thumb|250px|Grodzisko Wyszogród na obecnym terytorium miasta Bydgoszczy. Jest pozostałością po zniszczonym w 1330 r. grodzie kasztelańskim Kasztelania wyszogrodzka – kasztelania mieszcząca się niegdyś na dawnym terytorium wyszogrodzkim (obecnie część powiatu bydgoskiego) od początku XIII wieku do połowy XIV wieku.
Kasztelanowie wyszogrodzcy rezydowali w grodzie Wyszogród, który został zniszczony przez Krzyżaków w 1330 r. i obecnie jest malowniczym grodziskiem na terenie administracyjnym miasta Bydgoszczy.
Historia Kasztelania wyszogrodzka została utworzona w połowie XII wieku prawdopodobnie przez księcia wielkopolskiego Mieszka III Starego. Jednakże pierwszy urzędnik wprost określany mianem kasztelana wyszogrodzkiego pojawił się w źródłach pisanych w 1238 r. Jest to jedna z najstarszych kasztelanii kujawsko-pomorskich, choć niezbyt duża terytorialnie.
Terytorium wyszogrodzkie ukształtowało się pierwotnie jako beneficjum urzędnicze Janusza Powały, który otrzymał je za zasługi na rzecz synów Bolesława Krzywoustego. Trwa spór historyków odnośnie do dokładnych granic obszaru, jaki on obejmował. Najprawdopodobniej chodzi o pas ziemi nad Wisłą od Solca po Trzęsacz wraz z dobrami pieńskimi na prawym brzegu rzekiNiektórzy badacze zachodnią granicę tego obszaru określają na rzece Płytwicy – ciągu jezior byszewskich..
Terytorium kasztelanii obejmowało w przybliżeniu wschodnią połowę obecnego powiatu bydgoskiego. Od południa sąsiadowało z kasztelanią inowrocławską, od północy ze świecką i zachodu z bydgoską (po ok. 1225 r.)według jednej z wersji historyków kasztelania bydgoska została wydzielona z wyszogrodzkiej w latach 20. XIII w. Tereny na prawym brzegu Wisły znajdowały się pod wpływem administracyjnym Wyszogrodu do lat dwudziestych XIII wieku, kiedy przeszły pod jurysdykcję Chełmna i wtenczas wraz z całą Ziemią Chełmińską zostały darowane Krzyżakom. Spójności ziem kasztelanii służyły trzy przeprawy rzeczne: przez Brdę w Czersku oraz przez Wisłę w Wyszogrodzie i Solcu.
Wojna polsko-krzyżacka przyniosła zagładę grodu w Wyszogrodzie. Krzyżacy nie tylko zrównali gród z ziemią, ale w dodatku nie dopuścili do jego odbudowy. W tej sytuacji po zakończeniu okupacji krzyżackiej i zwrocie terenów Polsce w 1337 r. kasztelania wyszogrodzka została zlikwidowana, a jej terytorium powiększyło kasztelanię bydgoską. Jednakże w kontekście zaniku urzędu kasztelana wyszogrodzkiego w 1314 r. być może już wtedy zastąpił go urzędnik bydgoski.
Kasztelanowie wyszogrodzcy bydgoscy Wyszogród w ciągu kilkuset lat swego istnienia kilkukrotnie zmieniał przynależność terytorialną między Pomorzem (1188-1242, 1271-1289), Kujawami (1242-1271, 1296-1330), a Wielkopolską (1113-1188, 1289-1296)możliwe, że w XII w. również Mazowszem. W związku z tym poszczególni kasztelanowie wyszogrodzcy byli mianowani przez książąt różnego pochodzenia. Do kasztelanów „pomorskich” można zaliczyć: Arnolda, Domasława Chrośnica, do „wielkopolskich”: Niemierzę i do „kujawskich”: Boguszę z Kościelca i Jana z Płonkowa.
Pierwszy wyszogrodzki kasztelan był wybitnym polskim wielmożą, zaś ostatni nieprzeciętnym dyplomatą i politykiemNa podstawie: Śliwiński Błażej: Pogranicze kujawsko-pomorskie w XII-XIII wieku : z dziejów Bydgoskiego i Wyszogrodzkiego w latach 1113-1296: Warszawa-Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1989 oraz Karczewska Joanna. Urzędnicy książąt kujawskich Leszka, Przemysława i Kazimierza Ziemysławowiców część I. [w.] Ziemia Kujawska XII. Inowrocław, 1997 i Urzędnicy książąt kujawskich Leszka, Przemysława i Kazimierza Ziemysławowiców część II. [w.] Ziemia Kujawska XIII. Inowrocław, 1998. +Chronologiczna lista kasztelanów wyszgrodzkich bydgoskichImię i nazwiskoOkres urzędowaniaJanusz Wojsławicniepewne, wzmianka z 1145nadanie synów Bolesława KrzywoustegoOlt Żyrowickoniec XII wiekuwnuk Janusza pierwszego kasztelana wyszogrodzkiego, syn Żyra wojewody mazowieckiegoArnoldniepewne, wzmianka z 1238powołany w latach 1220-38 przez księcia Świętopełka WielkiegoDomasław Chrośnicok. 1271 - maj 1288Niemierza1288 - 1296 Bogusza z Kościelca4 października 1297 - 15 listopada 1303brat Bartosza kasztelana bydgoskiegoJan z Płonkowa15 listopada 1303 - marzec 1314 Urząd kasztelana wyszogrodzkiego zanikł po 1314 r. Być może jego funkcję przejął kasztelan bydgoski.
Zobacz też Wyszogród (Bydgoszcz) Historia Bydgoszczy
Przypisy
Bibliografia Biskup Marian red.: Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991 Guldon Zenon: Podziały administracyjne Kujaw i ziemi dobrzyńskiej w XIII-XIV wieku: Warszawa, Poznań : Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974 Karczewska Joanna. Urzędnicy książąt kujawskich Leszka, Przemysława i Kazimierza Ziemysławowiców część I. [w.] Ziemia Kujawska XII. Inowrocław, 1997 Karczewska Joanna. Urzędnicy książąt kujawskich Leszka, Przemysława i Kazimierza Ziemysławowiców część II. [w.] Ziemia Kujawska XIII. Inowrocław, 1998 Śliwiński Błażej: Pogranicze kujawsko-pomorskie w XII-XIII wieku : z dziejów Bydgoskiego i Wyszogrodzkiego w latach 1113-1296: Warszawa-Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1989
* wyszogrodzka Kategoria:Historia Bydgoszczy w średniowieczu