thumb|Astrid Lindgren, ikona literatury szwedzkiej Literatura szwedzkojęzyczna – termin odnoszący się do dzieł literackich stworzonych w języku szwedzkim w samej Szwecji oraz w Finlandii i na Wyspach Alandzkich. W artykule omówiono także twórców piszących po łacinie, jeśli ich działalność miała istotny wpływ na rozwój kultury i literatury szwedzkojęzycznej.

Pierwsze przypisywane literaturze szwedzkojęzycznej teksty o charakterze literackim związane są z datowaną na XI wiek kulturą kamieni runicznych. Po wprowadzeniu chrześcijaństwa literatura ta, choć z pewnym opóźnieniem, rozwijała się w rytm europejskich przemian kulturowych. Najwybitniejszym przedstawicielem średniowiecza była tworząca pisma mistyczne katolicka współpatronka Europy, święta Brygida Szwedzka (ok. 1302–1373). Następnym okresem, gdy na gruncie literatury szwedzkiej pojawiły się osobowości o formacie ogólnoeuropejskim, było oświecenie. Warto tutaj wspomnieć przyrodnika Karola Linneusza (1707–1778), mistyka Emanuela Swedenborga (1688–1772) i barda Carla Michaela Bellmana (1740–1795). Swoją obecność w kulturze światowej zaznaczyli też Szwedzi na przełomie XIX i XX wieku naturalistycznymi i mistycznymi dramatami autorstwa Augusta Strindberga (1849–1912) oraz żywą prozą Selmy Lagerlöf (1858–1940). Ich osiągnięciom dorównał w XX wieku eksperymentator, poeta, prozaik i dramaturg Pär Lagerkvist (1891–1974). Popularność zdobyły napisane w języku szwedzkim dzieła Astrid Lindgren (1907–2002), autorki między innymi Dzieci z Bullerbyn oraz Tove Jansson (1914–2001), twórczyni świata Muminków.

Czasy przedhistoryczne thumb|upright|Kamień runiczny U Fv1976;107, znajdujący się przy katedrze w Uppsali Świadectwa początków tradycji literackich Szwecji zachowały się do naszych czasów jedynie w formie szczątkowej, gdyż utwory były w tamtych czasach przekazywane ustnie. O istnieniu bogatej kultury oralnej świadczą na przykład informacje przekazane przez Adama z Bremy (ok. 1040–1081) na temat pieśni śpiewanych w pogańskiej świątyni w Uppsali.

Pewne ułamki utworów literackich przetrwały do naszych czasów także dzięki kamieniom runicznym, na których czasami można spotkać zapisane futharkiem fragmenty o charakterze poetyckim. Za jeden z najważniejszych szwedzkich zabytków runicznych uważany jest kamień z Rök, którego inskrypcja została wyryta około połowy IX w. Istotnym zabytkiem świadczącym o istnieniu oralnej kultury literackiej jest kamień z Ramsund (wyryty ok. roku 1000), który przedstawia w formie obrazków skomplikowaną legendę o Sygurdzie Fafnesbane, znaną także jako Saga rodu Wölsungów.

Część tradycji literatury szwedzkiej przetrwała prawdopodobnie w utworach tradycyjnie łączonych z innymi literaturami. Odnotowuje się na przykład fakt, że istotne fragmenty Heimskringli (ok. 1225) Snorriego Sturlusona (1179–1241), zwyczajowo wiązane z literaturą islandzką lub norweską, osadzone są w szwedzkich realiach okolic Gamla Uppsali. Należący do literatury angielskiej poemat Beowulf (wersja ustna ustalona ok. VIII wieku) w dużej części także opiera się na wątkach związanych z terenami Szwecji.

Średniowiecze i unia kalmarska (ok. 1100–1523/1527) thumb|left|Karta rękopisu Äldre Västgötalagen (ok. 1220) Najstarszymi średniowiecznymi zabytkami literatury szwedzkiej są zwody praw dzielnicowych z XIII wieku. Za najstarsze z nich uważane jest prawo dzielnicowe Västergötlandu (tzw. starsze, den äldre Västgötalagen, zredagowano ok. 1220). W tym samym XIII wieku żył Petrus de Dacia (lata 30. XIII wieku–1289), uważany za pierwszego szwedzkiego pisarza. Wraz z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa zaczęła się pojawiać także literatura religijna, na którą składały się tłumaczenia oficjów, hymnów i fragmentów Biblii oraz różnego rodzaju egzempla. Ważnym zbiorem takich egzemplów była Fornsvenska legendariet (Staroszwedzka legenda) z przełomu XIII i XIV wieku.

