Baśnie braci Grimm (niem. Kinder- und Hausmärchen) – zbiór baśni spisanych przez niemieckich pisarzy i językoznawców, braci Wilhelma i Jacoba Grimmów i opublikowany w roku 1812 (tom I) i w roku 1815 (tom II). Zbiór ten, powstały na podstawie wieloletnich badań podań, mitów i opowieści ludowych, stał się klasyką literatury, przetłumaczoną na wiele języków.

Bracia Grimm w publikowanych baśniach zmierzali do odtworzenia najstarszego wzorca motywów baśniowych w nich występujących, stąd charakterystyczne dla tych opowieści okrucieństwo, które zresztą występuje także u francuskiego bajkopisarza Charles’a Perraulta. W świecie tych baśni panowało zwykle żelazne prawo moralne – dobro i przezorność zwyciężają niegodziwość. Pamiętać jednak należy, że od tej reguły zdarzały się u braci Grimm wyjątki (np. w baśniach Spółka kota z myszą, czy Baba Jaga).

Jak pisze Katarzyna Grzywka, powołując się na innych – głównie niemieckich – badaczy, bracia Grimm „nie zbierali swoich bajek w terenie, wędrując przez pola i łąki bezkresnego krajobrazu od wsi do wsi, lecz słuchając przekazów przyjaciół-rówieśników, znajomych, gości – nierzadko siedząc przy własnym biurku”. I tak informatorka Dorothea Katharina Viehmann od maja do października 1813 opowiedziała braciom w ich mieszkaniu w Kassel około 40 tekstów. Jej anonimowy portret z podpisem „Bajarka” autorstwa Ludwiga Emila Grimma znajduje się, począwszy od drugiego wydania, na początku drugiego tomu baśni. Innym razem weszli w kontakt z emerytowanym wachmistrzem, który zgodził się opowiadać bajki w zamian … za zniszczone spodnie Wilhelma. Do grona informatorów braci należały też: córka pastora z Allendorf, córki aptekarza Wilda z Kassel, wśród nich późniejsza żona Wilhelma, członkowie westfalskich rodzin von Haxthausen oraz Droste von Hülshoff itd., Powstał w ten sposób początkowo korpus 54 tekstów braci bądź ich współpracowników, które przesłali w 1810 roku na ręce Clemensa Brentano. Ponieważ ten nie zrobił z tych tekstów żadnego użytku, wykorzystali je – zainspirowani przez Achima von Arnim – jako trzon własnego zbioru, do którego wydania dochodzi po raz pierwszy w roku 1812.

Grimmowie notowali zasłyszane opowieści, ale również „wyszukiwali w utworach literackich bajki o podobnej do tych pierwszych strukturze, by następnie poddać swe ‘znaleziska’ koniecznej z punktu widzenia zbieraczy 'obróbce'”. Jednym z najważniejszych kryteriów, jakimi się kierowali, gromadząc teksty, miał być autentyczny lub domniemany związek tekstów z tradycją przekazu ustnego. Byli przekonani, że znaleźli prawdziwy język ludowy, a tymczasem znaleźli swój własny język, tworząc dzieło sztuki.

Pierwsze wydanie, pt. Kinder- und Hausmärchen, ukazało się w latach 1812–1815. W 1819 roku ukazało się drugie wydanie obydwu tomów, nosząc miano „Wielkiego Wydania”. Zostało ono rozszerzone o kilka dodatkowych baśni. W 1825 roku Wilhelm Grimm stworzył tak zwane „Małe Wydanie”, zawierające jego zdaniem 50 najodpowiedniejszych dla dzieci baśni, wcześniej zamieszczonych w „Wielkim Wydaniu”Eliza Pieciul-Karmińska, Polskie dzieje baśni braci Grimm, „Przekładaniec”, 2009-2010, nr 22-23, s. 80.. Za życia Grimmów ukazało się 7 wydań, ostatnie w 1857 roku. Niemal każde było poszerzane o dodatkowe baśnie. Kassel Handexemplare (czyli specjalny egzemplarz pierwszego wydania, służący braciom Grimm do korekty i uzupełnień) został wpisany na Światową Listę Dziedzictwa Kulturowego UNESCO i można go zobaczyć na wystawie w muzeum braci Grimm w Kassel.

