Powiat warszawski – dawny powiat ziemski z siedzibą w Warszawie, funkcjonujący w latach 1867–1952 na terenie obecnego województwa mazowieckiego.
W latach 1939–1944 znajdował się pod okupacją niemiecką; zobacz Landkreis Warschau.
1867–1914 1867 Powiat warszawski utworzono 1 stycznia 1867, w okresie Królestwa Polskiego w guberni warszawskiej, w związku z reformą administracyjną Królestwa (utworzenie 10 guberni i 85 powiatów), mającej na celu ułatwić administracji rosyjskiej prowadzenie ucisku narodowego wobec ludności polskiejUstawa z dnia 31 grudnia 1866 roku (Dziennik Praw t. 66, s. 119 nn).Trzebiński, Wojciech (1916–1993); Borkiewicz, Adam (1896–1958). Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1815–1918 r.: Zarys historyczny. Dokumentacja Geograficzna 1956 z. 4.. Powiat objął obszar od Zaborowa na zachodzie do Okuniewa na wschodzie i od linii Narwi z Modlinem i Zegrzem na północy do Piaseczna na południu. Oryginalny powiat warszawski objął 4 miasta i 21 zbiorowych gmin wiejskich: miasta: Warszawa, Nowydwór, Okuniew i Piaseczno; gminy: Blizne, Bródno, Cząstków, Czyste, Falenty, Góra, Jabłonna, Jeziorna, Miłosna, Młociny, Mokotów, Nieporęt, Nowo-Iwiczna, Okuniew, Ożarów, Powązki, Pruszków, Wieliszew, Wilanów, Zaborów i ZagóźdźMaria Nietyksza. Rozwój miast i aglomeracji miejsko-przemysłowych w Królestwie Polskim (1865–1914). Wydawnictwo Naukowe PWN 1986..
1870 Pierwsze zmiany nastąpiły już w 1870 roku. car pozbawił praw miejskich Piaseczno i Okuniew. Piaseczno przekształcono w odrębną wiejską gminę Piaseczno w granicach dotychczasowego miasta, natomiast Okuniew włączono do gminy OkuniewPostanowienie z 20 marca (1 kwietnia) 1870, ogłoszone 19 (31) maja 1870 (Dziennik Praw, rok 1870, tom 70, nr 241, s. 127)..
1877 W kolejnych latach zniesiono gminy Miłosna i Wieliszew. Gminę Miłosna przekształcono w gminę Wawer, natomiast gminę Wieliszew włączono do gminy NieporętSkorowidz Królestwa Polskiego, czyli Spis alfabetyczny miast, wsi, folwarków, kolonii i wszystkich nomenklatur w guberniach Królestwa Polskiego, z wykazaniem: gubernii, powiatu, gminy, parafii, sądu pokoju lub gminnego, oraz najbliższej stacyi pocztowej, wraz z oddzielnym spisem gmin podług najświeższej ich liczby i nazwy ułożony, wykazujący: odległość każdej danej gminy od miasta powiatowego i sądu swojego gminnego; czy i jakie znajdują się w gminie zakłady fabryczne lub przemysłowe, szkoły itp. oraz ludność każdej gminy, obejmujący także podział sądownictwa krajowego świeżo urządzonego. T. 2..
1889 W 1889 roku wieś Targówek w gminie Bródno otrzymała status osady miejskiejJelonek – Dokumentacja Geograficzna..
1890 6 lutego 1890 do Warszawy z gminy Bródno włączono Nową Pragę, Targówek (południowy) i KamionekZb. Praw, seria II, tom 11, s. 75Gawryszewski LUDNOŚĆ WARSZAWY W XX WIEKU..
1897 W 1897 roku zniesiono gminę Powązki, włączając jej obszar do gminy MłocinyObzor guberni warszawskiej, 1897..
1903 W 1903 roku do Warszawy z gminy Mokotów włączono folwark Mokotów-MurowankaZb. Praw, seria II, tom 11, s. 75 oraz z gminy Czyste niewielką część Woli. Stało się to dzięki staraniu przemysłowców, kupców i działaczy gospodarczych zrzeszonych w komisjach obywatelskich.
