Relacje między Islandią a Unią Europejską opierają się przede wszystkim na członkostwie Islandii w Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG), który zapewnia krajowi dostęp do wspólnego rynku Unii Europejskiej (UE). 16 lipca 2009, po pięciu dniach debaty, islandzki parlament (Althing) zagłosował za złożeniem wniosku akcesyjnego, który został jednak wycofany przez rząd w 2015 roku.
Od 2023 roku Islandia rozwija także współpracę z Unią w zakresie bezpieczeństwa i obronności, a w lipcu 2025 roku rozpoczęto formalne rozmowy o partnerstwie strategicznym. Rząd zapowiedział możliwość przeprowadzenia referendum w sprawie członkostwa do 2027 roku, a poparcie społeczne dla integracji z UE rośnie. mały|Islandia i Unia Europejska
Podłoże Islandia jest członkiem Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA), razem z Norwegią, Szwajcarią i Liechtensteinem. W 1994, Islandia i jej partnerzy z EFTA – z wyjątkiem Szwajcarii, która odrzuciła porozumienie w referendum – podpisali porozumienie o Europejskim Obszarze Gospodarczym, które umożliwia im uczestnictwo w europejskim wspólnym rynku bez pełnego członkostwa w UE. Do 2025 roku Islandia wdrożyła ponad 70% regulacji UE obowiązujących w ramach EOG. W ostatnich latach Urząd Nadzoru EFTA kilkukrotnie wzywał Islandię do szybszego wdrażania dyrektyw, m.in. w zakresie ochrony środowiska i lotnictwa cywilnego.
W latach 1995–2007 rządząca koalicja Partii Niepodległości i Partii Postępu sprzeciwiała się członkostwu w UE, podczas gdy opozycyjna partia Sojusz popierała negocjacje akcesyjne.
W 2006 roku premier Halldór Ásgrímsson przewidywał przystąpienie Islandii do UE w 2015, co spotkało się z krytyką m.in. Geira Haarde’a, który jako premier i minister spraw zagranicznych wielokrotnie wyrażał sprzeciw wobec integracji. Dodał, że decydującym czynnikiem będzie przyszłość i rozmiar strefy euro, niezależnie od tego, czy Dania, Szwecja i Wielka Brytania wprowadzą euro, czy też nie. Przewidywania te spotkały się z krytyką, także wśród ludzi z jego własnego rządu.
Po wyborach parlamentarnych w 2007, Partia Niepodległości i Sojusz utworzyły nową koalicję z polityką nie ubiegania się o członkostwo, lecz ustanowienia specjalnego pełnomocnictwa, które będzie rozważać wszystkie możliwe skutki wejścia Islandii do UE.
Efekt kryzysu finansowego w 2008 r. 17 maja 2008, na spotkaniu z członkami swojej partii, Geir Haarde powiedział, że wierzy iż koszt przyłączenia do UE przeważy korzyści, dlatego nie opowiada się za członkostwem. Jednak w październiku 2008, podczas rozmów nad repatriacją części zainwestowanych za granicą funduszy emerytalnych (ponieważ Islandia szczególnie mocno odczuła kryzys finansowy we wrześniu 2008), związki zawodowe zażądały, by Islandia wystąpiła o członkostwo w UE w zamian za ograniczenie płac.
30 października 2008, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, minister edukacji powiedziała, że „Islandia musi określić swoje długoterminowe interesy narodowe i częścią tego jest korekta reżimu waluty, wliczając w to możliwość złożenia wniosku o członkostwo w UE”. Dodała, że dyskusja nad wnioskiem powinna trwać „tygodnie, nie miesiące”.
Kilka dni później, 17 listopada 2008, Partia Niepodległości ogłosiła, że kongres partyjny odbędzie się w styczniu 2009, zamiast na jesieni 2009 i wtedy ponownie rozważona zostanie możliwość wystąpienia o członkostwo w UE. Partia Postępu również ogłosiła, że jej kongres odbędzie się wcześniej, po czym dwóch antyunijnych posłów (w tym przywódca partii) zrezygnowało z mandatów. Zostali zastąpieni przez posłów pro-unijnych.
30 stycznia 2009, Komisarz ds. Rozszerzenia UE – Olli Rehn oświadczył, że myśli, iż Islandia może dołączyć w tym samym czasie co Chorwacja, której wejścia do Wspólnoty oczekuje się do 2011. Powiedział również, że Islandia nie będzie musiała długo ubiegać się o członkostwo, że oczekuje przeprowadzenia referendum przez nowy centrolewicowy rząd, a także iż cały proces może być znacznie szybszy, niż wcześniejsze rozszerzenia, ponieważ Islandia, jako członek EOG, już wprowadziła w życie około 2/3 prawa UE. W roku 2025 temat kryzysu z 2008 roku ponownie powraca w debacie publicznej. Premier Kristrún Frostadóttir często podkreśla, że decyzje o przyszłości Islandii powinny wynikać z pozytywnej wizji, a nie lęku przed powtórką dawnych wydarzeń. Dyskusja o członkostwie w UE toczy się obecnie w kontekście wysokich kosztów kredytów hipotecznych, ograniczonej stabilności waluty oraz poszukiwania długoterminowego bezpieczeństwa gospodarczego.