W 2005 roku baśnie braci Grimm zostały wpisane przez UNESCO na listę Pamięć Świata.

Przekłady baśni braci Grimm na język polski Istnieją trzy przekłady wielkiego pełnego wydania wszystkich dwustu baśni braci Grimm (tzw. „Grosse Ausgabe”) na język polski i wszystkie bazują na ostatnim, siódmym wydaniu oryginalnego zbioru Kinder- und Hausmärchen z roku 1857 (tzw. wydanie „Ausgabe letzter Hand”). Pierwszy przekład oryginalnego „pełnego wydania” nosi tytuł Baśnie domowe i dziecinne zebrane przez Braci Grimmów. Dzieło w tłumaczeniu Zofii A. Kowerskiej (1871-1946) ukazało się w roku 1896 w Bibliotece „Wisły” (jako tom XIV i XV)Baśnie wybrane braci Grimm. Tłumaczyła Eliza Pieciul-Karmińska, ilustrował Marin Minor. Media Rodzina, Poznań 2021 ISBN 978-83-8008-927-7 s. 116.Eliza Pieciul-Karmińska: O relacji między przekładami a recepcją Baśni dla dzieci i dla domu (Kinder- und Hausmärchen) braci Grimm w Polsce, [w:] „Literatura Ludowa”, vol. 67 (2023) nr 1–2, s. 13–34.. Niektóre wydania tego utworu objęte były w 1951 roku zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotekCenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 63..

Drugi pełny przekład tzw. „wielkiego wydania” oryginalnego zbioru ukazał się w roku 1982 nakładem Ludowej Spółdzielni Wydawniczej pt. Baśnie braci Grimm. Baśnie domowe i dziecięce zebrane przez braci Grimm z ilustracjami Elżbiety Murawskiej i posłowiem Heleny Kapełuś. Zgodnie z informacją wydawcy wydanie to bazuje na przekładach przedwojennego tłumacza Marcelego Tarnowskiego, które zostały uzupełnione współczesnymi przekładami autorstwa Emilii Bielickiej. Jednak porównanie z przedwojennym wydaniem tłumaczenia Tarnowskiego, czyli „Bajek” (pierwsze wydanie: Łódź 1924), pokazuje, że oryginalne przekłady Marcelego Tarnowskiego zostały zmienione na potrzeby wydania z roku 1982.

Trzeci pełny przekład to Baśnie dla dzieci i dla domu, wydane w 2010 roku nakładem wydawnictwa Media Rodzina, z ilustracjami Ottona Ubbelohdego, wstępem Huberta Orłowskiego w przekładzie Elizy Pieciul-Karmińskiej, z przypisami i posłowiem tłumaczki.

W roku 2021 nakładem wydawnictwa Media Rodzina ukazał się wybór piętnastu baśni braci Grimm oparty na wydaniu drugim z roku 1819, w przekładzie i z posłowiem Elizy Pieciul-Karmińskiej, z ilustracjami Marcina Minora, pt. Baśnie wybrane braci Grimm na podstawie II wydania z roku 1819Baśnie wybrane braci Grimm. Tłumaczyła Eliza Pieciul-Karmińska, ilustrował Marin Minor. Media Rodzina, Poznań 2021..