1909 w 1909 roku z gminy Mokotów odłączono Czerniaków, Szopy i Siekierki, włączając je do gminy WilanówWieś w mieście. Zapraszam do Szop Polskich (Warszawa, Mokotów)..
1910 29 lipca 1910 wieś Ochota w gminie Czyste otrzymała status osady miejskiejSUiRP Oddz. 1 Nr 150 paragraf 1541..
1914 W przeddzień rozpoczęcia się I wojny światowej powiat warszawski składał się z 2 miast i 20 zbiorowych gmin wiejskichObzor guberni warszawskiej, 1914.: miasta: Warszawa i Nowydwór; gminy: Blizne, Bródno, Cząstków, Czyste, Falenty, Góra, Jabłonna, Jeziorna, Młociny, Mokotów, Nieporęt, Nowo-Iwiczna, Okuniew, Ożarów, Piaseczno, Pruszków, Wawer, Wilanów, Zaborów i Zagóźdź.
1914–1918 1916 Po wybuchu I wojny światowej, powiat warszawski znalazł się pod okupacją niemiecką w utworzonym Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim, kiedy to uległ znacznym zmianom administracyjnym. 16 marca 1916 w sąsiednim powiecie mińskim zniesiono wiejską gminę Otwock, po wydzieleniu z niej nowo utworzonego miasta Otwocka i przekształceniu jej pozostałego obszaru w wiejską gminę Karczew. Równocześnie okupant przeniósł zarówno miasto Otwock, jak i gminę Karczew, a także gminę Wiązowna (zasiloną równocześnie o miejscowości Jabłonna, Kopki, Strachocin, Świerk i Wólka Mlądzka z gminy Glinianka) z powiatu mińskiego do powiatu warszawskiego. Okupant do powiatu warszawskiego włączył także gminę Pomiechowo i miasto Zakroczym z powiatu płońskiegoVerordnungsblatt für das General-Gouvernement Warschau. 1916 nr 25 (22 III).. Powyżej wymienione zmiany granic powiatu warszawskiego utrzymały się na prawie okupacyjnym aż do 1924 roku, kiedy to zostały formalnie ustalone przez ustawodawstwo polskie.. Okupant wprowadził 16 grudnia 1916 także kilka innych zmian, które jednak po przejściu pod administrację polską zostały wycofane 14 sierpnia 1919.. Do nich należały: włączenie z powiatu mińskiego: mniej więcej połowy gminy Klembów (Dobczyn, Emilianów, Klembów, Klembów-Pieńki, Klembów/Sitki, Kraszew, Kraszew-Chmielewszczyzna, Lipka, Michałów, Pasek, Rasztów i Wola Rasztowska) (ze wschodniej połowy utworzono gminę Tłuszcz w powiecie mińskim, którą po wojnie utrzymano); jednej miejscowości z gminy Ładzyń (Cisówka), którą włączono do gminy Ręczaje (po wojnie weszła w skład gminy Dębe Wielkie); skrawka gminy Małopole, którą włączono do gminy Radzymin; włączenie ze zniesionego powiatu radzymińskiego: miasta Radzymina; całej gminy Radzymin (Aleksandrów, Arciechów, Beniaminów, Borki, Cegielnia, Ciemne, Dąbrowa, Dybów, Helenów, Janków Nowy, Łosie, Mokre, Nadma, Ruda, Rynia, Rżyska, Sieraków, Słupno, Teodorów, Wiktorów, Wólka