskim i niemieckim środowisku rodzinnym. Ukończył VI Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kochanowskiego w Radomiu. Absolwent studiów filologii klasycznej w Warszawie. W okresie nauki interesował się problematyką społeczną. Pracę doktorską poświęcił Mikołajowi Kopernikowi. W swej pracy habilitacyjnej zajmował się etyczną samoświadomością uczonych polskich XIV i XV wieku.

W 1973 otrzymał roczne „Stypendium Kopernikańskie” w Niemczech z inicjatywy Deutsche Copernicus-Forschungsstelle w Monachium, które poświęcił poznawaniu dzieł Mikołaja Kopernika. Było ono przyznawane pod patronatem kanclerza RFN Willi Brandta dla uczczenia podpisania Układu PRL-RFN z 1970 r.

Jako stypendysta Biblioteki Księcia Augusta w Wolfenbüttel w latach 1982–1984, kierowanej wówczas przez Sabine Solf, prowadził badania nad samoświadomością ludzi nauki wieków XVI-XVII.

Kariera zawodowa Od 1989 mieszkał w Wolfenbüttel. Jego praca naukowa koncentrowała się wówczas nad badaniem wkładu niemieckiego wolnomularstwa w koncepcje humanitaryzmu. Zajmował się również badaniami nad świadomością społeczną i polityczną robotników przymusowych w Trzeciej Rzeszy. W 1990 r. założył międzynarodowe stowarzyszenie „Ergon”, którego celem było popierania nowej myśli europejskiej. W ramach Stowarzyszenia współpracował z amerykańskim Uniwersytetem w Honolulu. Wkrótce po tym został członkiem Senatu Założycielskiego Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą.

Pracował w Akademii Lessinga w Wolfenbüttel i w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Chociebużu.

Na terenie Polski prowadzi wraz ze Stanisławem Matułą tzw. „Stałe seminarium w stodole” w miejscowości Jedlnia-Letnisko. Przedmiotem seminariów są badania nad utopiami społecznymi oraz filozofią radości. W tym zakresie współpracują z filozofem i teologiem, Adamem Ciochem.

Drewnowski wspólnie ze Stanisławem Matułą oraz z Agatą i Adamem Sochaczewskimi redagują portal internetowy „Antybarbarzyńca”Portal „Antybarbarzyńca”.. Publikuje eseje filozoficzno-polityczne i z zakresu historii etyki „Forum Klubowym” redagowanym przez Leszka Lachowieckiego.

Badania źródłowe nad Mikołajem Kopernikiem Drewnowski w swej pracy badawczej nad dziełami Mikołaja Kopernika zajmował się m.in. tłumaczeniem „Pism Drobnych” astronoma, z interpretacją tekstów źródłowych względem jego biografii i recepcji heliocentryzmu. Opublikował jego listy prywatne i urzędowe w językach oryginałów, jak też w swoim przekładzie z łaciny i ze staroniemieckiego, załączając do dysertacji doktorskiej wykaz 54 „Ustaleń i hipotez” objaśniających ważne teksty źródłowe. Zakwestionował autentyczność znanego portretu Kopernika – ojca astronoma, przesuwając jego powstanie na wiek XVII. W kwestii filozoficznych źródeł heliocentryzmu położył akcent na niewzględnościowe i absolutne pojmowanie ruchu i spoczynku przez Kopernika; wbrew tendencjom do identyfikowania jego postawy badawczej jako zrywającej z duchem Średniowiecza wykazał, iż subiektywno-moralnym podłożem jego odkrycia był obraz świata hierarchiczny i godnościowy.

Badania nad samoświadomością uczonych Przez prace źródłowe nad biografią Kopernika, łączącego modelowo „życie teoretyczne z praktycznym”, zajął się głównymi wzorcami wiedzy naukowej i wzorcowymi sylwetkami ludzi nauki. Koncentrując uwagę na przechowywanych w Bibliotece Jagiellońskiej źródłach rękopiśmiennych do najwcześniejszych dziejów Uniwersytetu Krakowskiego, scharakteryzował porównawczo jego trzy pierwsze koncepcje ideowe. Przypomniawszy jego istnienie w roku 1390, wyakcentował świeckie i egalitarystyczne rysy programu dydaktyczno-społecznego tworzonego w tym okresie, unaoczniając tym samym, w jakim kierunku mogłaby się rozwijać nauka na uczelni niezdominowanej przez teologię i prawo kanoniczne. Na przykładzie poglądów Bartłomieja z Jasła zestawionych z poglądami Stanisława ze Skarbimierza ukazał dwie kontrastowo różne koncepcje nie tylko nauki i funkcjonowania uniwersytetu, ale też dwa istotnie odmienne modele życia uczonego – świecki pozostający pod wpływem arystotelizmu i kościelny w duchu augustyńskim.

