thumb|240px|Portal z wapienia dębnickiego. Katedra wawelska thumb|240px|Portal z wapienia dębnickiego. Klasztor w Czernej thumb|240px|Karmelicka Góra – kamieniołom thumb|240px|Nieczynny kamieniołom Dębnik thumb|240px| Fragment portalu z czarnego wapienia dębnickiego, intarsjowany wiśniowym brekcjowo–żyłkowym, karbońskim wapieniem paczółtowickim. Kościół św. Wojciecha w Krakowie. Wapień dębnicki (pot. marmur dębnicki, czarny marmur) – dewoński (żywecki)Ryszard Gradziński, Przewodnik geologiczny po okolicach Krakowa. Wydawnictwa Geologiczne, 1972 krystaliczny wapień (skała osadowa) wydobywany w kamieniołomie w Dębniku, w kolorze od szarego do czarnego, wykorzystywany (zwłaszcza w XVII i XVIII wieku) w kamieniarstwie, jako materiał okładzinowy i zdobniczy. Stosowany był głównie w barokowych kościołach, a wykonywano z niego portale, ołtarze, posadzki itd. Nazwa „marmur” jest zwyczajowa i powstała ze względu na fakt, iż skała ta uzyskuje bardzo dobry poler, co upodabnia ją pod względem wyglądu do marmuru (wapienia krystalicznego).
Właściwości Ciężar objętościowy: 2,66–2,68 G/cm³ Wytrzymałość na ściskanie: 736–1027 kG/cm² Ścieralność na tarczy Boehmego: 0,47–0,52 cm Nasiąkliwość: 0,18-0,32% Mrozoodporność: całkowita Przełam: równy Daje się polerować, jednak z czasem matowieje i przybiera jasnoszarą barwę.
W tradycji ludowej przypisywano dębnickiemu marmurowi szczególne właściwości związane ze zmianą jego barwy. Zgodnie z przekazami kamień ten pod wpływem światła słonecznego miał stopniowo przechodzić z barwy czarnej w odcienie granatu, a następnie ciemnej szarości, niekiedy z rdzawym zabarwieniem.
Zjawisko to znajduje jednak wyjaśnienie w budowie chemicznej skały. Czarną barwę marmuru dębnickiego powoduje obecność substancji bitumicznych. Pod wpływem światła słonecznego oraz dostępu powietrza związki te ulegają częściowemu rozkładowi, co prowadzi do obserwowanej zmiany barwy materiału. Z tego względu marmur ten wykazuje ograniczoną trwałość estetyczną w warunkach ekspozycji na czynniki atmosferyczne.
Historia wydobycia Najstarsze wzmianki pisemne o czarnych marmurach z obszaru Dębnika pochodzą z XV wieku. Według różnych źródeł kamieniołom w Dębniku eksploatowany był od XIVH. Walendowski, Wapień Dębnik. Minimonografie polskich kamieni budowlanych, „Nowy Kamieniarz”, nr 34 (5/2008), s. 56., lub od XVII wiekuT. Chrzanowski, M. Kornecki, Sztuka Ziemi Krakowskiej, Kraków 1982, s. 377..
Od roku 1631 złoża stanowiły własność klasztoru w Czernej, który zarządzał nimi w latach 1644–1787. Od 1787 do 1794 kamieniołom był dzierżawiony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Marmur dębnicki stał się popularny w czasach panowania Wazów, w wiekach XVII i XVIII. Wykonywano z niego całe wnętrza kaplic, portale, ołtarze, nagrobki, epitafia, posadzki, chrzcielnice, balustrady, przy czym dla XVII wieku typowe były portale i odrzwia, a dla XVIII – ołtarze. Dodatkowo wyroby te często były inkrustowane „marmurem” białym (także wydobywanym w Czernej) oraz różowym (z pobliskich Paczółtowic). Prawdopodobnie do rozpowszechnienia się mody na ten materiał przyczynił się Giovanni Trevano, który wykorzystał go podczas odbudowy spalonego skrzydła zamku wawelskiego. Około 1630 z marmuru dębnickiego wykonano wnętrze kaplicy Zbaraskich przy kościele dominikanów w Krakowie, ok. 1648 wykorzystano go w kaplicy Batorego na Wawelu, ok. 1685 w kaplicach kościoła Mariackiego zamontowano portale.