Na początku XIV wieku w Szwecji pojawiła się literatura dworska. Z polecenia królowej , żony norweskiego króla Håkona V Magnussona, zostały przeniesione na grunt języka szwedzkiego trzy, znane na kontynencie europejskim, romanse rycerskie (Eufemiavisor – Pieśni Eufemii). W spisanej w okresie małoletniości króla Magnusa Erikssona (lata 20. XIV w.) Erikskrönika (Kronice Eryka) znalazł się między innymi, stworzony całkowicie z inspiracji politycznych, opis walki o władzę z okresu około roku 1300. Obie te księgi zostały zapisane w popularnej w średniowieczu formie wierszowej zwanej knittelvers. Największą jednak pisarką tych czasów była święta Brygida (ok. 1302–1373), która w Objawieniach (szw. Himmelska uppenbarelser) przedstawiała swoje natchnione wizje oraz atakowała wrogów politycznych i kościelnych.

Czasy unii kalmarskiej przyniosły obniżenie jakości twórczości literackiej. Z okresu tego pochodzą, między innymi, pieśni autorstwa biskupa Strängnäs, Tomasza (ok. 1380–1443): Engelbrektsvisan (Pieśń Engelbrekta), której ostatnie strofy nazywane są Frihetsvisan (Pieśń wolności), oraz krótsza Trohetsvisan (Pieśń wierności).

Warte uwagi są też nordyckie ballady, które w tradycji ludowej, jako swego rodzaju eposy, przetrwały bardzo długo i miały wpływ na literaturę aż po wiek XX (utwory te, ze względu na niechęć hierarchii kościelnej, zaczęto spisywać dopiero w XVI wieku). W tradycji ludowej przekazywane były też drobne formy o cechach literackich (zagadki, przysłowia).

Reformacja i epoka wielkości (1527–1721) thumb|Pomnik Olausa Petri przy Storkyrkan w Sztokholmie (autorstwa ) W czasie reformacji nastąpiła stagnacja w literaturze szwedzkiej. Po okresie unii kalmarskiej, gdy centrum władzy i kultury znajdowało się w Danii, a lokalni możnowładcy zajmowali się potyczkami politycznymi, a nie rozwojem kulturalnym kraju, następny okres nie był bardziej szczęśliwy. Król Gustaw I Waza musiał przede wszystkim zapewnić niezależność państwa, która to wartość osiągana była kosztem rozwoju kulturowego kraju. Jego synowie i następcy, Eryk XIV Waza i Jan III Waza, choć dbali o poprawę tej sytuacji, nie zdołali przezwyciężyć wieloletnich zaniedbań w tej dziedzinie. W tym czasie zaznaczył się, wynikający z kulturowych związków reformacji, silny wpływ języka średnio-dolno-niemieckiego.

W roku 1541 wydano tłumaczenie Pisma Świętego, Biblię Gustawa Wazy, które z drobnymi zmianami (m.in. rewizja tekstu w Biblii Karola XII) wydawane było regularnie do roku 1917. Stanowiło ono istotny element kształtowania się jednolitego języka szwedzkiego. W czasach tych zdecydowanie dominowała literatura religijna wspierająca ruch reformacji. W jej tworzeniu kluczową rolę odegrał Olaus Petri (1493–1552), który był jednym z najważniejszych tłumaczy Biblii Gustawa Wazy oraz przetłumaczył i stworzył wiele szwedzkich psalmów oraz dużą liczbę własnych, oryginalnych pism religijnych. Był on także autorem jednego z dość nielicznych pozareligijnych utworów tego okresu: En swensk cröneka (Szwedzka kronika), opisującego dzieje Szwecji do 1520 roku.

Pod koniec tego okresu pojawiła się przestrzeń, w której mogła zaistnieć literatura świecka. Jej głównym autorem był Lars Wivallius (1605–1669), jeden z największych awanturników tych czasów. Jego wiersze były nasycone miłością do wolności i natury. Z kolei Johannes Messenius (ok. 1579–1636) był pierwszym pisarzem, który tworzył na ziemi szwedzkiej dramaty o tematyce świeckiej.

Literatura baroku wkroczyła do Szwecji w XVII wieku. Częste kontakty z Europą kontynentalną wynikające z wojen prowadzonych przez Szwecję w pierwszej połowie tego wieku doprowadziły do zaszczepienia na gruncie szwedzkim właściwych dla tej epoki form literackich. Dużą rolę w stymulowaniu twórczości literackiej grał w połowie XVII wieku dwór królowej Krystyny. thumb|upright|left|Georg Stiernhielm (obraz , 1663) Głównym przedstawicielem literatury tych czasów był Georg Stiernhielm (1598–1672), który próbował ustanowić podwaliny szwedzkiej poezji poprzez naśladownictwo antyku. Napisany heksametrem epos Hercules (Herkules, 1658) inspirował cały szereg jego następców. Zainteresowanie klasycznymi formami poetyckimi spowodowało, że w 1651 roku pojawił się pierwszy napisany po szwedzku systematyczny opis form poetyckich Manuductio ad Poesin Svecanam, thet är, en kort Handledning til thet Swenske Poeterij, Verss- eller Rijm-Konsten (Szwedzka poetyka, 1651), autorstwa Andreasa Arvidiego (ok. 1620–1673).

