thumb|266px|Jan Matejko Rzeczpospolita Babińska, 1881, Muzeum Narodowe w Warszawie, na obrazie Stanisław Pszonka w koronie ze słoneczników, arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Dzierzgowski siedzi w fotelu, poeta i sekretarz królewski Andrzej Trzecieski z piórem w ręku obok Pszonki, wojewoda lubelski Piotr Firlej siedzi przy stoliku, Andrzej Frycz Modrzewski siedzi obok Firleja, Piotr Kaszowski w słomianym kapeluszu, Mikołaj Rej wsparty o stolik, ksiądz i pisarz Stanisław Orzechowski rozmawia z Rejem, jego żona Magdalena Chełmska huśta się obok, lutnista królewski Valentin Bakfark i lekarz-filozof Sebastian Petrycy siedzą na lewo pod drzewem, Jan Kochanowski z kronikarzem Marcinem Bielskim grają w szachy, heraldyk Bartosz Paprocki siedzi roześmiany za grającymi w szachy, ze wzniesionymi kielichami stoją magnaci: Jan Łaski, Mikołaj Oleśnicki i stolnik sandomierski Stanisław Lupa Podlodowski Marcin Bielski, Marcin Wolski herbu Prawdzic (ur. ok. 1495 w Białej, zm. 18 grudnia 1575 tamże) – żołnierz, historyk, renesansowy poeta satyryczny, pisarz i tłumacz, ojciec Joachima Bielskiego.
Życiorys Był prawdopodobnie samoukiem. Wiedzę zdobywał początkowo na dworze Janusza, księcia mazowieckiego. Później, jako dworzanin Piotra Kmity, mógł korzystać z bogatego księgozbioru swego chlebodawcy. Uczestniczył w walkach z Tatarami w 1524 i 1534. Był żołnierzem obrony potocznej, towarzyszem jazdy w chorągwi rotmistrza Stanisława BalickiegoMarek Plewczyński, Obertyn 1531, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1994, s.128, wziął udział w bitwie z Wołochami pod Obertynem (1531). Przez dłuższy okres mieszkał w Krakowie. Tu uległ wpływom reformacji i żywił doń sympatię do końca życia, choć nigdy nie zerwał z Kościołem katolickim. W 1540 opuścił Kraków, osiadł we wsi rodzinnej, gdzie wkrótce poślubił dziedziczkę dóbr (p. Siemikowska-Okszycówna) w Białej Szlacheckiej (dzisiejszy powiat pajęczański). Od nazwy wsi przyjął nazwisko Bielski. Więcej czasu poświęcał zajęciom literackim niźli gospodarskim. W wieku 80 lat pracował jeszcze nad IV wydaniem swej kroniki, którą syn Joachim uzupełniał i kontynuował. Zmarł 18 grudnia 1575, pochowany został w pobliskim Pajęcznie. W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiegohttps://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/2532/1/Studia_Podlaskie_12_Guzowski.pdf.
Działalność literacka Pierwocinami literackimi Bielskiego były Żywoty filozofów wydane w 1535. Utwór, będący przekładem czeskiego tekstu Mikuláša Konáča z 1514, przedstawiał życiorysy i poglądy filozofów i pisarzy antycznych, średniowiecznych, Ojców Kościoła, a także postaci legendarnych. Dzieło kronikarskie Bielskiego, Kronika wszytkiego świata, ukazała się po raz pierwszy w 1551. Utwór opisywał historię świata od czasów Starego Testamentu, poprzez starożytny Rzym, starożytną Grecję, wydarzenia Nowego Testamentu, średniowiecze i wydarzenia współczesne autorowi do 1550. W 1557 wydał Komedyję Justyna i Konstancyjej, jeden z ciekawszych moralitetów polskiego renesansu. Bielski był także autorem kilku zróżnicowanych stylistycznie satyr: Sen majowy pod gajem zielonym jednego pustelnika, Sjem niewieści, Rozmowa nowych proroków dwu baranów o jednej głowie, wydanych po raz pierwszy w 1566/1567. Po śmierci Bielskiego syn Joachim wydał w 1597 dzieło zatytułowane Kronika polska – przerobioną i uzupełnioną przez siebie Kronikę wszytkiego świata.