W roku 2023 ukazał się tom Żyli długo i szczęśliwie, póki nie umarli. Nieznane baśnie braci Grimm w wyborze i przekładzie Elizy Pieciul-Karmińskiej, z ilustracjami Michaliny Jurczyk. Wydanie to zawiera pięćdziesiąt nietłumaczonych jeszcze na język polski wersji fabuł z pierwszego wydania oryginału 1812/1815. Pieciul-Karmińska była pomysłodawczynią edycji opartej na pierwotnej edycji niemieckiego zbioru, a także autorką wyboru baśni, posłowia i aneksu. Na podstawie tego tomu we Wrocławskim Teatrze Pantomimy odbyła się w dniu 9 stycznia 2026 roku premiera spektaklu „Złe baśnie” w reżyserii Marcina Libera, a w Radiu Kraków w styczniu 2026 roku wyprodukowano słuchowisko w reżyserii Georginy Gryboś w adaptacji literackiej Elżbiety Łapczyńskiej.

Lista baśni braci Grimm Kod „KHM” to skrót od Kinder- und Hausmärchen, oryginalnego tytułu pierwszego wydania.

Wydanie pierwsze, tom 1 (1812) thumb|Strona tytułowa pierwszego tomu wydania z 1840 roku KHM 1: Żabi król (Der Froschkönig oder der eiserne Heinrich) KHM 2: Spółka kota z myszą (Katze und Maus in Gesellschaft) KHM 3: Dziecko Matki Bożej (Marienkind) KHM 4: Bajka o jednym takim, co wyruszył w świat by strach poznać (Märchen von einem, der auszog das Fürchten zu lernen) KHM 5: O wilku i siedmiu koźlątkach (Der Wolf und die sieben jungen Geißlein) – tytuł alternatywny: Wilk i siedem koźlątek KHM 6: Wierny Jan (Der treue Johannes) (w II wydaniu. W I wyd. był Von der Nachtigall und der Blindschleiche nr 6a) KHM 7: Dobry interes (Der gute Handel) (w II wydaniu. W I wyd. był Der gestohlene Heller nr 7a) KHM 8: O dziwnym grajku (Der wunderliche Spielmann) (w II wydaniu. W I wyd. był Die Hand mit dem Messer) KHM 9: Dwunastu braci (Die zwölf Brüder) KHM 10: Spółka hultajska (Das Lumpengesindel) KHM 11: Braciszek i siostrzyczka (Brüderchen und Schwesterchen) KHM 12: Roszpunka (Rapunzel) KHM 13: O trzech krasnoludkach w lesie (Die drei Männlein im Walde) KHM 14: O trzech prządkach (Die drei Spinnerinnen) KHM 15: Jaś i Małgosia (Hänsel und Gretel) KHM 16: Trzy wężowe listki (Die drei Schlangenblätter) (w II wydaniu. W I wyd. był Herr Fix und Fertig 16a) KHM 17: Biały wąż (Die weiße Schlange) KHM 18: Słomka, węgielek i groch (Strohhalm, Kohle und Bohne) KHM 19: O rybaku i złotej rybce (Von dem Fischer und seiner Frau) – tytuł alternatywny: O rybaku i jego żonie KHM 20: O dzielnym krawczyku (Das tapfere Schneiderlein) KHM 21: Kopciuszek (Aschenputtel) KHM 22: Zagadka (Das Rätsel) (w II wydaniu. W I wyd. był Wie Kinder Schlachtens miteinander gespielt haben 22a) KHM 23: O myszce, ptaszku i kiełbasce (Von dem Mäuschen, Vögelchen und der Bratwurst) KHM 24: Pani Zima (Frau Holle) – tytuł alternatywny: Pani Zamieć KHM 25: Siedem kruków (Die sieben Raben) KHM 26: Czerwony Kapturek (Rotkäppchen) KHM 27: Muzykanci z Bremy (Die Bremer Stadtmusikanten) – tytuł alternatywny: Muzykanci z miasta Bremy KHM 28: Śpiewająca kość (Der singende Knochen) KHM 29: Bajka