Wapienica (niem. Lobnitz) – wysunięta najbardziej na zachód i południe część Bielska-Białej, położona w dolinie rzeki Wapienicy, u podnóża Beskidu Śląskiego.

Została założona w XVI w. i do 1977 r. stanowiła odrębną wieś, będącą przed 1945 gminą jednostkową, 1945–54 wsią w gminie Jaworze, 1954–72 siedzibą gromady Wapienica, a w 1973–77 siedzibą gminy Wapienica.

Od 2002 r. obszar dzielnicy wchodzi w skład osiedla (jednostki pomocniczej gminy) o tej samej nazwie, które obejmuje również zachodnią część Aleksandrowic i południowo-wschodnią Kamienicę.

Zwyczajowo dzielnicę dzieli się na Wapienicę Dolną (północną, uprzemysłowioną część) oraz Wapienicę Górną (południową część, obejmującą osiedla willowe i tereny górskie).

Położenie Wapienica leży w zachodniej części Bielska-Białej, na zachód od rzeki Wapienicy (administracyjne osiedle Wapienica obejmuje także obszar na wschód od niej).

Wyżynna część dzielnicy znajduje się na Pogórzu Śląskim (w mikroregionie o nazwie Dział Bielski), które jest częścią Pogórza Zachodniobeskidzkiego. Do Wapienicy należą również wysunięte na południe miasta tereny górskie, wchodzące w skład pasma Beskidu Śląskiego – Dolina Wapienicy i szczyty wokół niej (m.in. Klimczok, Palenica i Szyndzielnia).

Współrzędne geograficzne dla centrum WapienicyPlac między ul. Regera a domem kultury. wynoszą .

Granice dawnej wsi wyznaczają: od północy, zachodu, południa i częściowo wschodu dzisiejsza granica miasta, a ponadto od wschodu rzeka Wapienica i jej dopływ, Potok ŻydowskiObecnie (2009) ze względu na brak formalnie wyznaczonych granic, podano granice przybliżone..

Wapienica graniczy: od północy z Międzyrzeczem Górnym od zachodu z Jasienicą i Jaworzem od południa z Brenną i Szczyrkiem od wschodu z Bystrą oraz dzielnicami Bielska-Białej – Olszówką Górną, Kamienicą, Aleksandrowicami i Starym Bielskiem.

Rozciągłość dzielnicy w kierunku równoleżnikowym wynosi 2,7 km, a południkowym 11,7 km.

thumb|Podział administracyjny Bielska-Białej. Osiedle Wapienica zaznaczone na kolor złoty Najwyższym punktem Wapienicy, jak i całego miasta, jest szczyt Klimczoka (1117 m n.p.m.).

Odległość w linii prostej z Wapienicy do ścisłego centrum miastaZ placu między ul. Regera a domem kultury do pl. Chrobrego. wynosi ok. 5 km.

Wapienica jako osiedle Obszar dzielnicy (dawnej wsi) wchodzi w skład osiedla Wapienica – jednej z jednostek pomocniczych gminy Bielsko-Biała, powołanych w 2002 r.

Osiedle ma powierzchnię 25,880 km², liczba ludności wynosi 10,5 tys. osób. Jest to największe pod względem powierzchni i trzecie pod względem ludności bielskie osiedle.

Siedziba rady osiedla mieści się przy ul. Cieszyńskiej 388. Jej przewodniczącym jest Zbigniew Mamorski.

Przyroda Zbiorniki i cieki wodne mały|Jeden ze stopni wodnych na Wapienicy thumb|Rzeka Wapienica Główną rzeką przepływającą przez dzielnicę jest Wapienica, prawy dopływ Iłownicy o długości 20,6 km. Bierze ona początek na stokach Błatniej i Stołowa. Od 1895 r. rzeka, prowadząca wody I klasy czystości, stanowi główne ujęcie wody dla bielskich wodociągów.

Dopływami Wapienicy są: Barbara, Rudawka i Żydowski Potok. Ponadto w górach jest wiele niewielkich, bezimiennych strumieni.

W latach 1928–1932 w górnym biegu Wapienicy, w miejscu ujścia Barbary, zbudowano zaporę wodną im. Ignacego Mościckiego, a w wyniku spiętrzenia wód rzeki powstało sztuczne jezioro Wielka Łąka, które służy wyłącznie jako ujęcie wody i nie jest w żaden sposób dostępne dla ludności (zbiornik objęty jest bezpośrednią strefą ochrony sanitarnej).

Na Wapienicy znajdują się również dwa mniejsze zbiorniki – poniżej ul. Tartacznej i w rejonie os. Zacisze. Największym skupiskiem stawów jest grupa siedmiu takich wodozbiorów nad rzeką Rudawką, przy granicy miasta z Jasienicą.

