Prawa człowieka w Polsce – szczegółowe prawa człowieka są chronione na podstawie rozdziału II Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (1997) i dodatkowo gwarantowane przez ratyfikowane traktaty międzynarodowe.
Mimo to, międzynarodowe organizacje zajmujące się ich ochroną zgłaszały ich naruszenia, dokonywane zwłaszcza przez szeroko pojęte służby specjalne, a naukowcy, np. prof. Wieruszewski i Katarzyna Sękowska-Kozłowska z Poznańskiego Centrum Praw Człowieka PAN, na problem zaległości w ratyfikacji traktatów i konwencjiDeficyty polskiego standardu praw człowieka (2010)..
Stan prawny Regulacje narodowe Konstytucja
Polska konstytucja zapewnia poszanowanie praw człowieka oraz praw obywatelskich: prawo do własności i dziedziczenia (art. 21) prawo do wolności (art. 31) równości wobec prawa oraz zakaz dyskryminacji (art. 32) równość wobec prawa ze względu na płeć (art. 33) prawo do posiadania obywatelstwa polskiego – dla potomków obywateli polskich (art. 34) wolność zachowania tożsamości i języka mniejszości narodowych (art. 35) prawo obywateli do opieki poza granicami kraju (art. 36) prawną ochronę życia (art. 38) wolność od poddawania eksperymentom naukowym bez zgody (art. 39) wolność od tortur, nieludzkiego i poniżającego traktowania oraz karania i stosowania kar cielesnych (art. 40) wolność i nietykalność osobista (art. 41) prawo do obrony (art. 42) prawo do rzetelnego procesu (art. 45) prawo do prywatności (art. 47) prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami (art. 48) prawo do nienaruszalności mieszkania (art. 50) prawo do ochrony danych osobowych (art. 51) wolność poruszania się po kraju, wyjazdu i powrotu (art. 52) wolność wyznania i poglądów (art. 53-54) wolność do gromadzenia i zrzeszania się (art. 57-59) prawo do równego dostępu do służby publicznej (art. 60) prawo do informacji publicznej (art.61) prawo wyborcze, rozumiane jako czynne prawo wyborcze dla obywateli (art. 62) prawo petycji (art. 63)
Rzecznik praw obywatelskich
Urząd Rzecznika Praw Obywatelskich został w Polsce powołany w 1987, pomimo autorytarnego ustroju RP w tamtym czasie. Rzecznik stoi na straży wolności i praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji oraz w innych aktach normatywnych. Zadaniem Rzecznika jest to, by badać, czy nie nastąpiło naruszenie prawa, zasad współżycia i sprawiedliwości społecznej wobec obywateli, na skutek działania lub zaniechania organów, organizacji i instytucji, obowiązanych do przestrzegania i realizacji tych wolności i prawPrawa człowieka w Polsce..
Regulacje międzynarodowe Demokratyzacja życia politycznego i społecznego, będąca konsekwencją przełomu roku 1989, pozwoliła na pełną akceptację międzynarodowych regulacji w dziedzinie ochrony praw człowieka. Efektem tych zmian było ratyfikowanie wielu umów oraz przyjęcie międzynarodowych procedur kontrolnych.
ONZ Konwencje ratyfikowane albo oczekujące ratyfikacji Polska jest obecnie stroną następujących umów i traktatów Organizacji Narodów Zjednoczonych dotyczących praw człowieka (według roku ratyfikacji): Międzynarodowa Konwencja w sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji Rasowej (1969), Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (1977), Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (1977), Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (1981), Konwencja w sprawie zakazu tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania (1989), Konwencja o prawach dziecka (1991), Protokół Fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (1992), Protokół fakultatywny do Konwencji o prawach dziecka w sprawie handlu dziećmi, dziecięcej prostytucji i dziecięcej pornografii (2002), Protokół fakultatywny do Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (2004), Protokół fakultatywny do Konwencji o prawach dziecka w sprawie angażowania dzieci w konflikty zbrojne (2005), Protokół Fakultatywny do Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania (2006), Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych (2012), Drugi Protokół Fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych w sprawie zniesienia kary śmierci (2014), Traktat o handlu bronią (2014).
oraz sygnatariuszem (podpisała, ale nie wdrożyła): Aktu końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE) podpisanego w Helsinkach w 1975 Międzynarodowej konwencji w sprawie ochrony wszystkich osób przed wymuszonymi zaginięciami (przyjęta przez ONZ w 2006)Polska podpisała Międzynarodową Konwencję w sprawie ochrony wszystkich osób przed wymuszonym zaginięciem. Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur (1984).
