mały|250px mały|250px|Dystrykty w składzie Generalnego Gubernatorstwa mały|250px|Dystrykty krakowski, warszawski, radomski i lubelski 1941–1945 250px|prawo|mały|Polscy rolnicy wysiedlani z Zamojszczyzny, zima 1942/1943 250px|prawo|mały|Eksploatacja gospodarcza wsi lubelskiej – Niemcy zatrzymujący do kontroli drogowej jadącego furmanką polskiego chłopa Dystrykt lubelski, okręg lubelski () – jednostka administracyjna Generalnego Gubernatorstwa od 26 października 1939Verordnungsblatt des Generalgouverneurs für die Besetzten Polnischen Gebiete = Dziennik Rozporządzeń Generalnego Gubernatora dla Okupowanych Polskich Obszarów / hrsg. vom Amt des Generalgouverneurs. 1939, Nr 1 (26 October) - Nr 15 (31 Dezember) do 25 lipca 194425 lipca 1944 – data zajęcia Lublina przez Armię Czerwoną.. W 1940 roku zajmował obszar 26 848 km² a w 1942 – 26 560 km²Gemeindeverzeichnis : Distrikt Lublin. Oszacowano, że w czasie trwającej 1750 dni okupacji niemieckiej ziem między Wisłą a Bugiem z których utworzono dystrykt lubelski w wyniku rządów okupanta hitlerowskiego śmierć poniosło około 350 tys. mieszkańców, wśród których było około 100 tys. Polaków, oraz około 250 tys. obywateli polskich pochodzenia żydowskiego. Pozostałymi ofiarami byli obywatele polscy narodowości ukraińskiej, białoruskiej i romskiej.

Okupant niemiecki uruchomił na terenie dystryktu obozy zagłady w Bełżcu i Sobiborze w których wymordowano odpowiednio około 450 tys. i 170–180 tys. Żydów. Obok nich funkcjonował obóz koncentracyjny KL Lublin na Majdanku. Przeszło przezeń około 150 tys. więźniów różnej narodowości, z których około 80 tys. poniosło śmierć (w tym 59 tys. Żydów). W dystrykcie utworzone zostały również obozy jenieckie, głównie dla jeńców z Armii Czerwonej, w których zmarło lub zostało zamordowanych około 250 tys. obywateli Związku Radzieckiego.

Historia Dystrykt lubelski został utworzony 26 października 1939 roku: głównie z obszaru dotychczasowego woj. lubelskiego II Rzeczypospolitej bez powiatu siedleckiego, a więc: powiatu miejskiego Lublin oraz powiatów ziemskich: bialskiego, biłgorajskiego, chełmskiego, hrubieszowskiego, garwolińskiego (południowa połowa), janowskiego, krasnostawskiego, lubartowskiego, lubelskiego, łukowskiego (bez północno-zachodniego fragmentu), puławskiego, radzyńskiego, tomaszowskiego, włodawskiego i zamojskiego także z części obszaru dotychczasowego woj. lwowskiego II Rzeczypospolitej, a więc: powiatów ziemskich: jarosławskiego (północny fragment), łańcuckiego (północno-wschodni skrawek), lubaczowskiego (północno-zachodnia połowa), niżańskiego (północno-wschodnia 1/3), rawskiego (północno-wschodni fragment), sokalskiego (zachodnia połowa) i tarnobrzeskiego (dwa północno-wschodnie fragmenty)

W listopadzie 1939 roku utworzono powiat miejski (Stadtkreis) w Chełmie. 28 listopada 1939 roku wprowadzono rozporządzenie w sprawie administracji nad polską społecznością.

1 stycznia 1940 zatwierdzono status powiatowy miast Lublina i Chełma i podzielono obszar dystryktu lubelskiego na 10 powiatów/starostw (Landkreise/Kreishauptmannschaften):

Landkreis Biala-Podlaska (z powiatu bialskiego i północnej części powiatu włodawskiego), Landkreis Bilgoraj (z głównej części powiatu biłgorajskiego oraz części powiatów jarosławskiego, łańcuckiego i lubaczowskiego), Landkreis Cholm (z powiatów chełmskiego i głównej części powiatu włodawskiego), Landkreis Hrubieszów (z powiatu hrubieszowskiego oraz części powiatu sokalskiego), Landkreis Janow-Lubelski (z powiatu janowskiego oraz części powiatu tarnobrzeskiego), Landkreis Krasnystaw (z powiatu krasnostawskiego), Landkreis Lublin (z powiatu lubelskiego oraz części powiatu lubartowskiego), Landkreis Pulawy (z powiatu puławskiego oraz części powiatu garwolińskiego), Landkreis Radzyń (z powiatów radzyńskiego, lubartowskiego i części powiatów łukowskiego i włodawskiego), Landkreis Tomaschow-Lubelski (z powiatu tomaszowskiego oraz części powiatów lubaczowskiego, rawskiego i biłgorajskiego), Landkreis Zamość (z powiatu zamojskiego).

