Zamek w Nowem nad Wisłą (niem. Neuenburg) – gotycki zamek krzyżacki w Nowem, położony na wysokiej skarpie nad Wisłą, przy obecnym Placu Zamkowym. Murowaną siedzibę administracji zakonnej wzniesiono w drugiej połowie XIV wieku w północno-wschodnim narożniku średniowiecznego miasta, w miejscu związanym z wcześniejszym pomorskim ośrodkiem grodowym.
Zamek był niewielkim ośrodkiem lokalnej administracji zakonu, podporządkowanym nadrzędnym strukturom administracyjnym na Pomorzu Gdańskim. Został bezpośrednio włączony w linię miejskich murów obronnych, co odróżniało go od rozbudowanych zamków konwentualnych posiadających własne wieloczłonowe obwody obronne.
Z pierwotnego zespołu zachowało przebudowane skrzydło wschodnie, stanowiące dawny główny dom zamkowy. Obecnie mieści się w nim Centrum Kultury „Zamek”.
Historia
thumb|left|Widok zamku od strony skarpy wiślanej
Gród pomorski i początki zamku Obszar późniejszego zamku związany był z wcześniejszym pomorskim ośrodkiem grodowym. W 1266 roku źródła odnotowały castrum Nuwenburg, identyfikowane z warownią książąt Pomorza Gdańskiego. Od 1277 roku Nowe pełniło funkcję siedziby kasztelana. Problem dokładnej lokalizacji i przekształceń tego grodu jest przedmiotem badań.
W 1301 roku Nowe otrzymało pierwszy przywilej miejski. W początkach XIV wieku wraz z pozostałą częścią Pomorza Gdańskiego miejscowość znalazła się pod władzą zakonu krzyżackiego. W 1336 roku wzmiankowane były jeszcze drewniane umocnienia miasta, natomiast po odnowieniu przywileju lokacyjnego w 1350 roku rozpoczęto rozbudowę murowanego systemu obronnego.
Zasadniczy murowany zamek powstał około połowy XIV wieku. Jego budowa była związana z organizacją nowego systemu fortyfikacji miejskich. Rezydował w nim niższy urzędnik zakonny odpowiedzialny za zarządzanie okręgiem nowskim.
Prace przy zamku prowadzono etapami przez drugą połowę XIV i początek XV wieku. Około 1404 roku reprezentacyjne pomieszczenia pierwszego piętra głównego domu otrzymały dekorację malarską, co świadczy o podnoszeniu standardu niewielkiej siedziby administracyjnej.
Wojna trzynastoletnia Podczas wojny trzynastoletniej Nowe było jednym z ważnych punktów oporu zakonu nad dolną Wisłą. W końcowej fazie konfliktu miasto i zamek znajdowały się w rękach krzyżackich i wraz z Gniewem stanowiły zaplecze dla działań prowadzonych w tej części Pomorza.
Pod koniec lipca 1464 roku wojska królewskie rozpoczęły długotrwałe oblężenie Nowego. Warownia broniła się przez ponad pół roku; dopiero 2 lutego 1465 roku krzyżacka załoga opuściła zamek i miasto.
Po przejęciu przez stronę polską zamek stał się siedzibą starostów nowskich. Przynależność Nowego do Korony została ostatecznie potwierdzona przez II pokój toruński z 1466 roku.
Czasy nowożytne W okresie staropolskim zamek pozostawał siedzibą miejscowej administracji królewskiej. Nie uległ zasadniczej rozbudowie i zachował średniowieczny układ przestrzenny. Znaczne zniszczenia przyniosły dopiero wojny polsko-szwedzkie w XVII wieku, zwłaszcza działania z lat 1626–1628 oraz 1655 roku.
Po I rozbiorze Polski w 1772 roku Nowe znalazło się pod panowaniem pruskim. W następnych latach przystąpiono do rozbiórki znacznej części zespołu zamkowego, w tym zabudowań gospodarczych i obwarowań. W latach 1787–1789 zachowane skrzydło wschodnie gruntownie przebudowano na zbór ewangelicki. Usunięto wówczas średniowieczne podziały wnętrz, część sklepień i stropów oraz przebito w murach nowe, znacznie większe otwory okienne.
Po zakończeniu funkcjonowania zboru budynek służył kolejno m.in. jako magazyn i remiza strażacka. Funkcje te pozwoliły zachować główny korpus zamku, choć jego średniowieczny układ wnętrz uległ daleko idącym przekształceniom.
W latach 70. XX wieku rozpoczęto prace zmierzające do adaptacji dawnego zamku na cele kulturalne. Wieloletni remont zakończono w 1992 roku. Od tego czasu zachowane skrzydło pełni funkcję siedziby Centrum Kultury „Zamek”.
Architektura
thumb|Zachowany główny dom zamkowy thumb|Zamek od strony dziedzińca
Położenie i układ założenia Zamek zajmował północno-wschodni narożnik średniowiecznego Nowego, na skraju wysokiej skarpy wiślanej. Od wschodu naturalną ochronę zapewniała dolina Wisły, a budowla została bezpośrednio powiązana z miejskim systemem obronnym. Główny dom zamkowy znajdował się w linii murów miejskich.
