thumb|Przywilej lokacyjny Krakowa Zespół architektoniczno-urbanistyczny starego Krakowa zaliczany jest do grona najważniejszych zabytków dziedzictwa kulturowego w Polsce i na świecie. Stare Miasto w Krakowie zaliczane było do najwyższej w skali krajowej „0” klasy zabytków. Historyczne centrum Krakowa znajduje się obecnie na liście światowego dziedzictwa UNESCO.

Aktem, który przyczynił się do powstania tego zabytkowego zespołu, był przywilej lokacyjny wydany dla Krakowa w 1257 roku. Wkrótce po wydaniu przywileju przystąpiono do rozplanowania miasta według zasad prawa magdeburskiego. Podstawą nowego planu był układ szachownicowy, w którym ulice miasta przecinają się pod kątem prostym, tworząc regularne kwartały. Centralnym punktem Krakowa stał się Rynek, którego wielkość ustalono jako 4 na 4 sznury krakowskie (w przybliżeniu 200 x 200 m). Wytyczono po 3 ulice odchodzące od każdej z pierzei rynkowych, z wyjątkiem pierzei wschodniej, przy której istniał już kościół Mariacki, zaburzając nieco regularność układu. Za kościołem wyznaczono rynek pomocniczy, dziś zwany Małym. Pozostałe nieregularności wynikały z konieczności łączenia istniejących wcześniej grodów i osad kościelnych - np. ulica Grodzka, odchodząca od Rynku pod nieregularnym kątem prowadziła prosto do osady Okół i dalej na wzgórze wawelskie, a ulicę Bracką zakrzywiono w kierunku kościoła Franciszkanów. Kwartały miasta wyznaczane przez siatkę ulic dzielono na działki zwane kuriami, które przydzielano mieszczanom pod budowę domów. Kurie po niedługim czasie dzielono na pół, tworząc w ten sposób działki półkuryjne, będące dziś podstawą układu zabudowy starego Krakowa. Plan urbanistyczny Krakowa nie był zmieniany przez kilka następnych stuleci, dzięki temu zachował się do naszych czasów, pełniąc dziś funkcję centrum współczesnego miasta. Począwszy od XIII wieku Kraków otaczał się wałami i murami obronnymi, a w ich obrębie wznoszono kamienice, kościoły i pałace.

XV wiek Stanowił szczytową fazę rozwoju sztuki późnego średniowiecza, charakteryzuje go m.in. zagęszczenie zabudowy miejskiej i dalszy rozwój fortyfikacji z drugim zewnętrznym pierścieniem murów (od 1404), a także barbakanem. Wtedy powstała także dzielnica uniwersytecka z Collegium Maius. W detalu architektonicznym pojawił się charakterystyczny typ portalu o wykroju uskokowym, zwany portalem długoszowskim. Kościoły otrzymały wyposażenie z szafiastymi nastawami ołtarzy, złożonymi z partii rzeźbionych i malowanych o konstrukcji poliptyku z ruchomymi skrzydłami.

W rzeźbie, prawie wyłącznie religijnej, ma miejsce idealizacja postaci, realizowana w tzw. stylu miękkim, a następnie w stylu pięknym o cechach gotyku międzynarodowego (Madonna z Krużlowej, Pietŕ z kościoła św. Barbary z ok. 1410), w połowie stulecia pojawia się styl łamany (tryptyk św. Trójcy z 1476 i Matki Boskiej Bolesnej z 1475–1480 z kaplicy Świętokrzyskiej na Wawelu).

XVI wiek Był złotym okresem dla sztuki Krakowa, zasadniczą rolę odgrywał mecenat artystyczny króla Zygmunta I Starego oraz wpływy włoskie zapoczątkowane za pośrednictwem węgierskiego dworu Jagiellonów. W dziedzinie architektury i rzeźby widoczne są wpływy toskańskie, obejmujące twórczość Franciszka zwanego Florentczykiem (autora renesansowej niszy nagrobka króla Jana I Olbrachta 1501–1502, współautora I fazy przebudowy zamku) oraz B. Berrecciego, który ukończył budowę zamku królewskiego (1516–1533).

Niektóre formy renesansowe zawierają jeszcze elementy gotyckie, np. portale zamkowe mistrza Benedykta, jednego z budowniczych zamku. Pełne formy renesansowe reprezentują liczne w kościołach krakowskich nagrobki w ramie architektonicznej z leżąca figurą zmarłego. Ich autorem jest m.in. Jan Michałowicz z Urzędowa (kaplice i nagrobki biskupów Zebrzydowskiego i Padniewskiego w katedrze). Cechy manierystyczne wykazuje twórczość S. Gucciego (kaplica i nagrobek Stefana Batorego w katedrze, nagrobki Zygmunta II Augusta i Anny Jagiellonki w kaplicy Zygmuntowskiej, 1574–1575).