Wykorzystanie Ze względu na charakterystyczną barwę materiał ten znajdował zastosowanie przede wszystkim w produkcji płyt nagrobnych oraz sarkofagów. Najwięcej wyrobów z marmuru dębnickiego powstało w Krakowie; drugim dużym skupiskiem dzieł z tego kamienia jest klasztor w Czernej. Dzieła często odkuwane były na miejscu, w Dębniku, przez warsztat kierowany przez Polaków (jedynie pierwszym kierownikiem był Włoch, Bartłomiej Stopano). Około połowy XVII wieku w Dębniku działali Wojciech i Jacek Zelascy, mistrzowie kamieniarscy, których sygnatury można odnaleźć na części ich dzieł (np. na antependium ołtarza św. Szymona z Lipnicy w kościele bernardynów w Krakowie). Do innych miejscowości, w których zastosowano czarny marmur należą m.in. Głogówek, Miechów, Olkusz, Tarnów, Mielec, Sanok, Łańcut, Przeworsk, Jarosław, Lublin, Gdańsk.
Do dziś zachowały się liczne nagrobki i epitafia wykonane z tego surowca, m.in. w katedrze wawelskiej, na Jasnej Górze oraz w katedrze św. Jana w Warszawie. W tej ostatniej po lewej stronie ołtarza głównego, naprzeciw loży królewskiej, znajduje się nagrobek ostatnich książąt mazowieckich — Stanisława i Janusza. Sam nagrobek wykonano z czerwonego marmuru chęcińskiego, natomiast towarzyszyła mu czarna płyta z Dębnika, zawierająca rozbudowaną inskrypcję łacińską. Jej autorstwo bywa wiązane z Anną mazowiecką, siostrą zmarłych książąt, która mogła ją sporządzić samodzielnie lub zlecić jej wykonanie. Według przekazu epitafium podkreślało pochodzenie książąt od dawnych władców Polski, ich cnoty oraz przedwczesną śmierć (Stanisław zmarł w 1524 roku, Janusz w 1528 roku), a także fakt przejścia Mazowsza pod panowanie królów polskich po ich zgonie. Oryginalna czarna płyta epitafijna została zniszczona podczas II wojny światowej przez okupacyjne władze niemieckie, natomiast sam nagrobek został po wojnie zrekonstruowany przez konserwatorów i rzeźbiarzy; nie odtworzono jednak epitafijnej tablicy z marmuru dębnickiego.
Z marmuru dębnickiego wykonywano także liczne inne tablice pamiątkowe i elementy dekoracyjne. Marmur z Dębnika wykorzystywano również w architekturze świeckiej, gdzie służył do układania dwubarwnych posadzek o układach przypominających szachownice oraz do okładania ścian reprezentacyjnych pomieszczeń. Walory estetyczne tego kamienia doceniał m.in. Adam Jarzębski, muzyk i architekt związany z dworem Wazów, który podkreślał kunszt kamieniarzy w jego obróbce i polerowaniu w swoich utworach. Surowiec ten stosowano także do wykonywania kominków, z których wiele zostało zrabowanych w czasie potopu szwedzkiego; elementy te wyłupywano ze ścian i transportowano Wisłą do Gdańska. Część z nich zatonęła w rzece, skąd jeszcze po latach wydobywano fragmenty rzeźb i bloków marmuru.
Wyroby z tego kamienia powstawały także poza granicami Polski (wykonany jest z niego np. ołtarz główny katedry św. Szczepana w Wiedniu z lat 40. XVII wieku).
Moda na czarny marmur trwała do końca XVIII wieku. W XIX wieku sięgano po niego rzadko (służył głównie jako materiał na nagrobki i epitafia). W XX wieku, w okresie PRL-u, marmur dębnicki przerabiany był na płyty posadzkowe i kruszywa.
Przypisy
Bibliografia T. Chrzanowski, M. Kornecki, Sztuka Ziemi Krakowskiej, Kraków 1982. T. Dobrowolski, Sztuka Krakowa, Kraków 1971. H. Walendowski, Wapień Dębnik. Minimonografie polskich kamieni budowlanych, „Nowy Kamieniarz”, nr 34 (5/2008), s. 56 (dostępne także na: rynekkamienia.pl).
Kategoria:Wapień Kategoria:Skały dewonu Kategoria:Skały budowlane Polski Kategoria:Historia sztuki Kategoria:Dębnik (województwo małopolskie)