Ważniejsze utwory Kronika wszytkiego świata, wyd. Kraków: 1551, 1554, 1564, Wersja cyfrowa w Polonie Kronika polska, wyd. Kraków, 1597, wersja cyfrowa w Polonie Komedyja Justyna i Konstancyjej, wyd. Kraków, 1557, drukarnia M. Wirzbięta Sen majowy pod gajem zielonym jednego pustelnika (1566), wyd. Kraków, 1566/1567, drukarnia M. Siebeneicher Wersja cyfrowa w CBN Polona Sejm niewieści (1565), wyd. Kraków, 1566/1567, drukarnia M. Siebeneicher Wersja cyfrowa w CBN Polona (w opracowaniach spotykana jest też uwspółcześniona wersja tytułu Sejm niewieści) Rozmowa nowych proroków dwu baranów o jednej głowie (1566), wyd. Kraków, 1566/1567, drukarnia M. Siebeneicher Wersja cyfrowa w CBN Polona Sprawa rycerska, wyd. Kraków, 1569, drukarnia M. Siebeneicher Wersja cyfrowa w Polonie
Ważniejsze przekłady M. Konáč Żywoty filozofów, to jest mędrców nauk przyrodzonych, wyd. Kraków, 1535, drukarnia F. Ungler opracowanie pierwszego pełnego katolickiego przekładu Nowego Testamentu, na podstawie anonimowego tłumaczenia średniowiecznego (1556, Kraków)
Materiały Podobizna autografu z 1552 (w: A. Pawiński Tygodnik Ilustrowany, nr 220 z 1880) Dokumenty dot. spraw majątkowych z 1559-1574 (w: T. Wierzbowski, Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego t. 1, Warszawa 1900)
Przekłady o autorstwie niepewnym I. Chrzanowski przypuszcza, że Bielski brał udział w przekładach: Nowy Testament polskim językiem wyłożony (Kraków 1556), drukarnia: dziedzice M. Szarffenberga W. Theodor (V. Dietrich): Kommentarz albo wykład na proroctwo Hozeasza proroka Brześć 1559 (w rzeczywistości: Kraków, drukarnia: M. Wirzbięta)
Upamiętnienie Uwieczniony na obrazie Jana Matejki pt. Rzeczpospolita Babińska.
Od 24 listopada 1961 ulica w Warszawie, na terenie obecnej dzielnicy Wola, nosi nazwę ulicy Marcina BielskiegoUchwała nr 28 Rady Narodowej Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 24 listopada 1961 r. w sprawie nadania nazw ulicom, "Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy, Warszawa, dnia 20 grudnia 1961 r., nr 22, poz. 96, s. 2..
Przypisy
Opracowania nt. Bielskiego źródło: I. Chrzanowski: Marcin Bielski. Studium literackie Warszawa 1906; wyd. 2 Lwów 1926 (monografia) D. Braun: De scriptorum Poloniae et Prussiae... virtutibus et vitiis catalogus et iudicium Kolonia (w rzeczywistości: Elbląg) 1723; wyd. 2 pt. Catalogus Bibliothecae Braunianae Gdańsk 1739 J. M. Ossoliński: Wiadomości historyczno-krytyczne do dziejów literatury polskiej t. 1, Kraków 1819; por. Dziennik Wileński 1820 t. 2, s. 177-194 H. Juszyński: Dykcjonarz poetów polskich t. 1, Kraków 1820 Ł. Gołębiowski: O dziejopisach polskich, ich duchu, zaletach i wadach Warszawa 1826
Bibliografia Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t.2 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964, s. 27-31
Literatura dodatkowa Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989,
Linki zewnętrzne Marcin Bielski – dzieła w bibliotece Polona
Kategoria:Polacy umieszczeni na indeksie ksiąg zakazanych Marcin Kategoria:Dworzanie polskich magnatów Kategoria:Historycy I Rzeczypospolitej Kategoria:Polscy poeci renesansu Kategoria:Polscy satyrycy Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-mołdawskiej 1530–1532 (strona polska) Kategoria:Wojskowi obrony potocznej I Rzeczypospolitej Kategoria:Zmarli w 1575 Kategoria:Urodzeni w XV wieku Kategoria:Polscy pisarze renesansu