29 kwietnia 1940 Landkreis Tomaschow-Lubelski zniesiono, a jego obszar podzielono między Landkreis Hrubieszów i Landkreis ZamośćFrykowski, J.A.(2013). Z dziejów powiatu tomaszowskiego i jego roli w strukturze ochrony granic państwa. Roczniki Wydziału Nauk Prawnych i Ekonomicznych KUL, 8(1), 81-95.. Równocześnie zachodnią część Landkreis Zamość włączono do Landkreis BilgorajGemeindekarte des Generalgouvernements für die besten polnischen Gebiete (1940)..

21 maja 1940 roku włączono z powrotem Chełm do Landkreis Cholm (którego nazwę zmieniono na Cholm 1 października 1941).

1 września 1941 roku część Landkreis Radzyń włączono do Landkreis Lublin oraz do Landkreis PulawyVerordnungsblatt für das Generalgouvernement = Dziennik Rozporządzeń dla Generalnego Gubernatorstwa. 1941, nr 106 (14 November), str. 629.

30 września 1942 roku zmieniono siedzibę Landkreis Janow-Lubelski z Janowa do Kraśnika, a 1 października 1942 powiat ten przekształcono w Landkreis Kraśnik.

30 września 1943 roku gminę Chodel wyłączono z Landkreis Lublin i włączono do Landkreis Pulawy.

W Lubartowie utworzono komisariat ziemski starostwa Landkreis Lublin: Landeskomissariat Lubartow.

Według stanu z 1 stycznia 1944 roku dystrykt lubelski składał się z 11 powiatów (Stadt Lublin + 10 starostw, Kreishauptmannschaften).

Miejscowości Lista stu największych miejscowości w dystrykcie lubelskim w 1943 rokuAmtliches Gemeinde- und Dorfverzeichnis fuer das GG.

+100 największych miejscowościMiejscowośćStatusLiczba mieszkańców 1.III.1943PowiatGminaLublinmiasto95596Lublin-StadtLublin-StadtCholmmiasto25838CholmCholmZamośćmiasto22456ZamośćZamośćBiala-Podlaskamiasto19520Biala-PodlaskaBiala-PodlaskaPulawymiasto14679PulawyPulawyKraśnikmiasto11682KraśnikKraśnikŁukówmiasto11554RadzyńŁukówHrubieszówmiasto10280HrubieszówHrubieszówKrasnystawmiasto10149KrasnystawKrasnystawMiędzyrzec Podlaskimiasto9105RadzyńMiędzyrzec PodlaskiDęblin wojskowywieś6348PulawyIrenaParczewmiasto6314RadzyńParczewTomaszów Lubelski miasto6208ZamośćTomaszów Lubelski Lubartówmiasto5696Lublin-LandLubartówTrawnikiwieś5476Lublin-LandJaszczówRadzyńmiasto5252RadzyńRadzyńSzczebrzeszynmiasto5091BilgorajSzczebrzeszynBilgorajmiasto4746BilgorajBilgorajIrenawieś4615PulawyIrenaUrzędówwieś4411KraśnikUrzędówWłodawamiasto4317CholmWłodawaBełżecwieś4260ZamośćBełżecKazimierz Dolnymiasto3979PulawyKazimierz DolnyJanów Lubelskimiasto3828KraśnikJanów LubelskiŁukowawieś3593BilgorajŁukowaRykiwieś3533PulawyRykiGodziszówwieś3355KraśnikKawęczynOstrów Lubelski miasto3274Lublin-LandOstrów Lubelski Opolewieś3238PulawyOpoleAleksandrówwieś3098BilgorajAleksandrówTarnogródwieś3034BilgorajTarnogródJanów Podlaskiwieś2933Biala-PodlaskaJanów PodlaskiGołąbwieś2779PulawyGołąbBełzwieś2741HrubieszówBełzCieplicewieś2724BilgorajCiepliceZaklikówwieś2644KraśnikZaklikówKocudzawieś2629BilgorajKocudzaPiaskiwieś2606Lublin-LandPiaskiRycicewieś2576PulawyIrenaWojsławicewieś2560CholmWojsławiceBełżycewieś2532Lublin-LandBełżyceKockmiasto2524RadzyńKockZamchwieś2481BilgorajBabicePysznicawieś2476KraśnikPysznicaKurówwieś2452PulawyKurówCzechówwieś2449Lublin-LandKonopnicaTerespol n/Bugiemwieś2441Biala-PodlaskaTerespolWohyńwieś2403RadzyńWohyńCewkówwieś2360BilgorajDzików StaryJastkowicewieś2329KraśnikPysznicaPiskorowicewieś2300BilgorajCiepliceLubliniec Nowywieś2285ZamośćCieszanówGorajwieś2263BilgorajGorajMierzwiączkawieś2263PulawyIrenaNiedrzwica Dużawieś2256Lublin-LandNiedrzwicaZdziłowicewieś2243KraśnikBatorzKamionkawieś2200Lublin-LandKamionkaŁęcznamiasto2191Lublin-LandŁęcznaMajdan Sieniawskiwieś2169BilgorajWola RóżanieckaRóżaniecwieś2165BilgorajWola RóżanieckaBiszczawieś2152BilgorajBiszczaRejowiecwieś2149CholmRejowiecSawinwieś2126CholmBukowaKodeńwieś2111Biala-PodlaskaKodeńUlanów Imiasto2085KraśnikUlanów ISwatywieś2083PulawyRykiPiszczacwieś2071Biala-PodlaskaPiszczacCzemiernikiwieś2060RadzyńCzemiernikiZdziechowicewieś2060KraśnikZaklikówZakrzówek os.wieś2050KraśnikZakrzówekUłazówwieś2036BilgorajDzików StaryHorodłowieś2030HrubieszówHorodłoBodaczówwieś2010ZamośćSułówZarzeczewieś1999KraśnikPysznicaMałaszewicze Dużewieś1992Biala-PodlaskaTerespolNiemcewieś1990Lublin-LandNiemceDubienkawieś1987HrubieszówDubienkaStężycawieś1982PulawyStężycaDzików Starywieś1981BilgorajDzików StaryKrzemieńwieś1955KraśnikKawęczynMichówwieś1940PulawyMichów LubartowskiTarnogórawieś1936KrasnystawTarnogóraRudkawieś1922BilgorajZwierzyniecDeszkowicewieś1916ZamośćSułówPilaszkowicewieś1907KrasnystawRybczewiceWola Przybysławskawieś1864PulawyMarkuszówBiała Ordynackawieś1817KraśnikKawęczynWirkowicewieś1805ZamośćNieliszKłyżówwieś1768KraśnikPysznicaPotok Górnywieś1736BilgorajPotok GórnyKarczmiska Posiółekwieś1736PulawyKarczmiskaStrzyżówwieś1735HrubieszówHorodłoHuta Krzeszowskawieś1732BilgorajHuta KrzeszowskaKlementowicewieś1729PulawyCelejówBoratynwieś1724HrubieszówKrystynopolAdamówwieś1721RadzyńGułówSólwieś1719BilgorajSólRzeczycawieś1715HrubieszówTarnoszynOstrówwieś1715HrubieszówKrystynopolSuchowolawieś1710ZamośćSuchowolaDyswieś1708Lublin-LandNiemce