Założenie nie miało formy regularnego czteroskrzydłowego kasztelu charakterystycznego dla najważniejszych zamków konwentualnych. Była to mniejsza siedziba administracyjna, której najważniejszym elementem było skrzydło wschodnie. Od północy przylegało do niego niższe skrzydło pomocnicze, prawdopodobnie o funkcjach gospodarczych. Od zachodu znajdował się niewielki dziedziniec zamknięty murem z bramą prowadzącą w kierunku miasta.
Takie rozwiązanie było charakterystyczne dla części mniejszych siedzib urzędników krzyżackich, w których zabudowania zamkowe wykorzystywały istniejący obwód obronny miasta zamiast tworzyć całkowicie samodzielny system fortyfikacyjny.
Skrzydło wschodnie Główny dom zamkowy był ceglanym, trzykondygnacyjnym budynkiem o wymiarach około 12,3 × 39 m i wysokości około 9 m.
Przyziemie miało charakter gospodarczy. Składało się z trzech pomieszczeń ustawionych w jednym trakcie i przykrytych sklepieniami. Z pomieszczeń tych korzystano jako magazynów oraz zaplecza gospodarczego zamku.
Najważniejsze funkcje reprezentacyjne i mieszkalne skupiono na pierwszym piętrze. Znajdowały się tam pomieszczenia urzędnika zakonnego, refektarz oraz izba przeznaczona dla gości. W przeciwieństwie do przyziemia komnaty piętra nie były sklepione, lecz przykryte drewnianymi stropami. Około 1404 roku reprezentacyjną część tej kondygnacji ozdobiono dekoracją malarską.
Komunikację od strony dziedzińca zapewniał drewniany ganek lub system drewnianych galerii, z którego prowadziły wejścia do poszczególnych pomieszczeń. Na piętro wiodły zewnętrzne drewniane schody.
Najwyższa kondygnacja miała charakter magazynowo-obronny. Pełniła funkcję spichlerza, a w jej obrębie znajdował się ganek obronny. Otwory strzelnicze umieszczone pod okapem dachu pozwalały na obronę zewnętrznego obwodu zamku.
Skrzydło północne i dziedziniec Do północnego krańca domu głównego pod kątem prostym przylegało niższe skrzydło północne. Pełniło przede wszystkim funkcje gospodarcze i pomocnicze. Według badań architektonicznych jego obecny kształt był wynikiem kilku etapów budowy, przy czym dalsze przekształcenia trwały jeszcze na przełomie XIV i XV oraz na początku XV wieku.
Od zachodu oba skrzydła obejmowały niewielki dziedziniec. Pozostałe jego boki zamykały mury obwodowe, połączone z fortyfikacjami miejskimi. Brama prowadziła bezpośrednio w stronę zabudowy miasta.
Średniowieczne przedstawienia i późniejsze rekonstrukcje wskazują na istnienie wież związanych z systemem obronnym zespołu, jednak z powodu daleko posuniętej rozbiórki zamku nie wszystkie elementy jego fortyfikacji można dziś odtworzyć z jednakową pewnością.
Materiał i forma Zamek zbudowano z cegły na kamiennych fundamentach. Jego forma była stosunkowo prosta i podporządkowana funkcjom administracyjnym, gospodarczym i obronnym. Architektura nie osiągnęła monumentalnej skali zamków konwentualnych w Gniewie, Radzyniu Chełmińskim czy Malborku, jednak dekoracja malarska reprezentacyjnego piętra świadczy o dbałości o odpowiedni poziom wystroju wnętrz.
Zasadniczą cechą założenia było ścisłe powiązanie z fortyfikacjami miejskimi. Zamek stanowił jednocześnie rezydencję urzędnika, centrum zarządzania okręgiem oraz ważny element północno-wschodniego odcinka obrony Nowego.
Stan zachowania Z dawnego zespołu zamkowego zachował się przede wszystkim główny dom – dawne skrzydło wschodnie. Jego wnętrze zostało silnie przekształcone podczas adaptacji na zbór ewangelicki pod koniec XVIII wieku oraz w wyniku późniejszych zmian użytkowych.
Nie zachowało się natomiast w pierwotnej postaci skrzydło północne, większość murów obwodowych ani zamkowe urządzenia obronne. Zachowany budynek pozostaje jednak czytelnym elementem średniowiecznego systemu obronnego miasta i jednym z nielicznych przykładów niewielkiej siedziby niższego urzędnika zakonnego na Pomorzu Gdańskim.
Obiekt jest wpisany do rejestru zabytków i obecnie użytkowany przez Centrum Kultury „Zamek”.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Zamki krzyżackie w Polsce Kategoria:Zamki w województwie kujawsko-pomorskim Kategoria:Zamki Pomorza Gdańskiego Zamek Kategoria:Obiekty budowlane w Nowem Kategoria:Historia Nowego Kategoria:Architektura gotyku w województwie kujawsko-pomorskim