Zmiana polityki wobec UE po wyborach w 2009 r. Islandzki minister finansów Steingrímur J. Sigfússon, przed pierwszymi wyborami po upadku systemu bankowego w roku 2008, oświadczył, że jakakolwiek decyzja dotycząca dołączenia Islandii do Unii Europejskiej i przyjęcia wspólnej waluty powinna zostać podjęta przez cały naród, a nie jedną partię polityczną. Kwestia członkostwa kraju w UE była największą groźbą dla stabilności koalicji. W 2025 roku Steingrímur J. Sigfússon, obecnie komentator polityczny, podtrzymuje swoje stanowisko, wskazując, że decyzja o członkostwie powinna być poprzedzona szeroką debatą społeczną i referendum.
Podczas wyborów parlamentarnych, które nastąpiły po kryzysie finansowym Partia Postępu poparła ubieganie się o członkostwo w UE, natomiast Partia Niepodległości wezwała o przeprowadzenie referendum przed początkiem negocjacji. Partia Sojusz uczyniła z wejścia do UE kluczową kwestię swojej kampanii.
Po zwycięstwie prounijnej socjaldemokratycznej partii Sojusz premier Jóhanna Sigurðardóttir powiedziała, że najpilniejszymi zadaniami będzie złożenie wniosku o członkostwo w Unii Europejskiej oraz przyjęcie euro w ciągu czterech lat. Założenia te mają być drogą do ograniczenia krajowego długu.
Pod koniec kwietnia 2009 ogłoszono, że Wielka Brytania, państwo członkowskie Unii Europejskiej, które z Islandią łączy długa historia rybołówstwa oraz sporów terytorialnych, dotyczących wód, poparło dążenia Islandii ws. wejścia do UE.
Debata parlamentarna 2009 r. Na początku maja 2009 przepuszczano, że wystąpienie o członkostwo w UE nastąpi prawdopodobnie z lewej strony parlamentu, ponieważ Sojusz, Partia Postępu oraz Ruch Obywatelski posiadały wystarczająco miejsc w parlamencie, by przegłosować złożenie wniosku. Jednak Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, lider Partii Postępu, zdecydowanie sprzeciwił się pomysłowi, że jego partia pomogłaby rządowi w tej sprawie.
10 maja 2009 premier Jóhanna Sigurðardóttir ogłosiła, że rząd będzie zmierzać w kierunku członkostwa szybciej, niż poprzednio oczekiwano, a odpowiedni projekt ustawy zostanie przedstawiony przed parlamentem 15 maja 2009, co pozwoli na rozpoczęcie rozmów akcesyjnych z UE. Oświadczyła również, że jest pewna, iż akty prawne zostaną uchwalone, ponieważ większość parlamentarna jest zabezpieczona, pomimo formalnego sprzeciwu, wobec rozmów z UE, ze strony koalicjanta. Powiedziała także, że spodziewa się złożenia oficjalnego wniosku nie później niż w lipcu 2009. Dzięki temu Islandia mogłaby dołączyć do UE razem z Chorwacją w 2011, jak przewidywał Komisarz ds Rozszerzenia UE – Olli Rehn.
Wniosek o złożenie podania o członkostwo został oficjalnie przedstawiony w parlamencie w dniu 25 maja 2009. Głosowanie miało odbyć się 13 lipca, zostało jednak przełożone na 16 lipca. Pierwsza propozycja Partii Niepodległości, by rozpisać referendum ws. złożenia wniosku o członkostwo została odrzucona stosunkiem głosów 32 do 30, przy jednym wstrzymującym się. Kolejne głosowanie dotyczyło wniosku Sojuszu, by natychmiast ubiegać się o członkostwo. Propozycja ta została zaakceptowana stosunkiem głosów 33 do 28, przy czym dwie osoby wstrzymały się. Oficjalne podanie o członkostwo w UE Islandia złożyła 17 lipca 2009.
Sprawując prezydencję w UE, Szwecja zapowiedziała, że proces akcesji do UE będzie priorytetem Islandii w najbliższych latach.
Stanowiska partii ws członkostwa w UE Grupa Partia Stanowisko Główny argument Rząd Sojusz „Chcemy zwrócenia się o członkostwo w UE i rozpoczęcia negocjacji. Będziemy szukać jedności narodowej w tej sprawie i używać ogólnokrajowego referendum jako najwyższego sądu.” Ruch Zieloni-Lewica „Członkostwo w UE zmniejszy niezależność Islandii nawet bardziej niż umowa o EOG i zagrozi kontroli Islandii nad jej zasobami.” Opozycja Partia Niepodległości „Partia Niepodległości utrzymuje, że interesy Islandii są najlepiej zabezpieczone przez pozostawanie na zewnątrz UE, podczas gdy prowadzone są bliskie, zdrowe stosunki oparte na kontrakcie o EOG” Partia Postępu „...jeśli osobiste i biznesowe prawa będą chronione, zwłaszcza w odniesieniu do rybołówstwa i rolnictwa; oraz jeśli rozmowy akcesyjne będą prowadzone otwarcie i demokratycznie”. Ruch Obywatelski Brak miejsc w parlamencie Partia Liberalna Stanowisko wobec UE zostało uzgodnione na zebraniu członków partii w styczniu 2009.
Opinia publiczna W związku z planowanym rozpoczęciem rozmów akcesyjnych ośrodki badawcze przeprowadziły wśród opinii publicznej wiele różnych ankiet. Pytania dotyczyły głównie wejścia do UE oraz przyjęcia euro, czyli przystąpienia do Strefy euro.