W architekturze miasta najważniejsza była przebudowa Sukiennic (1556–1560) z dodaniem attyki i renesansowych ganków przy bocznych elewacjach. Rezydencje przy ulicy Kanoniczej otrzymały arkadowe dziedzińce na wzór zamku królewskiego.

Najlepszych przykładów malarstwa dostarcza twórczość S. Samostrzelnika, autora polichromii w klasztorze Cystersów w Mogile, będącego także wybitnym miniaturzystą i portrecistą (portret biskupa P. Tomickiego). W dziedzinie malarstwa miniaturowego wymienić trzeba Kodeks Baltazara Behema oraz Pontyfikał Erazma Ciołka. Znakomitym portrecistą królewskim był M. Kober – portret Stefana Batorego jego autorstwa stanowi jedno z najlepszych dzieł malarstwa polskiego końca XVI wieku.

Mury obronne

thumb|Mury obronne Wawelu

Rozwijające się szybko po lokacji i bogacące dzięki handlowi miasto Kraków – siedziba władcy i stolica kraju, odczuwało silną potrzebę opasania się murami obronnymi, wymagało to jednak zezwolenia panującego księcia. Sposobna okazja nadarzyła się w 1285 r., gdy książę Leszek Czarny musiał udać się na Węgry po pomoc przeciwko zbuntowanym możnowładcom. Polecił wówczas opiece mieszkańców Krakowa zamek wraz z księżną Gryfiną. Wojska buntowników wkroczyły do miasta, ale nadaremnie oblegały broniony przez mieszczan Wawel. Gdy nadszedł książę z odsieczą, w nagrodę za wierność pozwolił miastu na budowę obwarowań. Rozpoczęte wówczas prace trwały przez kilka stuleci.

W XV w. Kraków otoczony już był podwójnym murem z basztami i bramami miejskimi. Mur wielki miał wysokość 9 m, a stojący na jego przedpolu tzw. przedmurek – ok. 2,5 m. Tuż za nim znajdowała się głęboka fosa o szerokości 8 m, napełniana w razie niebezpieczeństwa wodą doprowadzaną z Rudawy. W miarę postępu sztuki wojennej fortyfikacje te unowocześniano i rozbudowywano. Do naszych czasów zachował się tylko północny, najsilniejszy ich fragment.

Barbakan thumb|Barbakan thumb|upright|Brama Floriańska

Największy spośród trzech tego typu gotyckich budynków fortyfikacyjnych, jakie zachowały się dotąd w Europie, został wzniesiony w latach 1498-1499 wobec grożącego Polsce niebezpieczeństwa najazdu turecko-tatarskiego. Był wówczas najdoskonalszym osiągnięciem inżynierii wojskowej; w razie potrzeby prowadził ostrzał ze 130 strzelnic, a trzymetrowej grubości mury chroniły go od kul armatnich. Siedem wieżyczek obserwacyjnych pozwalało śledzić ruchy nieprzyjaciela i odpowiednio nakierować ogień.

Wjazd do tej fortecy prowadził przez most zwodzony, przerzucony nad głęboką, szeroką na 8 metrów fosą. Barbakan połączony był ongiś z Bramą Floriańską tzw. Szyją – podwójnym potężnym murem obronnym z drogą przejazdową pośrodku. Cały ten zespół fortyfikacyjny wraz z arsenałem, otoczony murami, wałami i fosami stanowił dla wroga zaporę prawie nie do przebycia. Jedynie podczas oblężenia Krakowa przez Szwedów w 1655 roku załoga barbakanu skapitulowała z powodu braku amunicji i panującego pośród niej głodu.

W roku 1817, dzięki staraniom Feliksa Radwańskiego, udało się ocalić Barbakan przed rozbiórką (w związku z likwidacją murów miejskich). Odtąd pełni on funkcję zabytku. Obecnie stanowi oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.

Brama Floriańska

Wzmiankowana już w 1307 roku, była zawsze reprezentacyjną bramą miasta. Tędy wjeżdżały orszaki króla i zagranicznych poselstw podążające na Wawel. Początkowo baszta była kamienna, później nadbudowano ją cegłą i nakryto stromym dachem. Drewnianą i okutą żelazną kratą, opuszczaną na łańcuchach bramę, zamykano na noc. Obrona Bramy Floriańskiej należała do cechu kuśnierzy.

XVII wiek thumb|Kościół św. Piotra i Pawła

Rozpoczyna epokę osłabienia roli Krakowa jako centrum artystycznego wskutek wojen szwedzkich oraz przeniesienia stałej siedziby królewskiej do Warszawy. Mimo to nadal powstały dzieła wybitne, wprowadzające miasto w okres wczesnego baroku, przesiąkniętego duchem kontrreformacji i wyrażającego się powściągliwym „stylem Wazów”. Najlepszymi przykładami są pojezuicki kościół św. Piotra i Pawła (1609–1619), dzieło m.in. architekta J. Trevano oraz kościół kamedułów na Bielanach pod Krakowem (1605–1630, architekt fasady A. Spezza).

thumb|upright|Kościół Trójcy Świętej

Przy katedrze powstała kaplica Wazów (1664–1666) oraz kaplica Zbaraskich w kościele Dominikanów (1629–1633). Pozostałe kościoły barokowe to: Bernardynów (1670–1680, architekt K. Mieroszewski), Wizytek (1682–1695, architekt A. Solari), Karmelitów na Piasku (1655–1679), św. Anny (1689–1703, architekt Tylman z Gameren).