Mimo podpisania w 1989 Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur (1984), Rzeczpospolita Polska nie wprowadziła do swojego prawa karnego przestępstwa tortur w rozumieniu art. 1 Konwencji, nie wypełniając tym samym swoich zobowiązań międzynarodowychSzczegółowa informacja na temat implementacji artykułów od 1 do 16 Konwencji, włączając w to odniesienie się do poprzednich zaleceń Komitetu * CAT/C/POL/Q/5-6 Komitet Przeciwko Torturom Czterdziesta trzecia sesja 2–20 listopada 2009 r.. Komitet Praw Człowieka ONZ zalecił również ścisłe zdefiniowanie przestępstwa o charakterze terrorystycznym, gdyż definicja z art. 115 kk była zbyt szeroka i mogła prowadzić do naruszeń praw człowiekaUwagi końcowe Komitetu Praw Człowieka CCPR/C/POL/CO/6 Komitet Praw Człowieka Sesja setna Genewa, 11–29 października 2010 r. Rozpatrywanie sprawozdań składanych przez Państwa Strony zgodnie z artykułem 40 Paktu..
Zaległości ratyfikacyjne Do deklaracji niepodpisanych przez Polskę zaliczają się (według daty przyjęcia przez ONZ): Konwencja o statusie bezpaństwowców (1954) Konwencja o ograniczaniu bezpaństwowości (przyjęta przez ONZ w 1961) Międzynarodowa konwencja w sprawie ochrony praw wszystkich pracowników migrujących (1990) Protokół Fakultatywny do Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych (2006) Konwencja o zakazie użycia amunicji kasetowej (2008) Protokoł Fakultatywny Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (2008) Poprawka do art. 8 Rzymskiego Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego (2010) Poprawka dotycząca przestępstwa agresji do Rzymskiego Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego (2010) Protokół fakultatywny Konwencji o prawach dziecka w sprawie procedury skargowej (2011)
Jako powód nieprzyjmowania niektórych konwencji podawane są różne powody, poza obowiązkiem ochrony obywateli i wypłacania odszkodowań, np. przyjęcie konwencji o zakazie użycia amunicji kasetowej wiązałoby się ze stratami dla polskiego przemysłu zbrojeniowegoPolski rząd unika ratyfikowania konwencji praw człowieka. Żeby państwo nie płaciło odszkodowań? i (według Ministerstwa Spraw Zagranicznych) zmniejszeniem skuteczności bojowejAmunicja kasetowa..
Rada Europy Europejski Trybunał Praw Człowieka Polska jest członkiem ETPCz od 1993 r.
Według danych obejmujących lata 1959–2010, Trybunał rozpatrzył 874 sprawy przeciwko Polsce, z czego w 761 przypadkach stwierdził naruszenia Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Daje to Polsce czwarte miejsce po Turcji, Włoszech i Rosji (na 46 państw-stron Konwencji). Najczęściej stwierdzanym naruszeniem była przewlekłość postępowania sądowego – 397 przypadków.
Według danych na koniec 2015, Polska była na ósmym miejscu pod względem liczby spraw zawisłych przed Trybunałem. 2,6% wszystkich spraw dotyczyło Polski.
Konwencje Rady Europy Polska podpisała następujące konwencje (data ratyfikacji): Europejska konwencja praw człowieka (1993), inne konwencjeKonwencje RE ratyfikowane lub podpisane przez Polskę.
