Historia Irlandii obejmuje kilka tysięcy lat i pozostawiła po sobie liczne zabytki archeologiczne oraz ślady dawnych kultur. Na terenie wyspy znajduje się około 130 tysięcy obiektów uznawanych za zabytki, a rozwój technologii archeologicznych, w tym badań satelitarnych, pozwala na odkrywanie kolejnych stanowisk. Wyspa nie została podbita przez Cesarstwo Rzymskie, dzięki czemu zachowały się tam liczne pozostałości kultur prehistorycznych niezwiązanych z cywilizacją rzymską. Wiedza o dawnych mieszkańcach Irlandii opiera się przede wszystkim na badaniach stanowisk archeologicznych, sposobów pochówku oraz przedmiotów odnajdywanych w grobowcach. Do najbardziej znanych zabytków megalitycznych należą grobowce korytarzowe w Newgrange, Knowth i Dowth, datowane na około 2500 r. p.n.e.thumb|Irlandia thumb|Grób korytarzowy Newgrange
Prehistoria Najstarsze ślady obecności człowieka w Irlandii pochodzą z okresu mezolitu i datowane są na około VIII tysiąclecie p.n.e. Pędzili koczowniczy tryb życia, trudnili się myślistwem, zbieractwem i rybołówstwem. Istotny wpływ na rozwój kultury Irlandii wywarli Celtowie, którzy przybyli na wyspę prawdopodobnie między IX a VI wiekiem p.n.e. Społeczność celtycka była podzielona na liczne niewielkie królestwa, które z czasem zostały podporządkowane większym prowincjom, takim jak Ulster, Connacht, Munster i Leinster. W IV tysiącleciu p.n.e. z kontynentu europejskiego dotarła rewolucja neolityczna, zapoczątkowując uprawę zbóż, upowszechnił się osiadły tryb życia i hodowla. W epoce neolitu nastąpił też wielki rozwój budownictwa megalitycznego, w tym zwłaszcza grobów korytarzowych (najsłynniejszy w Newgrange; około 2000–1800 p.n.e. zapoczątkowano metalurgię brązu (miedź pozyskiwano z miejscowych złóż); w II i I tysiącleciu p.n.e. rozwijała się także obróbka złota, a wyroby z brązu i złota były przedmiotem eksportu do Brytanii i na kontynent europejski. W drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e. upowszechniało się użycie żelaza, zastępującego stopniowo brąz; z okresem tym wiążą się początki obecności w irlandzkiej kulturze lateńskiej (datowane na ok. III w. p.n.e.) oraz ludności celtyckiej.
W V wieku, po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego, do Irlandii przybywali chrześcijańscy mnisi i uczeni uciekający przed najazdami barbarzyńców w Europie. Zakładali oni klasztory, rozwijali piśmiennictwo oraz działalność misyjną. Wiele dawnych miejsc kultu zostało zaadaptowanych na potrzeby chrześcijaństwa.
Koncepcja istnienia wielkiej (wielkich) inwazji Celtów na Irlandię nie znalazła potwierdzenia archeologicznego. Wskazuje się raczej na możliwość najazdów niewielkich grup i/lub długotrwałego, pokojowego napływu i oddziaływania kulturowego, które doprowadziły do asymilacji miejscowej przedindoeuropejskiej ludności i wytworzenia się społeczeństwa sceltyzowanego w sensie dzielenia wspólnej kultury i języka celtyckiego. Jak się przypuszcza, spisana w średniowieczu epika irlandzka, opiewająca walki bohaterów i królów irlandzkich (tzw. epoki heroicznej), mogła stanowić odbicie rzeczywistych wydarzeń z końca I tysiąclecia p.n.e. i pierwszych wieków n.e. W IV w. n.e. Celtowie z Irlandii (Irowie) rozpoczęli łupieżcze ataki na rzymską Brytanię (byli znani przez Rzymian i w rzymskiej zachodniej Europie jako Szkoci, łac. Scotti). U schyłku starożytności i w początkach średniowiecza migrowali też na zachodnie wybrzeże obecnej Walii i Szkocji (Dalriada).