Radzymińska, Załubice Nowe, Załubice Stare, Zawady i Zwierzyniec); całej gminy Ręczaje (Choiny, Cygów, Czubajowizna, Duczki, Grabicz, Grabie, Helenów, Kolno, Krzywica, Laskowizna, Leśniakowizna, Lipinki, Lipiny Nowe, Lipiny Stare, Majdan, Mostówka, Nadbiel, Nowa Wieś, Nowy Cygów, Ossów, Poświętne, Ręczaje Nowe, Ręczaje Polskie, Sławek, Wola Cygowska, Wola Ręczajska i Zagościniec); włączenie z powiatu pułtuskiego: większej części gminy Zegrze z osadą Serock (Borowa Góra, Dębe, Dębinki, Guty, Izbica, Jachranka, Jadwisin, Karolino, Kępiaste, Ludwinowo Dębskie, Ludwinowo-Zegrzyn, Marynino, Skubianka, Stanisławowo, Stasilas, Szadki, Wierzbica, Wola Kiełpińska, Wola Smolana, Zabłocie i Zegrze); kilku miejscowości z gminy Gzowo (Budy Pobyłkowskie, Wólka Zaleska i Zalesie Borowe), które włączono do gminie Zegrze (gdzie już po wojnie pozostały); mniej więcej połowy gminy Nasielsk (Budy Siennickie, Cegielnia Psucka, Dębinki, Goławice I, Goławice II, Krogule, Lelewo, Miękoszyn, Miękoszynek, Psucin, Studzianki, Toruń, Toruń Nowy i Zaborze, którą włączono do gminy Pomiechowo); włączenie z powiatu płońskiego: większej części gminy Błędówko (Błędowo, Błędówko, Błogosławie, Borkowo, Czarna, Dobrawola, Falbogi Wielkie, Janowo, Koryciska, Nowiny, Nowosiółki, Pomocnia, Smoły, Swobodnia, Śniadowo, Śniadówko, Wilamy, Wojszczyce, Wola Błędowska i Zaręby); kilku miejscowości z gminy Szumlin (Ludwikowo, Proboszczewice, Wrona i Wrona Nowa), które włączono do gminę Błędówko; prawie całej gminy Załuski (Emolinek, Henrysin, Kamienica, Kamienica-Wygoda, Karolinowo, Kroczewo, Michalówek, Naborówiec, Niepiekła, Olszyny, Olszyny Nowe, Przyborowice Dolne, Przyborowice Górne, Sadówiec, Słotwin, Smulska, Strubiny, Strużewo, Trębki Nowe, Trębki Stare, Wojny, Wólka Smoszewska, Załuski i Złotopolice); mniej więcej połowy gminy Wychódźc (Dłutowo, Goławin, Goworowo, Januszewo, Karnkowo, Kębłowice, Miączyn, Miączynek, Nieborzyn, Pieścidła, Przybójewo, Wólka Przybójewska i Wygoda Smoszewska), którą włączono do gminy Załuski; jednej miejscowości z gminy Naruszewo (Rąbież), którą włączono do gminę Załuski; włączenie z powiatu sochaczewskiego: całej gminy Głusk (Gać, Głusk, Gniewniewice, Gniewniewice Nowe, Gniewniewice Stare, Grochale, Grochale Nowe, Helenówek, Leoncin, Maławieś, Maławieś Nowa, Michałów, Rybitew, Stanisławów, Teofile, Wilków, Wilków Nowy, Wilków Polski i Wincentówek); jednej trzeciej gminy Kampinos (Aleksandrów, Brzozówka, Dąbrowa, Dąbrowa Nowa, Dąbrówka, Krogulec, Nowe Budy, Roztoka, Truskawka i Wiersze), którą włączono do gminy Cząstków.