o diable z trzema złotymi włosami (Der Teufel mit den drei goldenen Haaren) KHM 30: Weszka i pchełka (Läuschen und Flöhchen) KHM 31: Bezręka dziewczyna (Das Mädchen ohne Hände) KHM 32: Roztropny Jaś (Der gescheite Hans) KHM 33: O chłopcu, który u trzech mistrzów pobierał naukę (Die drei Sprachen) (w II wydaniu. W I wyd. był Kot w butach – 33a) KHM 34: Mądra Elżunia (Die kluge Else) (w II wydaniu. W I wyd. był Hansens Trine nr 34a) KHM 35: (Der Schneider im Himmel) KHM 36: Stoliczku, nakryj się (Tischchen deck dich, Goldesel und Knüppel aus dem Sack) KHM 37: Paluszek (Däumling) KHM 38: (Die Hochzeit der Frau Füchsin) KHM 39: Bajki o krasnoludkach (Die Wichtelmänner) – tytuł alternatywny: Krasnoludki KHM 40: Zbójecki narzeczony (Der Räuberbräutigam) KHM 41: (Herr Korbes) KHM 42: (Der Herr Gevatter) KHM 43: Baba Jaga (Frau Trude) KHM 44: Kuma Śmierć (Der Gevatter Tod) KHM 45: Przygody Paluszka (Daumerlings Wanderschaft) KHM 46: Ptak-straszydło (Fitchers Vogel) KHM 47: Krzak jałowca (Von dem Machandelboom) KHM 48: Stary Sułtan (Der alte Sultan) KHM 49: Sześć łabędzi (Die sechs Schwäne) KHM 50: Śpiąca królewna (Dornröschen) KHM 51: Ptaszynka (Fundevogel) KHM 52: Król Drozdobrody (König Drosselbart) KHM 53: Królewna Śnieżka (Schneewittchen) KHM 54: Tornister, czapeczka i róg (Der Ranzen, das Hütlein und das Hörnlein) (w II wydaniu. W I wyd. był Hans Dumm – 54a) KHM 55: Titelitury (Rumpelstilzchen) – tytuły alternatywne: Hałasik albo Rumpelsztyk. KHM 56: Mój miły Roland (Der Liebste Roland) KHM 57: (Der goldene Vogel) KHM 58: Pies i wróbel (Der Hund und der Sperling) KHM 59: (Der Frieder und das Katherlieschen) – tytuł alternatywny: O Fredku i Kasi KHM 60: Bajka o dwóch braciach (Die zwei Brüder) (w II wydaniu. W I wyd. był Das Goldei nr 60a) KHM 61: (Das Bürle) KHM 62: Królowa pszczół (Die Bienenkönigin) KHM 63: Trzy piórka (Die drei Federn) KHM 64: Złota gęś (Die goldene Gans) KHM 65: Wieloskórka (Allerleirauh) KHM 66: Zajęcza narzeczona (Häschenbraut) KHM 67: Dwunastu myśliwych (Die zwölf Jäger) KHM 68: Złodziej i jego mistrz (De Gaudeif un sien Meester) KHM 69: Jorinde i Joringel (Jorinde und Joringel) KHM 70: Trzej szczęśliwcy (Die drei Glückskinder) KHM 71: Sześciu zawsze da sobie radę (Sechse kommen durch die ganze Welt) (w II wydaniu. W I wyd. była Prinzessin Mäusehaut nr 71a) KHM 72: (Der Wolf und der Mensch) KHM 73: (Der Wolf und der Fuchs) KHM 74: Wilk i jego kuma (Der Fuchs und die Frau Gevatterin) KHM 75: Lis i kot (Der Fuchs und die Katze) KHM 76: Gożdzik (Die Nelke) KHM 77: (Die kluge Gretel) KHM 78: Dziadek i wnuczek (Der alte Großvater und der Enkel) KHM 79: Wodnica (Die Wassernixe) KHM 80: (Von dem Tode des Hühnchens) KHM 81: Żołnierz Szaławiła (Bruder Lustig) KHM 82: Jaś Kostera (De Spielhansl) KHM 83: (Hans im Glück) KHM 84: Jaś się żeni (Hans heiratet) KHM 85: Złote dzieci (Die Goldkinder) KHM 86: Lis i gęsi (Der Fuchs und die Gänse)

Wydanie pierwsze, tom 2 (1815)