Irlandia była wówczas krajem rolniczym, a osadnictwo tworzyły pojedyncze gospodarstwa, niewielkie osady i grody oraz umocnione osady (crannog) na sztucznych wyspach na jeziorach, ponieważ nie było miast. Podstawową komórkę społeczeństwa stanowiła wielka rodzina patriarchalna (fine); tradycyjne prawo, przekazywane przez brehonów, regulowało szczegółowo stosunki wewnątrz silnie zhierarchizowanego społeczeństwa, obejmującego wiele warstw od uprzywilejowanych (z królami na czele) przez ludzi wolnych po niewolnych i niewolników. Szczególną pozycję przyznawano części rzemieślników i artystów, kwalifikowanym (jak kowale, lekarze, harfiści) jako ludziom wolnym lub (np. filidowie) uprzywilejowanym. Pod względem politycznym wyspa dzieliła się na bardzo liczne, małe królestwa (tuath), rządzone przez króla (ri). Większość z nich była zależna od królów wyższego szczebla, aż po władców (ri cóicid) pięciu federacji prowincjonalnych: Connachta, Laighin, An Mhidhe, An Mhumha i Ulaidh (ob. Ulster) w V w. dominację w północnej połowie kraju zdobył ród , roszczący później pretensje do zwierzchnictwa nad całą Irlandię.
Starożytność do X w. thumb|200px|Budowla z okresu pierwszych wieków Starożytne wpływy rzymskie w Irlandii były raczej nikłe. Imperium nie podjęło próby podboju wyspy, mimo bliskości Brytanii. Efektem wpływów stało się zapewne stworzenie celtyckiego pisma ogamicznego, używanego w IV–VII w. w południowej Irlandii. Chrześcijaństwo dotarło początkowo do południowych i południowo-wschodnich części wyspy, a w V–VI w. dokonała się pełna chrystianizacja ludności; nieco późniejsza tradycja zasadniczą rolę przypisała tu misji św. Patryka w połowie V w. Pierwszeństwo wśród ośrodków kościelnych zyskał Armagh. Jedną z charakterystycznych cech iryjskiego chrześcijaństwa stał się monastycyzm.
Od VI wieku liczne klasztory stanowiły podstawę struktury kościelnej Irlandii, pełniąc zarazem funkcję ośrodków studiów religijnych, nauczania, sztuki i piśmiennictwa. W VII i VIII wieku irlandzkie klasztory stały się jednymi z najważniejszych centrów nauki i kultury chrześcijańskiej w Europie. Rozwijano w nich studia nad łaciną, twórczość artystyczną oraz działalność skryptoryjną, a wyspa była celem podróży uczonych z kontynentu europejskiego. Wzajemne oddziaływanie chrześcijaństwa i tradycji celtyckich doprowadziło do rozkwitu irlandzkiej sztuki i literatury w języku łacińskim oraz staroirlandzkim. Powstawały bogato iluminowane rękopiśmienne księgi religijne, a także rozpoczęto spisywanie dotąd przekazywanych ustnie opowieści epickich i traktatów prawnych. Rozwijały się również sztuka zdobnicza i piśmiennictwo. W tym okresie powstały bogato iluminowane manuskrypty, w tym Księga z Kells, przechowywana obecnie w bibliotece Trinity College w Dublinie. Do najważniejszych zabytków irlandzkiego rzemiosła artystycznego należą także brosza z Tary oraz kielich z Ardagh, znajdujące się w zbiorach . Okres ten uznawany jest za jeden z najważniejszych etapów rozwoju średniowiecznej kultury Irlandii. Irlandia stała się centrum kulturalno-religijnym promieniującym na zachodnią Europę. Mnisi irlandzcy chrystianizowali Piktów (w ob. Szkocji) i północnych Anglosasów. Pochodzący z Irlandii uczeni i mnisi przyczynili się do odrodzenia kulturalnego w państwie Franków. Jeden z nich – św. Kolumban Młodszy w 591 r. opuścił Irlandię i udał się do Europy kontynentalnej, gdzie propagował irlandzkie ideały monastyczne i założył kilka, jak się miało później okazać, wpływowych klasztorów.
Normanowie w Irlandii Od 795 roku Irlandia była celem najazdów wikingów. Szczególnie ucierpiały bogate klasztory, które były wielokrotnie plądrowane przez najeźdźców. Pod koniec VIII wieku wikingowie zaczęli zakładać na wybrzeżach oraz w dolinach rzek umocnione osady i porty będące bazami wypadowymi do grabieży, które z czasem przekształciły się w miasta handlowe i lokalne królestwa skandynawskie. Do najważniejszych ośrodków należały Dublin, Wexford i Cork Napływ ludności germańskiej doprowadził do istotnych przemian etnicznych i kulturowych w części wyspy, czego efektem było powstanie nowej kultury oraz wpływów językowych związanych ze światem skandynawskim, widocznych m.in. w tradycjach Tynwaldu i Królestwa Mann i Wysp.