Następujące konwencje zostały podpisane, ale ich nie ratyfikowano (data podpisania przez Polskę): Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej w odniesieniu do zastosowań biologii i medycyny (1999), Protokół dodatkowy do Konwencji o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej w odniesieniu do zastosowań biologii i medycyny dotyczący zakazu klonowania istot ludzkich (1999), Europejska Konwencja o obywatelstwie (1999), Konwencja o cyberprzestępczości (2001), Protokół dodatkowy do Konwencji o cyberprzestępczości dotyczący kryminalizacji działań o charakterze rasistowskim i ksenofobicznym popełnianych przy użyciu systemów komputerowych (2003), Konwencja w sprawie kontaktów z dziećmi (2003), Europejska Karta Społeczna (zrewidowana) (2005), Konwencja Rady Europy o ochronie dzieci przed seksualnym wykorzystywaniem i niegodziwym traktowaniem w celach seksualnych (2007), Protokół nr 14bis do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (2009), Trzeci protokół dodatkowy do Europejskiej Konwencji o ekstradycji (2011), Protokół dodatkowy do Prawnokarnej Konwencji o korupcji (2011), Czwarty protokół dodatkowy do Europejskiej Konwencji o ekstradycji (2012) Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej (2012).
Polska nie podpisała następujących konwencji (data przyjęcia przez Radę Europy): Europejskie Porozumienie Tymczasowe dotyczące zabezpieczenia społecznego na wypadek starości, inwalidztwa i dla osób pozostających przy życiu (1953), Protokół do Europejskiego Porozumienia Tymczasowego dotyczącego zabezpieczenia społecznego na wypadek starości, inwalidztwa i dla osób pozostających przy życiu (1953), Europejska Konwencja o pomocy społecznej i medycznej (1953), Protokół do Europejskiej Konwencji o pomocy społecznej i medycznej (1953), Europejski kodeks zabezpieczenia społecznego (1964), Protokół do europejskiego kodeksu zabezpieczenia społecznego (1964), Europejska Konwencja o międzynarodowej ważności wyroków karnych (1970), Europejska Konwencja o repatriacji nieletnich (1970), Europejska Konwencja o przekazywaniu ścigania w sprawach karnych (1972) Europejska Konwencja o zabezpieczeniu socjalnym (1972), Porozumienie dodatkowe do Europejskiej Konwencji o zabezpieczeniu socjalnym (1972), Europejska Konwencja o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości (1974), Konwencja o ograniczaniu przypadków wielokrotnego obywatelstwa i o obowiązku służby wojskowej w przypadkach wielokrotnego obywatelstwa (1977), Protokół dodatkowy do Konwencji o ograniczaniu przypadków wielokrotnego obywatelstwa i o obowiązku służby wojskowej w przypadkach wielokrotnego obywatelstwa (1977), Protokół zmieniający Konwencję o ograniczaniu przypadków wielokrotnego obywatelstwa i o obowiązku służby wojskowej w przypadkach wielokrotnego obywatelstwa (1977), Europejska Konwencja o statusie prawnym pracowników migrujących (1977), Europejska Konwencja o kompensacji dla ofiar przestępstw popełnionych z użyciem przemocy (1983), Europejski kodeks zabezpieczenia społecznego (zrewidowany) (1990), Konwencja o uczestnictwie cudzoziemców w życiu publicznym na poziomie lokalnym (1992), Protokół do Europejskiej Konwencji o zabezpieczeniu socjalnym (1994), Dodatkowy protokół do Europejskiej Karty Społecznej wprowadzający system skarg zbiorowych (1995), Protokół nr 12 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (2000), Protokół dodatkowy do Konwencji o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej w odniesieniu do zastosowań biologii i medycyny dotyczący transplantacji organów i tkanek pochodzenia ludzkiego (2002), Protokół dodatkowy do Konwencji o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej w odniesieniu do zastosowań biologii i medycyny dotyczący badań biomedycznych (2005), Konwencja Rady Europy o unikaniu zjawiska bezpaństwowości w związku z sukcesją państw (2006), Europejska Konwencja o przysposobieniu dzieci (zrewidowana) (2008),