Późniejszy rozwój takich modeli – świeckich i tych podporządkowanych teologii – oraz odpowiadających im ideałów wiedzy naukowej, badał głównie na podstawie takich zaniedbywanych w historii nauki tekstów metanaukowych, jakimi bywają przedmowy do dzieł naukowych, a jakimi są z reguły pochwały filozofii, astronomii lub prawa. Korzystał tu przede wszystkim ze zbiorów starych druków i inkunabułów Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel, z uwagę skierowaną m.in. na konsekwencje ideologicznego sporu o heliocentryzm. Propagując na tej drodze pojęcie etycznej samoświadomości uczonych, przedstawiał ją w jej wewnętrznym zróżnicowaniu i złożoności, jak też na tle szerszych konstelacji wartości, które uczeni zwykli deklarować, zdradzając niekiedy niechcący, iż w rzeczywistości myślą nieco inaczej, niż deklarują.

Eseistyka filozoficzna W eseistyce filozoficznej, którą zajął się po roku 1989, poszerzył swoje badania poza historię średniowiecznych i późniejszych poglądów naukę i filozofię. Skupił się na tym, co w europejskiej etyce i filozofii zostało zaniechane czy ledwie zaczęte. Mnożąc propozycje poznawczo-etyczne w duchu etycznego kondycjonalizmu – jako postawy odpowiedzialności za warunki własnego i cudzego rozwoju, które stwarzamy, tolerujemy lub współtworzymy, wyróżnia typ człowieka określanego jako homo democraticus adiutor – demokratycznie opiekuńczego. Etyczną wartość postawy opiekuńczej, równościowej i wykraczającej poza stosunki interpersonalne, zespala z dowartościowaniem radości w duchu arystotelesowskim. Dowartościowuje model radości, która daje poczucie mocy i bycia użytecznym, w szczególności na drodze: umysłowego panowania nad światem, przyjaźni i wolnego od rywalizacji uczestnictwa w życiu społecznym. Szkicując w ten sposób emancypacyjny program społecznego eudajmonizmu, zaprawia go zachętami do stoickiego uporu i cierpliwości. Zakładał bowiem, iż globalne zagrożenia człowieczeństwa będą się nasilały wraz z dalszym wzrostem dysproporcji ekonomicznych.

Z tych pozycji etyczno-poznawczych oceniał społeczną i polityczną aktywność człowieka: łącząc podejście radykalnie humanitarystyczne z utylitarystycznym i demitologizującym, szczególne emocje angażuje w zagadnienia demokracji. W realnej globalnej demokratyzacji upatruje największe, najtrudniejsze i najbardziej dramatyczne wyzwanie naszych czasów. W tym też praktycystycznym i politycznym kontekście rozwija takie teoretyczne koncepcje, jak relacyjna teoria wartości (jako sprzyjania albo niesprzyjania egzystencji danej rzeczy), jak teoria pojęć bojowych (ukrytych w zabsolutyzowanych pojęciach ogólnych), jak teoria relatywizacji ogólnych pojęć moralnych (jako emancypującej edukacji przezwyciężającej ideologie autorytarne). Adekwatną odpowiedź na dezorientujący subiektywizm poznawczy naszego czasu widziałby w powrocie do kondycjonalizmu. Tak określa zaniedbaną tendencję do skupiania uwagi na rzeczywistych warunkach dziania się rzeczy.