Gubernatorzy dystryktu Friedrich Schmidt (1939 – marzec 1940) Ernst Zörner (31 marca 1940 – 10 kwietnia 1943) Richard Wendler (27 maja 1943 – lipiec 1944)

Dowódcy SS i Policji SS-Brigadeführer/SS-Gruppenführer Odilo Globocnik (1940–1943) SS-Gruppenführer Jakob Sporrenberg (1943–1944)

Komenda Sipo-SD Komendanci Sipo-SD: SS-Stubaf dr Alfred Hasselberg (15 listopada 1939 – 25 grudnia 1939) SS-Hstuf Huth (grudzień 1939 – styczeń 1940) SS-Stubaf Walter Huppenkoten (luty – 19 lipca 1940) SS-Hstuf Johann Schmer (sierpień – grudzień 1941) SS-Ostubaf Johannes Müller (grudzień 1940 – grudzień 1943) SS-Stubaf/SS-Ostubaf dr Karl Pütz (grudzień 1943 – lipiec 1944)

Departamenty I (administracja) i II (organizacja) Kierownik: SS-Hstuf Julius Cramer (1940 – lipiec 1944)

Departament III (wywiad) Kierownicy: SS-Hstuf/SS-Stubaf Friedrich Buchardt (marzec 1940 – 17 stycznia 1943) i SS-Hstuf/SS-Stubaf dr Ewald Biegelmeyer (18 stycznia 1943 – lipiec 1944) Siedziba wywiadu SS na dystrykt znajdowała się w Lublinie początkowo przy pl. Marii Skłodowskiej-Curie 5.

Departament IV (Gestapo) Kierownicy: SS-Hstuf Johann Schmer (listopad 1939 – grudzień 1941), SS-Hstuf Arnold Kirste (czerwiec – grudzień 1941) i SS-Hstuf/SS-Stubaf Walter Liska (styczeń 1942 – lipiec 1944) Siedziba hitlerowskiej tajnej policji i kontrwywiadu w Lublinie mieściła się razem z aresztem śledczym przy ul. Uniwersyteckiej 3, w dawnym Urzędzie Ziemskim. Budynek zwano potocznie „Pod Zegarem”. Obecnie mieści się tam Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem” (adres ul. Uniwersytecka 1).

Departament V (Kripo) Kierownik: SS-Hstuf Johann Kleyer (1942 – lipiec 1944)

Więzienie KdS Lublin Naczelnik: SS-Ostuf Peter Paul Domnick (9 listopada 1939 – 22 lipca 1944) Więzienie dystryktowych Sicherheitspolizei i Sicherheitsdienst przez cały okres okupacji znajdowało się na lubelskim zamku.

Przypisy

Bibliografia

Distrikt Lublin

*