1 kwietnia 1916 na mocy rozporządzenia generał-gubernatora rozległe połacie powiatu warszawskiego włączono do WarszawyRozporządzenie dot. rozszerzenia warszawskiego okręgu miejskiego i wykonania planu dla zabudowania miasta Warszawy (Dziennik Rozporządzeń dla Jenerał-Gubernatorstwa Warszawskiego 1916 nr 29 poz 79).Rozporządzenie dot. ustanowienia granic miejskich Warszawy Dziennik Rozporządzeń dla Jenerał-Gubernatorstwa Warszawskiego 1917 nr 63 poz 259.Dziennik Zarządu Miasta Stołecznego Warszawy. 1917 nr 129 (27 X).:
całą gminę Mokotów (Mokotów, Sielce, Wierzbno, Henryków, Królikarnia i Pole Mokotowskie), którą zniesiono; niemal całą gminę Czyste (Czyste, Koło, Wola, Ochota i Młynów), którą zniesiono; jedynie Ulrychów włączono do gminy Młociny; znaczną część gminy Bródno (Bródno, Nowe Bródno, Golędzinów, Pelcowizna z Fortem Żerańskim, językiem piaskowym Stefanówki i stacją kolejową Praga, Różopol, Szmulowizna, Ustronie, Utrata, cmentarz św. Wincentego i cmentarz żydowski oraz południowy Targówek); w wyniku włączenia Bródna do Warszawy, siedzibę gminy Bródno przeniesiono do północnego Targówka (obecne Zacisze); znaczną część gminy Wawer (Grochów I z częścią Kawęczyna, Grochów II z Florentynowem i Emilianowem, Kozia Górka Grochowska, Saska Kępa, Gocławska Kępa, Gocław, Górki Grochowskie, Kamionek, Witolin oraz południowe łąki folwarku Gocławek), znaczną część gminy Młociny (Powązki z Powązkowskim Obozem Wojskowym, Marymont, Czerwonka, Czerwona Gutnerówka, Czarny Dwór z Izabelinem, Młociny B (Piaski), Buraków Duży, Słodowiec, Kaskada, Potok; Grossów, Ruda Ewansa, Ruda Mintera, Ruda Majoracka, wschodnie pola wojskowe Powązki i Bielany oraz Potocki Park na wyspie (obecna Kępa Potocka); część gminy Wilanów (Siekierki Wielkie i Małe, Czerniaków, Szopy Polskie i Niemieckie, północna Augustówka oraz niezabudowane tereny pod współczesne Stegny i Sadybę); część gminy Pruszków (Rakowiec, Janków i Wyględów).
10 grudnia 1916 przestała funkcjonować wiejska gmina Piaseczno w związku z przywróceniem Piasecznu praw miejskich i przekształceniem jednostki w gminę miejską. Tego samego dnia prawa miejskie otrzymał także Pruszków, stając się gminą miejską (zwiększoną o wsie Pruszków, Józefów i Tworki, kolonii Wyględówek i Pohulanka oraz część osady Utrata na południe od torów kolejowych z gminy Pruszków oraz wsie Józefina i Żbików wraz ze Żbikówkiem z gminy Ożarów)Akta miasta Pruszkowa. W związku z tym, wiejską gminę Pruszków zniesiono, a jej pozostały obszar przekształcono w wiejską gminę SkoroszeAkta miasta Pruszkowa[Jolanta Załęczny. Powiat warszawski w latach II Rzeczypospolitej. Wydawnictwo Muzeum Niepodległości, 2015, Warszawa, ISBN 978-83-62235-58-2]..
1917 11 lipca 1917 do powiatu warszawskiego z powiatu grójeckiego włączono wieś Wola Piasecka/Dz. Rozp. Jen.- Gub. Warsz. 1916 r., nr 36..
1919–1939 Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę ponownie utworzono powiat warszawski, tym razem w województwie warszawskim. Utrzymał się on do zajęcia kraju przez Niemców i utworzenia Generalnego Gubernatorstwa.
1924 1 lipca 1924 utworzono wiejską gminę Skolimów-Konstancin z części obszaru gmin Nowo-Iwiczna (Skolimów-Chylice) i Jeziorna (Konstancin i Konstancinek)..
1 lipca 1924 utworzono wiejską gminę Marki z części gminy Bródno (Drewnica, Marki, Pustelnik, Henryków, Czerwony Dwór, Pustelnik-Struga, Czarna Struga, Siwki, Zielonka-Letnisko, Zielonka Bankowa i inne).).
1 lipca 1924 z gminy Pomiechowo wyłączono miejscowości Gałachy, Głowatczyzna, Starostwo, Kępa Zakroczymska i Wójtostwo, włączając je do miasta Zakroczymia..