Einsatzgruppe zur besonderen Verwendung (1941)

Einsatzgruppe zur besonderen Verwendung – zbiorcze określenie kilku grup operacyjnych SD i Sicherheitspolizei, które po ataku Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 roku zostały wystawione przez struktury niemieckich służb bezpieczeństwa w Generalnym Gubernatorstwie, a następnie skierowane na wschód z zadaniem pacyfikacji nowo podbitych terytoriów.

Za organizację Einsatzgruppe z.b.V. odpowiadał dowódca SD i Sicherheitspolizei w Generalnym Gubernatorstwie, SS-Oberführer Eberhard Schöngarth. Na bazie podległych mu urzędów wystawiono co najmniej siedem oddziałów operacyjnych, z których najsilniejszym było Einsatzkommando z.b.V. Lemberg, działające we Lwowie i w innych miastach Galicji Wschodniej. Latem 1941 roku Einsatzgruppe z.b.V. dopuściła się licznych mordów na Żydach. Była także odpowiedzialna za mord profesorów lwowskich.

We wrześniu 1941 roku Einsatzgruppe z.b.V. została rozwiązana. Część funkcjonariuszy przeszła do stacjonarnych placówek SD i Sicherheitspolizei w nowo utworzonym dystrykcie Galicja, część powróciła do macierzystych urzędów.

Geneza 22 czerwca 1941 roku nazistowskie Niemcy dokonały zaskakującego ataku na ZSRR. Zadanie „politycznego zabezpieczenia” i pacyfikacji podbitego terytorium nazistowskie kierownictwo powierzyło w pierwszym rzędzie czterem Einsatzgruppen – grupom operacyjnym SD i Sicherheitspolizei (SiPo), które podążały w ślad za nacierającymi na wschód armiami Wehrmachtu.

Wkrótce stało się jasne, że szybkie postępy niemieckiej ofensywy oraz stosunkowo niewielka liczebność czterech Einsatzgruppen (każda miała siłę mniej więcej batalionu) prowadzą do sytuacji, w której znaczna część podbitego terytorium pozostaje nieobsadzona przez jednostki SS i Ordnungspolizei. W konsekwencji jeszcze przed końcem czerwca 1941 roku szef RSHA, SS-Gruppenführer Reinhard Heydrich, polecił dowódcy SD i SiPo (Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD, BdS) w Generalnym Gubernatorstwie, SS-Oberführerowi Eberhardowi Schöngarthowi, wesprzeć Einsatzgruppen operujące na froncie wschodnim.

Na bazie urzędów komendantów SD i SiPo (Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD, KdS) w stolicach dystryktów Generalnego Gubernatorstwa, Schöngarth zorganizował kilka Einsatzkommandos (używano również nazwy Unterstützungstrupps – „oddziały wsparcia”), które na przełomie czerwca i lipca 1941 roku zostały skierowane na wschód. Od 19 sierpnia były one określane zbiorczą nazwą Einsatzgruppe zur besonderen Verwendung (pol. „Grupa operacyjna do zadań specjalnych”).

Zadania i struktura Oficjalnie zadaniem Einsatzgruppe z.b.V. było „rozpracowanie i oczyszczenie nowo okupowanego terenu tymczasowo znajdującego się naprzeciw własnych odcinków granicznych”.

Najsilniejszym oddziałem wystawionym przez struktury SD i SiPo w Generalnym Gubernatorstwie było Einsatzkommando z.b.V. Lemberg (pol. „Oddział operacyjny do zadań specjalnych Lwów”). Dowództwo nad tą jednostką objął osobiście Eberhard Schöngarth. Według niemieckiej dokumentacji w jej składzie znalazło się 150 funkcjonariuszy z urzędu KdS w Krakowie, 50 funkcjonariuszy z urzędu KdS w Warszawie, 30 funkcjonariuszy z urzędu KdS w Lublinie i prawdopodobnie około 20 funkcjonariuszy z urzędu KdS w Radomiu – razem około 250 osób. Oddział miał także do dyspozycji pewną liczbę volksdeutschów i ukraińskich tłumaczy. Dieter Pohl przypuszcza, że Schöngarth nadał oddziałowi taką liczebność m.in. po to, aby metodą faktów dokonanych zagwarantować, że obszary Galicji Wschodniej znajdą się w przyszłości pod jego policyjną władzą.

W Einsatzkommando z.b.V. Lemberg służyli między innymi SS-Hauptsturmführer Hans Krüger, SS-Untersturmführer Walter Kutschmann, SS-Sturmbannführer Kurt Stawizki, SS-Hauptscharführer Felix Landau.