Szczyty górskie Dolinę Wapienicy otacza jedenaście szczytów Beskidu Śląskiego:licząc od wschodu: thumb|Widok na Wysokie, Przykrą i Błatnią (w drugim planie) z jeziora Wielka Łąka Cyberniok (731 m n.p.m.) Mokry Groń (601 m n.p.m.) Szyndzielnia (1028 m n.p.m.) Klimczok (1117 m n.p.m., najwyższy punkt dzielnicy i całego miasta) Trzy Kopce (1082 m n.p.m.) Stołów (1035 m n.p.m.) Pod Błatnią (853 m n.p.m.) Przykra (818 m n.p.m.) Wysokie (756 m n.p.m.) Kopany (690 m n.p.m.) Palenica (688 m n.p.m.)

Po wymienionych szczytach (oprócz Cubernioka i Mokrego Gronia) biegnie południowo-zachodnia granica Bielska-Białej.

W obrębie dzielnicy znajdują się także trzy przełęcze: Dylówki (720 m n.p.m., między Cuberniokiem a Szyndzielnią) Siodło pod Trzema Kopcami (1000 m n.p.m., między Trzema Kopcami a Stołowem) Siodło pod Przykrą (801 m n.p.m., między Pod Błatnią a Przykrą)

Jaskinie Na południowo-zachodnich stokach Stołowa znajduje się Jaskinia w Stołowie, której korytarze liczą 21 m. W 2003 r. na stokach Stołowa odkryto również wejście do Jaskini Głębokiej w Stołowie. Odkrycie tej jaskini zostało uznane za jedno z największych osiągnięć speleologicznych ostatnich lat w Polsce. Z długością 554 m i głębokością 25 m jest jedną z największych jaskiń polskich Karpat fliszowych. Kilka mniejszych jaskiń znajduje się także w rejonie Klimczoka.

Flora i fauna

thumb|Widok na rezerwat przyrody Jaworzyna, w którym dominuje jaworzyna górska Wyżynna część Wapienicy, silnie uprzemysłowiona i zurbanizowana, jest pozbawiona cennych przyrodniczo obszarów, jednak Dolina Wapienicy i otaczające ją szczyty tworzą naturalny ekosystem, chroniony w ramach zespołu przyrodniczo-krajobrazowego, parku krajobrazowego i dwóch rezerwatów przyrody.

Na obszarze doliny zachował się naturalny charakter przestrzenny zespołów leśnych typowy dla Beskidu Śląskiego. Występują tu wszystkie, typowe dla tego pasma górskiego, piętra roślinne: pogórza, regla dolnego oraz regla górnego.

W najniżej położonych partiach doliny występuje podgórski łęg jesionowy (głównie jesion wyniosły, olsza, jawor), wyżej położone są siedliska olszynki karpackiej (olsza szara i czarna, wierzba krucha), a siedliska dolnoreglowe zajmuje jaworzyna górska (buk, jawor i jesion). Największą przestrzeń zajmuje jednak żyzna buczyna karpacka (zdominowana przez buki), spotykana tu również w postaci podgórskiej z większą ilością gatunków niżowych. Ponadto w dolinie występuje buczyna kwaśna, dolnoreglowy bór jodłowo-świerkowy oraz świerkowe bory górnoreglowe.

Flora roślin naczyniowych Doliny Wapienicy liczy ponad czterysta gatunków, spośród których dwadzieścia jeden jest objętych całkowitą lub częściową ochroną. Istnieje tu również wiele drzew o wymiarach pomnikowych, z których większość znajduje się w rejonie Żydowskiego Potoku.

Występują tu zarówno popularne w Beskidach sarny, jelenie, dziki i lisy, jak i kuny, gronostaje czy nietoperze. W Dolinie Wapienicy zaobserwowano ponad sześćdziesiąt gatunków ptaków, w tym wysokogórskie jak: drozd obrożny, orzechówka, siwerniak, dzięcioł trójpalczasty oraz głuszce. W rzece Wapienicy żyją pstrągi i głowacze. Występują tu także liczne gatunki owadów, płazów i gadów.

Pomniki przyrody W rejonie Żydowskiego Potoku znajduje się większość drzew o wymiarach pomnikowych. Największe z nich, o trzech zrośniętych ze sobą pniach, liczy 500 cm obwodu. W południowo-wschodniej części doliny, u podnóża Stołowa znajduje się aleja sosen – wejmutek.

Przy dawnym hotelu Klimczokówka znajduje się 300-letni dąb, natomiast w sąsiedztwie budynku leśnictwa przy ul. Kopytko założono ogród dendrologiczny.

Pozostałe pomniki przyrody w Wapienicy znajdują się przy ul. Światopełka, Gminnej oraz w Parku Wypoczynku Niedzielnego (między ul. Telimeny a stadionem lekkoatletycznym).