Polityczne rozbicie i konflikty między lokalnymi władcami sprzyjały ekspansji wikingów w Irlandii. Na przełomie X i XI wieku część irlandzkich władców zdołała jednak podporządkować sobie znaczną część wyspy i podjąć skuteczną walkę ze Skandynawami. Najważniejszym z nich był Brian Ború (Brian Śmiały), który dowodził siłami irlandzkimi podczas bitwy pod Clontarf w 1014 roku. Starcie zakończyło się klęską wojsk wikińskich i położyło kres ich dominacji na wyspie. Sam Brian Ború poległ jednak podczas walk, a jego śmierć doprowadziła do kolejnych konfliktów między lokalnymi władcami.
W XI–XII w. Irlandia była terenem ciągłej rywalizacji kilku prowincjonalnych królów o władzę nad całą wyspą i tytuł arcykróla Irlandii. W pierwszej połowie XII w. Irlandię objął ruch odnowy kościoła. Stworzono też jednolity system diecezjalny z 4 metropoliami (Armagh, Cashel, Dublin, Tuam).
Nowy etap w historii wyspy rozpoczął się wraz z przybyciem Normanów pod wodzą Richarda de Clare’a, zwanego Strongbowem, w 1169 roku' Normanowie przyczynili się do rozwoju miast, portów i systemu feudalnego, a także rozpoczęli budowę licznych zamków, klasztorów i katedr. W krajobrazie Irlandii pojawiły się charakterystyczne normandzkie wieże obronne oraz rozbudowane kompleksy sakralne, których pozostałości zachowały się do czasów współczesnych m.in. w Kilkenny i Kells.
Warstwowy charakter irlandzkiego krajobrazu bywa porównywany do palimpsestu historycznego. Obok współczesnej zabudowy znajdują się tam ruiny średniowiecznych zamków, pozostałości dawnych klasztorów oraz prehistoryczne kurhany liczące kilka tysięcy lat.
Panowanie angielskie
thumb|Wieża w Quin wybudowana przez Normanów Wyprawy rycerzy anglonormandzkich w latach 1169–1170 i 1171–1172 ich suwerena, Henryka II angielskiego, zapoczątkowały podbój Irlandii przez Anglię. Mimo hołdu złożonego Henrykowi II przez większość władców irlandzkich, podbój ten miał charakter połowiczny. Domeną króla był rejon Dublina, Anglonormanowie otrzymali obszerne nadania w głębi kraju i podbijali kolejne ziemie, wznosili twierdze, ale nigdy nie zdołali opanować całej wyspy. Podległość rodzimych przywódców irlandzkich wobec angielskiej władzy miała często charakter formalny, a w drugiej połowie XIII w. ich opór przeciw Anglii wzrósł. Po podboju normańskim Irlandia znalazła się pod zwierzchnictwem monarchów angielskich. Normanowie stopniowo umacniali swoją pozycję polityczną i gospodarczą, stając się wpływowymi właścicielami ziemskimi. Ograniczona liczebność kolonistów angielskich w Irlandii oraz wpływy irlandzkiej kultury prowadziły do celtyzacji części przybyszów; władza angielska usiłowała jej zapobiec przez prawne utrwalanie odrębności kolonistów (mających reprezentację w lokalnym Parlamencie, który powstał w drugiej połowie XIII w.) w stosunku do ludności miejscowej. Najbardziej znanym przejawem takiej legislacji były statuty z Kilkenny z 1366 r. Około 1400 r. teren angielskiej kolonii w Irlandii ograniczył się do niewielkiego obszaru wokół Dublina (tzw. Palisada). Pozostała część kraju była podzielona między wielkie posiadłości lordów angloirlandzkich (czyli pochodzenia anglonormandzkiego) i rodzime rodów, o różnym stopniu lojalności wobec Korony. W XV w. gł. rolę odgrywali FitzGeraldowie (gałęzie hrabiów Desmond i Kildare) i Butlerowie (hr. Ormonde); wśród rodów rodzimych szczególną pozycję (gł. na północy kraju) utrzymywali O’Neillowie (Ui Neill). Nie zostały zarzucone irlandzkie obyczaje, stroje, pozostał język, a nawet stare prawo.