Wysunięty pododdział Einsatzkommando z.b.V. Lemberg dotarł do Lwowa już popołudniu 2 lipca. W pierwszej połowie lipca część funkcjonariuszy została stamtąd wysłana do mniejszych miast Galicji Wschodniej: Tarnopola, Drohobycza i Rawy Ruskiej. Według Ryszarda Torzeckiego Lwów i inne miasta Galicji Wschodniej stanowiły komendanturę o nazwie „Gebiet 444”. Autor ten podaje, że jednostce podlegała też komendantura na Wołyniu – „Gebiet 213”, obejmująca Kowel, Równe i Łuck.

Pohl podaje, że Schöngarth wystawił jeszcze dwa mniejsze oddziały: dla Białegostoku i Brześcia nad Bugiem. Z ustaleń polskich historyków wynika jednak, że liczba Einsatzkommandos i Unterstützungstrupps wystawionych przez urzędy KdS w Generalnym Gubernatorstwie była większa. Wymieniają oni w tym kontekście: EK pod dowództwem SS-Haupsturmführera Johannesa Böhma, wystawione przez urząd KdS w Warszawie, skierowane 3 lipca do Grodna. Liczyło 26 funkcjonariuszy; EK pod dowództwem SS-Haupsturmführera Adolfa Bonifera, wystawione przez urząd KdS w Warszawie, skierowane 3 lipca do Bielska Podlaskiego, a stamtąd po kilku dniach do Mińska. Liczyło 31 funkcjonariuszy; EK pod dowództwem SS-Haupsturmführera Ericha Engelsa, wystawione przez urząd KdS w Warszawie, operujące od 4 lipca w Nowogródku, a następnie w rejonie Baranowicz, Lidy i Słonimia. Liczyło 27 funkcjonariuszy; EK pod dowództwem SS-Untersturmführera Wolfganga Birknera, wystawione przez urząd KdS w Warszawie, operujące w Białymstoku, a także w okolicach Bielska Podlaskiego i Grodna. Liczyło 28 funkcjonariuszy; EK pod dowództwem SS-Obersturmführera Hermanna Worthoffa, wystawione przez urząd KdS w Lublinie, które wyruszyło 2 lipca, a tydzień później dotarło do Pińska. Liczyło 18 funkcjonariuszy. EK pod dowództwem SS-Untersturmführera Josefa Schmidta, wystawione przez urząd KdS w Lublinie, które 2 lipca wyruszyło Brześcia nad Bugiem. Liczyło 15 funkcjonariuszy.

Zbrodnie W Galicji Wschodniej główne siły EG z.b.V. dowodzone przez Schöngartha miały według oficjalnych meldunków zamordować w ciągu dwóch miesięcy 9247 Żydów. Dieter Schenk przypuszcza jednak, że rzeczywista liczba ofiar była wyższa.

Dieter Pohl przypuszcza, że EG z.b.V. była inspiratorem masowych mordów na Żydach, dokonanych pod koniec lipca 1941 roku we Lwowie podczas tzw. Dni Petlury. Kai Struve przypisuje jej odpowiedzialność za przeprowadzone wtedy egzekucje.

6–9 sierpnia, w ramach trzydniowej „akcji”, komando pod dowództwem Hermanna Worthoffa wspólnie z żołnierzami Brygady Kawalerii SS dokonało w Pińsku wielkiej masakry Żydów. Zamordowano wtedy co najmniej 7 tys. osób (część autorów jest skłonna szacować liczbę ofiar na 9 tys. lub nawet 11 tys.).

W nocy z 3 na 4 lipca 1941 roku funkcjonariusze Einsatzkommando z.b.V. Lemberg aresztowali we Lwowie 52 Polaków – profesorów uczelni wyższych, członków ich rodzin oraz osoby przebywające w ich mieszkaniach. Następnego poranka na Wzgórzach Wuleckich rozstrzelano 37 aresztantów. W kolejnych dniach zamordowano jeszcze kilka innych osób, co podniosło całkowitą liczbę ofiar mordu profesorów lwowskich do 45 osób. 3 sierpnia w Czarnym Lesie pod Stanisławowem jeden z pododdziałów komanda zamordował kilkuset przedstawicieli miejscowej polskiej inteligencji. Oddziałowi przypisuje się także odpowiedzialność za wymordowanie personelu dydaktycznego Liceum Krzemienieckiego.

Rozwiązanie jednostki 1 września 1941 roku, miesiąc po utworzeniu dystryktu Galicja, funkcjonariusze służący w Einsatzkommando z.b.V. Lemberg zostali przeniesieni do nowo utworzonego urzędu Komendanta SD i SiPo we Lwowie oraz jego placówek terenowych. Schöngarth powrócił natomiast do Krakowa.

Komanda z Białegostoku i Brześcia wycofano do Generalnego Gubernatorstwa.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Einsatzgruppen w okupowanej Polsce (1939–1945) Kategoria:Mord profesorów lwowskich