thumb|Narcyz trąbkowy thumb|Kliwia cynobrowa thumb|Crinum ornatum Amarylkowate (Amaryllidaceae J. St.-Hil.) – rodzina bylin jednoliściennych. Systematyka rodziny była przedmiotem daleko idących zmian na przełomie XX i XXI wieku. W ujęciu systematycznym APG III (2009) i APG IV (2016) obejmuje w randze podrodzin, obok amarylkowych, czosnkowe i agapantowe (wcześniej traktowane zwykle jako odrębne rodziny). Należą tu 73 rodzaje, których przedstawiciele występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem obszarów okołobiegunowych. Wiele gatunków z rodzaju czosnek to popularne warzywa. Spożywane są też rośliny z rodzaju Tulbaghia i Nothoscordum. Rośliny z podrodziny amarylkowych są trujące, ale stosowane były w praktykach szamańskich do wywoływania halucynacji. Liczne gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne. Rośliny z podrodziny amarylkowych zawierają alkaloidy amarylkowate, o właściwościach leczniczych znanych już w starożytnej Grecji, takie jak likoryna i galantamina, stosowana w leczeniu choroby Alzheimera.
Morfologia thumb|Allium triquetrum thumb|Śnieżyczka przebiśnieg thumb|Pankracjum nadmorskie Pokrój Rośliny z podziemnymi, mięsistymi cebulami i kłączami okrytymi pozostałościami obumarłych liści. Liście Ulistnienie skrętoległe, dwurzędowe. Liście unifacjalne, płaskie lub cylindryczne na przekroju; najczęściej nitkowate lub równowąskie, rzadziej lancetowate do jajowatych; zazwyczaj siedzące, rzadko ogonkowe. Kwiaty Kwiaty zebrane w baldachy (rzadko pojedyncze lub tworzące kłos (Allium spicatum), stanowiące skrócone kwiatostany wierzchotkowe. Baldach podparty jest 1-2 do kilku, czasem zrośniętymi ze sobą, listkami okrywy, często obejmującej w całości nie rozwinięty kwiatostan. Kwiaty obupłciowe o budowie promienistej lub dwubocznie symetrycznej. Okwiat złożony jest z 6 (rzadko 3 lub 5), wyrastających w dwu okółkach, zrośniętych przynajmniej u nasady listków, czasem tworzących rurkę. Między listkami a pręcikowiem występują przydatki, czasem okazałe i tworzące powabnię. Pręcików jest zwykle 6 (rzadko 18 lub więcej), przyrośniętych do podstaw listków okwiatu. Najczęściej w obu okółkach jednakowe; zazwyczaj wolne, rzadziej pozrastane (zrośnięte podstawami nitki są u części gatunków czosnku Allium); w dwu okółkach (3+3). Prątniczki występują rzadko, w liczbie 3 lub 4. Pylniki przytwierdzone do nitek grzbietami, zwrócone są do środka kwiatu, otwierają się podłużnym pęknięciem lub porami. Zalążnia górna lub dolna, trójkomorowa, powstaje z trzech owocolistków. Miodniki występują u podstawy lub na szczycie zalążni. Owoc Sucha pękająca torebka, rzadziej niepękająca lub jagoda.
Systematyka thumb|Scadoxus multiflorus thumb|Sprekelia formosissima Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016) Rodzina stanowi grupę siostrzaną szparagowatych Asparagaceae s.l. i w opisanym tu ujęciu opisana została po raz pierwszy w systemie APG III w 2009. Przy czym ścisłe powiązania filogenetyczne wcześniej odrębnie klasyfikowanych rodzin (amarylkowatych, czosnkowatych i agapantowatych) wskazywane były już w systemie APG II (sugerowano w nim możliwość połączenia tych taksonów w jedną rodzinę czosnkowatych Alliaceae s.l.).
Pozycja filogenetyczna rodziny w obrębie rzędu szparagowców:
Podział rodziny na podrodziny i plemiona według Angiosperm Phylogeny Website i National Plant Germplasm System 2021 Podział rodziny opublikowany został także w 2009 r. przez Chase'a, Reveala i FayaChase, M. W. Reveal, J. W., & Fay, M. F. 2009. A subfamilial classification for the expanded asparagelean families Amaryllidaceae, Asparagaceae and Xanthorrhoeaceae. Botanical Journal of the Linnean Society 161: 132-136. Lista zaakceptowanych nazw rodzajów według Plants of the World Online.
Podrodzina agapantowe (Agapanthoideae Endlicher) Jeden rodzaj z 9 gatunkami występującymi w południowej Afryce: Agapanthus L'Hér. – agapant
Podrodzina czosnkowe ( Allioideae Herbert)
Takson obejmujący 13 rodzajów łączonych w 3 plemiona. Spośród 795 gatunków aż 690 należy do rodzaju czosnek (Allium). Przedstawiciele wyróżniają się górną zalążnią, obecnością styloidów, rurek mlecznych oraz związków siarki, będących allilowymi pochodnymi cysteiny, nadających roślinom charakterystyczny zapach:
Plemię Allieae Dumortier: Allium L. – czosnek
Plemię Tulbaghieae Meisner: Tulbaghia L. – tulbagia
Plemię Gilliesieae Baker:
Podrodzina amarylkowe (Amaryllidoideae Burnett) Przedstawiciele wyróżniają się dolną zalążnią, okazałymi kwiatami oraz obecnością alkaloidów amarylkowatych (norbelladyny) i aminokwasów niebiałkowych. Należy tu ok. 60–75 rodzajów z ponad 900 gatunkami. Łączone są one w 14 plemion, których relacje filogenetyczne w znacznym stopniu są poznane, jednak wciąż podlegają modyfikacjom:
Plemię Amaryllideae Dumortier
Plemię Calostemmateae D. & U. Müller-Doblies Calostemma R.Br. – wyszczerzka Proiphys Herb.
Plemię Cyrtantheae Traub Cyrtanthus Aiton – wallota
Plemię Haemantheae Hutchinson
Plemię Lycoridae D. Müller-Doblies & U. Müller-Doblies Lycoris Herb. Ungernia Bunge
Plemię Galantheae Parlatore Acis – Salisb. Galanthus L. – śnieżyczka, przebiśnieg Leucojum L. – śnieżyca
Plemię Pancratieae Dumortier Pancratium L. – pankracjum
Plemię Narcisseae Lamarck & de Candolle Narcissus L. – narcyz Sternbergia Waldst. & Kit. – sternbergia
Plemię Griffinieae Ravenna Griffinia Ker Gawl. Worsleya (W. Watson ex Traub) Traub
Plemię Hippeastreae Sweat
Plemię Eustephieae Hutchinson Chlidanthus Herb. – klidant Eustephia Cav. – ognizierka Hieronymiella Pax
Plemię Eucharideae Hutchinson
Plemię Hymenocallideae Small Hymenocallis Salisb. – błonczatka, hymenokalis Ismene Salisb. ex Herb. – ismena Leptochiton Sealy
Plemię Clinantheae Meerow Clinanthus Herb. Pamianthe Stapf Paramongaia Velarde
Podział nieustalony: Cearanthes Ravenna Hannonia Braun-Blanq. & Maire Lapiedra Lag. Vagaria Herb.
Przypisy
*