W analizie pojęć moralnych teologicznej proweniencji rozbudowuje m.in. przemilczaną w dziejach etyki teorię Lessinga o kryminogennym charakterze chrześcijańskiej miłości bliźniego. Przeciwstawiając jej w duchu Lessinga życzliwy wszelkiej obcości i inności humanitaryzm, ukazuje jego zasadniczą niesprowadzalność do kultu tolerancji. Podkreśla zarazem nieuniknioną kruchość wszelkiej najszlachetniejszej choćby kultury moralnej, gdy przeciwstawiają się jej zbyt wielkie dysproporcje mocy między ludźmi. Tutaj też, to znaczy nie tyle w brakach upowszechnienia kultury moralnej, co przede wszystkim w prowokujących do wyzysku i eksterminacji niezdolnościach poszczególnych ludzi oraz ludzkich zbiorowości do samoobrony, upatruje główne źródła zła, które dochodzi do głosu w totalitaryzmach. W ich definiowaniu wykracza poza wyróżniki ideologiczne takie, jak antysemityzm i nietolerancja obyczajowa, kładąc nacisk na zrealizowaną możliwość totalnych regulacji jako na kryterium główne. Między innymi w nawiązaniu do takich antydemokratycznych potencji rozwojowych analizuje obecne prymitywizujące przemiany światopoglądowe, określając je mianem „retenebracji” i „odświadomienia” społecznego. Jedno z remediów widzi w upowszechnianiu myślenia potencjalistycznego – jako antidotum na irracjonalny pesymizm i nie mniej irracjonalne „myślenie pozytywne”.

Refleksję nad tymi zagadnieniami naszego czasu poprzedził próbami ujęcia w jeden ciąg rozwojowy idei humanitaryzmu od greckiej philanthropia i rzymskiej humanitas przez Humanität niemieckich wolnomularzy, Lessinga, Fichtego i panenteisty Krausego po racjonalistyczną mistykę Doroty Sölle i jej teologię wyzwolenia splecioną z etycznymi warstwami marksizmu. Cała ta tradycja – z ekonomiczno-społecznymi programami emancypacji w niej zakorzenionymi – nie równoważy jego zdaniem zasadniczego mankamentu dotychczasowej myśli etycznej, która nie zdobyła się jeszcze na jakąkolwiek teorię humanitaryzmu całościową i realnie pragmatyczną. Według Drewnowskiego globalna kwerenda biblioteczna wskazuje, że nie powstał lub nie zachował się ani jeden artykuł lub szkic na ten temat. Doceniając domyślne lub cząstkowe istnienie takiej teorii w ambitnej publicystyce i w prawodawstwie, w niektórych programach ekonomii i praw człowieka, a także w najnowszych badaniach naukowych nad społecznym dobrostanem, zachęca w swej eseistyce do ujęć systemowych i bezpośrednich. Propaguje tu swoisty powrót do filozofii praktycznej – jako do wariantowej „pedagogiki humanitaryzmu” na miarę zagrożeń stwarzanych przez katastrofalne układy sił w świecie. Za jedną ze szczególnie ważnych, a zaniedbanych spraw uważa przy tym indywidualną i polityczną filozofię radości.

Badania nad pracą przymusową Dla lepszego wglądu w swoistość przeżywania wartości etycznych w ustrojach totalitarnych, uczestniczył w badaniach nad pracą przymusową. Opowiadał się w nich za pełniejszą realizacją programu historiografii nie tylko oddolnej, ale i rozumiejącej oraz za szerszym uwzględnianiem kwestii polityczno-światopoglądowych; w ustnych i pisemnych wywiadach ze świadkami czasu – z byłymi niemieckimi pracodawcami oraz z ich robotnikami, z terenu zwłaszcza Polski i Ukrainy, wiele uwagi poświęcał koincydencji warunków życia w Niemczech i poglądów wyniesionych z domu rodzinnego, stwierdzając m.in., że doświadczenie niemieckiego faszyzmu prowadziło wśród robotników przymusowych częściej, niż można by sądzić, do utrwalania postaw rasistowskich.

Publikacje 1. Książki Mikołaj Kopernik w świetle swej korespondencji, Wrocław 1978, s. 399 Uczony w świadomości polskiego środowiska naukowego pierwszej połowy XV wieku, Wrocław 1986, s. 286 2. Artykuły naukowe, eseje, felietony filozoficzne Cyrkularz ‘Ad palatinos, castellanos, canonicos etc.’ – rzekomy autograf Kopernika, ‘Kwartalnik Historii Nauki i Techniki’, nr 4:1970, s. 739–742 Listy Mikołaja Kopernika, „Człowiek i światopogląd, 3/92, 1973, s. 104–112 Rzekomy portret epitafijny Mikołaja Kopernika, ojca astronoma, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, nr 3:1973, s 511-526 Nowe źródło do niedoszłego procesu kanonicznego przeciwko Kopernikowi, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, nr 1:1978, s. 179–186 Autour de la Parution de ‘De revolutionibus’. Essai d’une nouvelle intrepretation du temoignage de Rheticus dans la correspondence de Copernic avec Giese, „Organon”, nr 14:1978, s. 261–623