Crimen – powieść historyczna Józefa Hena z 1975, której fabuła toczy się w okresie panowania Zygmunta III Wazy (w końcu drugiej dekady XVII w., przed śmiercią Stanisława Żółkiewskiego). W retrospekcjach pojawiają się epizody z czasów polskiej interwencji w Rosji: dymitriady, wojna polsko-rosyjska 1609–1618. Większość wydarzeń ma miejsce na Rusi Czerwonej (na ziemi sanockiej), jednak znaczna część akcji dzieje się w fikcyjnych lub na poły fikcyjnych miejscowościach podkarpackich: w Sańsku, Bolatynie, Błudnikach (zob. Błudniki), czy Teleśnicy (zob. Teleśnica Oszwarowa).

Tytułowa zbrodnia (łac. crimen – 'zbrodnia') i związany z nią wątek detektywistyczny pozwala autorowi na ukazanie obyczajowości i różnorodności społeczno-etniczno-religijnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Obok polskiej szlachty pojawiają się przedstawiciele nie całkiem jeszcze spolonizowanej szlachty ruskiej, Żydów, Ormian i Tatarów, a także chłopi oraz mieszczanie, obok katolików i prawosławnych – radykalni arianie zwani nurkami (nowochrzczeńcami) lub kosturowcami (z powodu pacyfistycznych poglądów nie nosili broni). W tle, w wypowiedziach i wspomnieniach bohaterów, pojawiają się echa wydarzeń i postacie z innych krajów siedemnastowiecznej Europy.

Kompozycja Powieść poprzez sensacyjną tematykę i wątek kryminalny nawiązuje do literatury plebejskiej (stąd podtytuł pierwszego wydania – Opowieść jarmarczna). Obok narracji trzecioosobowej pojawia się pierwszoosobowa narracja Cyryla, wspominającego wydarzenia, w których uczestniczył jako kilkunastoletni włóczęga. Motyw ballady dziadowskiej odgrywa też istotną rolę w śledztwie.

Utwór ma kompozycję klamrową – pierwsze zdania powieści zostają powtórzone na początku ostatniego akapitu.

Streszczenie Tomasz Błudnicki po kilku latach nieobecności powraca do domu, który opuścił jako siedemnastolatek, by walczyć o tron dla Maryny Mniszchówny. Wkrótce dowiaduje się, że jego ojciec został zamordowany, a rodzinny majątek znajduje się na skraju ruiny. W miarę, jak poznaje szczegóły z życia ojca, pojawia się coraz więcej potencjalnych motywów zbrodni. Poszukując mordercy, Tomasz zmaga się z własną przeszłością i zakochuje się w pięknej szlachciance. Ostatecznie zagadka śmierci starego Błudnickiego zostaje wyjaśniona, lecz dalsze losy jego syna pozostają w sferze domysłów.

Wybrani bohaterowie fikcyjni Cyryl – sługa i towarzysz kniazia Ginwiłła kniaź Ginwiłł – ukrywający się przed żoną jako żebrak Dziadek Tomasz Błudnicki Elżbieta Błudnicka – siostra Tomasza Gedeon – wychowanek starego Błudnickiego, syn jego drugiej żony Wiktoria Powidajowa – siostra macochy Tomasza Świrski – daleki krewny Błudnickich Ałmaz Toroszewicz – Ormianin, zarządca majątku Błudnickiego Jędrzej Zagwojski – sługa i przyjaciel Błudnickiego Jaś Kuchcik – parobek Błudnickich Stanisław Rosiński – szlachcic rabuś, herszt zbójeckiej watahy Kazimierz Rosiński – brat Stanisława, szlachcic rabuś Andrzej Witoszyński – członek watahy Rosińskiego Pamiętnowski – członek watahy Rosińskiego Nietyksa – członek watahy Rosińskiego Piotr Ramułt – członek watahy Rosińskiego Nietyksa – członek watahy Rosińskiego trzej bracia Żurakowscy – członkowie watahy Rosińskiego Zocha Rosińska – siostra Rosińskich Gabriel Kowacz – mieszczanin, arianin z Sańska Szymon Wojnarowski – arianin (kosturowiec), z pochodzenia szlachcic, wraz z rodziną osiadły w Sańsku Lea Wojnarowska – córka Szymona Maciej Wojnarowski – brat Lei Hieronim Moskorzewski – arianin z Rakowa Andrzej Lubieniecki – arianin z Rakowa Felkel – arianin z Rakowa Reuben – miejscowy cyrulik, Żyd Łukasz Bełzecki – chorąży Urszula Bełzecka – córka chorążego Stefan Ligęza – oficer Bełzeckiego, przyjaciel, banita, obieżyświat Rachmet – sługa Bełzeckiego, Tatar krymski Nastka – chłopka ze wsi Bełzeckiego Wasyl – mąż Nastki Zygmunt Stefan Koniecpolski – starosta będziński Piotr Wolski – starosta jurydyczny

Wydania Crimen : opowieść jarmarczna, Warszawa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1975 Crimen. Opowieść sensacyjna z XVII wieku, Warszawa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1982, Crimen. Opowieść sensacyjna z XVII wieku, Warszawa, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1987, Crimen. Opowieść sensacyjna z XVII wieku, Warszawa, Wydawnictwo Polonia, 1992,

Ekranizacja Na kanwie utworu Józefa Hena powstał serial telewizyjny Crimen w reżyserii Laco Adamíka.

Ciekawostki Niektóre wątki powieści i wiele drugoplanowych i epizodycznych postaci pojawiło się także w zbiorze opowiadań Hena Przypadki starościca Wolskiego oraz w serialu Rycerze i rabusie Tadeusza Junaka (1984). Zdania rozpoczynające pierwsze opowiadanie o wiedźminie Geralcie (Wiedźmin, 1986) Andrzeja Sapkowskiego: Później mówiono, że człowiek ten nadszedł od północy od bramy Powroźniczej. Szedł pieszo, a objuczonego konia prowadził za uzdę. Było późne popołudnie i kramy powroźników i rymarzy były już zamknięte, a uliczka pusta bardzo przypominają początek powieści Hena: Nadszedł ów człowiek od północnej strony, od wąskiej uliczki, co ją rymarze zajmowali.

Kategoria:Polskie powieści historyczne Kategoria:Powieści z 1975 Kategoria:Twórczość Józefa Hena