W czasach tych swój punkt szczytowy przeżywał też rozumiany dosłownie szwedzki gotyzm, którego wyznawcą był m.in. Georg Stiernhielm, a którego ukoronowanie stanowiło dzieło historyczne Atland eller Manheim (Atlantyda lub Manheim, 1677–1702), autorstwa Olausa Rudbecka (1630–1702). Na szczególną uwagę zasługuje też poezja bachiczna oraz religijna autorstwa (Larsa Johanssona, 1638–1674), który uważany jest często za największy talent poetycki tego okresu.

W latach 70. XVII w. liryka barokowa osiągnęła swój punkt szczytowy, jeśli chodzi o liczbę tworzonych utworów. Pochodzące z tego okresu psalmy, a także wiersze okolicznościowe pisane na śluby i pogrzeby, wyrażały z jednej strony niepohamowaną radość życia, a z drugiej strach przed śmiercią. Utwory te były pisane pod wpływem włoskiego marinizmu, a do najważniejszych poetów uprawiających ten styl należeli Gunno Dahlstierna (1661–1709), Israel Holmström (ok. 1660–1708), Johan Runius (1679–1713) i Jacob Frese (1690–1729).

Szwedzki dramat tego okresu nie przyniósł żadnych wybitnych dzieł, jednak warto nadmienić, iż po raz pierwszy utwory dramatyczne zaczęły służyć rozrywce. Wartym odnotowania twórcą dramatycznym tego okresu był Urban Hiärne (1641–1724).

Klasycyzm, oświecenie i epoka przedromantyczna (1721–1809) W 1732 roku ujrzał światło dzienne pierwszy numer pierwszego szwedzkiego tygodnika moralistyczno-satyrycznego, . Jego redaktorem naczelnym był Olof von Dalin, który kierował pismo do publiczności mieszczańskiej. Dalin pisał wiersze pod wpływem pochodzącego z Francji klasycyzmu, a w późniejszym okresie zasłynął jako poeta nadworny. Spisane przez niego dzieło historyczne Svea rikes historia (Historia królestwa Szwecji, 1747–1762), doprowadzone do czasów Gustawa II Adolfa, rozprawiało się z mitem o pochodzeniu Szwedów od plemienia Gotów.

Wśród współczesnych Dalina wyróżniała się Hedvig Charlotta Nordenflycht (1718–1763), która była jego największą konkurentką. Jej liryka miała częściowo charakter osobisty i uczuciowy, a częściowo poświęcona była walce o intelektualne prawa kobiet.

Charakterystyczne jest to, iż w okresie oświecenia do literatury trafili ludzie o typowo naukowych zainteresowaniach. Emanuel Swedenborg (1688–1772), który początkowo zajmował się działalnością badawczą w zakresie nauk przyrodniczych, po przejściu kryzysu duchowo-psychologicznego około roku 1736 zaczął spisywać swoje mistyczne wizje. Utwory te wywarły silny wpływ nie tylko na literaturę szwedzką, ale także na całą kulturę europejską. Z kolei Karol Linneusz (1707–1778) trafił do literatury dzięki swoim spisanym po szwedzku raportom z podróży w różne części Szwecji (Dalarna, Västergötland, Skania, Smalandia, Laponia, Olandia i Gotlandia). Ich walory literackie, wynikające ze szczególnej elegancji stylu i osobistego tonu przedstawienia, sprawiły, że Linneusz bywa zaliczany do największych stylistów XVIII-wiecznej Szwecji.

thumb|left|Carl Michael Bellman. Portret autorstwa Pera Kraffta starszego (1779) Jedyne w swoim rodzaju miejsce w literaturze tego okresu zajmuje bard Carl Michael Bellman (1740–1795), który w swoich pieśniach z Fredmanowskich posłań i pieśni (szw. Fredmans epistlar) stworzył wyjątkowe, doskonale broniące się do dziś połączenie tekstu i muzyki.

Późniejszy okres oświecenia w Szwecji znajdował się pod silnym wpływem dworu królewskiego. Gustaw III był wielkim mecenasem sztuki końca XVIII wieku. Z jego inicjatywy powstała Opera Królewska (1773) oraz Akademia Szwedzka (1786). Okres ten bywa nazywany erą gustawiańską. Działalność monarchy spowodowała wzrost rangi literatury, jednak najzdolniejsi twórcy, ceniąc swą niezależność, tworzyli w pewnej opozycji do tego nurtu.