Bujnie rozwijała się związana z architekturą dekoracja stiukowa (G.B. Falconi – prace w kościele św. Piotra i Pawła) oraz rzeźba w stiuku (Baltazar Fontana – prace w kościele św. Anny). We wnętrzach kościelnych dominował czarny marmur wydobywany w Dębniku pod Krakowem, zastosowany m.in. w kaplicach Wazów, Zbaraskich, kościele Karmelitów Bosych na Wesołej. Powstał nowy typ nagrobka w formie tablicy z malowanym lub rzeźbionym popiersiem zmarłego, w oprawie architektoniczno-rzeźbiarskiej. Kwitło snycerstwo barokowe z efektownymi ołtarzami o spiętrzonej kompozycji architektonicznej, dekorowanymi ornamentem czerpanym z wzorników: na początku stulecia – okuciowym, w pierwszej połowie wieku – chrząstkowo-małżowinowym, a w drugiej – akantowym.

Malarstwo rozwijało się słabiej, największe znaczenie miała twórczość wenecjanina T. Dolabelli, przybyłego ok. 1598, autora monumentalnych kompozycji religijnych. Jako twórca obrazów ołtarzowych działał F. Lekszycki, czerpiący wzory z ówczesnej grafiki wielkich mistrzów europejskich. Korzystano także z usług malarzy spoza Krakowa: J.E. Siemiginowskiego, D. Schultza, K. Dankwarta.

XVIII wiek Od początku XVIII w. kontynuowano architekturę barokową, dochodząc do jej fazy schyłkowej. Reprezentantami byli: K. Bażanka (kościół misjonarzy na Stradomiu 1719–1728, Pijarów 1714–1727, hełm Wieży Zegarowej w katedrze), F. Placidi (fasada kościoła Pijarów, kościoła Trynitarzy, kaplica Lipskich w katedrze). Warto wyróżnić pochodzący z lat 1733–1751 kościół Paulinów na Skałce (architekt A.G. Müntzer). Rzeźbę późnobarokową tworzył A. Frączkiewicz, a malarstwo – S. Czechowicz i T. Kuntze. Sprowadzano także malarzy obcych do wykonania polichromii w kościołach: pijarów ok. 1759 i trynitarzy (F. Eckstein i J. Piltz). Udany import stanowi 5 obrazów ołtarzowych w nawie kościoła Mariackiego pędzla G. Pittoniego, pochodzących z lat 1740–1750.

Architekturę klasycystyczną reprezentują pałace Wodzickich przy Rynku Głównym i ul. św. Jana (architekt Jan Ferdynand Nax) oraz nowe gmachy uniwersyteckie: obserwatorium astronomiczne i Collegium Phisicum (projektant F. Radwański). W dziedzinie rzeźby zwraca uwagę klasycystyczny, monumentalny nagrobek biskupa K. Sołtyka w katedrze z 1789. Wyróżniają się także importy dłuta B. Thorvaldsena: replika Chrystusa kopenhaskiego i posąg Włodzimierza Potockiego w katedrze.

Secesja Secesję przełomu XIX i XX w. reprezentują gmachy: Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych „Pałac Sztuki” (architekt F. Mączyński 1901), przebudowanego Starego Teatru (F. Mączyński, T. Stryjeński 1903), Szkoły Przemysłowej (S. Odrzywolski 1912), Muzeum Techniczno-Przemysłowego (T. Stryjeński, J. Czajkowski 1914) oraz wnętrze cukierni Jana Michalika (K. Frycz 1911).

thumb|upright|Bazylika w Łagiewnikach – świątynia XXI wieku

Modernizm Różne odmiany modernizmu kontynuowano w okresie międzywojennym projektując przy alei Mickiewicza kilka gmachów w stylu „reprezentacji państwowej”. m.in.: Akademia Górnicza i Biblioteka Jagiellońska (architekt W. Krzyżanowski), Muzeum Narodowe (Czesław Boratyński, Edward Kreisler). Duże znaczenie miała konserwatorska i architektoniczna twórczość A. Szyszko-Bohusza (prace na Wawelu, gmach PKO, galeria Pryzmat).

Artyści malarze tworzyli ugrupowania, takie jak: formiści (1917, T. Czyżewski, Z. i A. Pronaszko, T. Niesiołowski, A. Zamoyski, L. Chwistek), Jednoróg (1925, J. Rubczak, F. Szczęsny-Kowarski, J. Fedkowicz), Zwornik (1928)