Historia Historia wsi thumb|Mapa Wapienicy z ok. 1855 r. thumb|Szkoła z 1853, obecnie w Górnośląskim Parku Etnograficznym thumb|Zachowany niemiecki napis na jednym z budynków Wapienicy Wapienica jest jedną z najpóźniej założonych dzisiejszych dzielnic Bielska-Białej. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z roku 1568. Początkowo nosiła nazwę Łopienica, podobnie jak przepływająca przez nią rzeka (nazwa ta pochodzi od rosnących nad brzegiem łopianów). Dolina rzeki została skolonizowana przez osadników niemieckich, w rezultacie czego była najbardziej niemiecką miejscowością na obszarze dzisiejszego Bielska-Białej (w 1921 84% ludności stanowili Niemcy), stanowiąc część bielsko-bialskiej wyspy językowej. Centrum wsi znajdowało się kilka kilometrów na północ od dzisiejszego, w rejonie ul. Sobieskiego i Regera.

Przez lata wieś była własnością kolejnych właścicieli bielskiego państwa stanowego, przekształconego w 1754 r. w księstwo. Początkowo większość mieszkańców stanowili ewangelicy, jednak po zamknięciu zboru w 1654 r. liczniejszą grupą byli katolicy. W latach 1787–1790 częściowo rozparcelowano folwark Sułkowskich.

Od początku XIX w. w Wapienicy, podobnie jak i w innych miejscowościach okręgu bielsko-bialskiego, zaczęły się lokować pierwsze zakłady przemysłowe (początkowo tylko włókiennicze). W pierwszej połowie tego stulecia zmianie uległa nazwa wsi – z Łopienica na Wapienica (prawdopodobnie od pieców wapiennych). Od 1849 r., kiedy zlikwidowano stare struktury feudalne, Wapienica weszła w skład powiatu bielskiego, w którym pozostała aż do 1975 r.

Za sprawą Luizy Sułkowskiej, żony księcia bielskiego Jana Nepomucena Sułkowskiego, coraz większą popularność zyskiwała Dolina Wapienicy (zwana też Doliną Luizy). W latach 1893–1894 ulokowano tam pierwsze ujęcia wodne dla utworzonych w 1895 r. wodociągów bielskich. Zaczęły tam również powstawać hotele (m.in. Klimczokówka), leśniczówki i wille bogatych bielszczan.

W 1888 r. zbudowano Kolej Miast Morawsko-Śląskich (Kojetín – Cieszyn – Bielsko). W rejonie stacji kolejowej, położonej ok. 2 km na południe od wsi, zaczęła powstawać gęsta zabudowa przemysłowa i z czasem tam przeniosło się centrum Wapienicy.

Na przełomie XIX i XX w. z inicjatywy Beskidenverein oznakowano pierwsze szlaki w Beskidach (m.in. w granicach Wapienicy) – okolice Klimczoka, Magury i Błatniej, nie wiadomo jednak w jakiej formie i jakie trasy. Towarzystwo to wybudowało także schroniska turystyczne m.in. na Szyndzielni (1897) oraz rozbudowało schronisko na Klimczoku (1895), budując tam po pożarze w 1914 r. nowe. W latach 30. XX wieku powstało także prywatne, rozebrane w 1948 r., schronisko na Trzech Kopcach.

W okresie międzywojennym ukształtowała się współczesna zabudowa Wapienicy – powstały m.in.: Fabryka Pił i Narzędzi Wapienica (1921), „nowa” szkoła (1923, dziś SP 32 i Gim. 15), dom kultury (1928) i kościół parafialny (1930). W 1927 r. uruchomiono linię autobusową z Górnej Wapienicy (leśniczówka) do pl. Chrobrego w Bielsku.

thumb|Zapora wodna im. Ignacego Mościckiego W latach 1928–1932 na rzece Wapienicy, w miejscu ujścia Barbary, zbudowano betonowo–ziemną Zaporę wodną im. Ignacego Mościckiego (rozbudowaną w czasie II wojny światowej) o długości 309 m i wysokości 23 m. W wyniku spiętrzenia rzeki powstało jezioro Wielka Łąka o powierzchni 24 ha.

W 1939 r. w dolinie rzek Wapienicy i Iłownicy zbudowano sieć fortyfikacji o długości 10 km. Na linii tych fortyfikacji rozlokowano Batalion ON „Bielsko”, wchodzący w skład Armii Kraków. Nie odegrały one jednak w czasie wojny większego znaczenia – wojska niemieckie bez problemu wkroczyły do Wapienicy 3 września. Bunkry w Wapienicy, Aleksandrowicach i Starym Bielsku zachowały się w dobrym stanie do czasów współczesnych. 12 lutego 1945 r. do wsi wkroczyła Armia Czerwona.

Po wojnie nastąpiła rozbudowa istniejących zakładów przemysłowych, wskutek czego wieś zatraciła swój rolniczy charakter. Do lat 80. była również, podobnie jak sąsiednie Jaworze czy Brenna, popularnym letniskiem i miejscem organizowania wczasów pracowniczych. W 1953 r. na stokach Trzech Kopców utworzono rezerwat przyrody – pierwszy obszar chroniony w Wapienicy.

W 1945 r. zlikwidowano Gminę Wapienica i włączono ją do gminy Jaworze. W 1954 r. utworzono gromadę Wapienica, a w 1973 r. przywrócono odrębną gminę, należącą od 1975 r. do województwa bielskiego.

Historia dzielnicy