Krasnyj Kawkaz (ros. Красный Кавказ, tzn. Czerwony Kaukaz) – radziecki krążownik ciężki z okresu międzywojennego i II wojny światowej. Był jedynym okrętem zmodyfikowanego typu Admirał Nachimow.

Historia Budowę „Krasnego Kawkaza” rozpoczęto w 1913 jako jednego z czterech krążowników lekkich typu Admirał Nachimow dla carskiej rosyjskiej Floty Czarnomorskiej, pod nazwą „Admirał Łazariew”. Projekt okrętów wywodził się z krążowników typu Swietłana budowanych dla Floty Bałtyckiej. Z powodu wybuchu I wojny światowej, a następnie rewolucji w Rosji, żaden z krążowników nie został ukończony w terminie. Ostatecznie z okrętów typu Admirał Nachimow ukończono według pierwotnego projektu tylko okręt główny (jako „Czerwona Ukraina”), natomiast „Admirał Łazariew” został przeprojektowany, a z budowy pozostałych dwóch zrezygnowano.

Stępkę pod budowę „Admirała Łazariewa”, późniejszego „Krasnego Kawkaza”, położono 19 października 1913 w stoczni Russud w Mikołajowie, jeszcze przed oficjalnym zamówieniem. Zamówienie na budowę okrętu zostało złożone dopiero 12 marca 1914 w stoczni OZNiW w Mikołajowie, która miała być wykonawcą urządzeń napędowych (w ramach podziału zadań ze stocznią Russud, która wykonywała kadłub). Faktycznie prace podjęto w początkach lipca 1914. Przewidywano termin ukończenia na 20 października 1916, lecz z powodu wybuchu I wojny światowej i trudności organizacyjnych oraz materiałowych, budowa miała stale zwiększające się opóźnienie. 28 maja 1916 podjęto próbę wodowania kadłuba okrętu, lecz utknął on na pochylni z powodu słabego smarowania jej płóz i udało się go ściągnąć na wodę dopiero 8 czerwca 1916Wodowanie 8 czerwca 1916 według: A. Kiński (op.cit.) i Крейсер "Красный Кавказ". M. Sobański (op.cit.) podaje 6 czerwca. Nowy termin oddania okrętu przewidziano na grudzień 1917. Dalsze opóźnienia budowy wywołała rewolucyjna sytuacja wewnętrzna w Rosji, a po rewolucji lutowej w 1917 prace wstrzymano. W dodatku, 17 marca 1918 Mikołajów został zajęty przez wojska państw centralnych, a następnie miasto przechodziło z rąk do rąk podczas wojny domowej. Między innymi, nieukończony krążownik formalnie wcielili w skład swojej floty Ukraińcy i 27 stycznia 1919 przemianowali go na „Hetman Petro Doroszenko” (Гетьман Петро Дорошенко), ale już w lutym miasto i okręty zostały przejęte przez siły interwentów i „białych”Мирослав МАМЧАК, УКРАЇНА:ШЛЯХ ДО МОРЯ. ІСТОРІЯ УКРАЇНСЬКОГО ФЛОТУ.

Po zakończeniu wojny domowej, nieukończony krążownik znalazł się w posiadaniu ZSRR. W 1924 zdecydowano dokończyć jego budowę według zmodyfikowanego projektu, ze wzmocnionym uzbrojeniem. Od 1925 opracowano kilka projektów wstępnych całkowitej przebudowy, zakładających uzbrojenie w 5 nowych dział kalibru 180 mm konstrukcji Zakładów Bolszewik w Leningradzie, w pojedynczych wieżach (podobnie do japońskiego sześciowieżowego typu Furutaka). Zrezygnowano z tego jednak z uwagi na przeciążenie kadłuba (jedna wieża ważyła 125 ton) oraz względy finansowe, nie pozwalające na polepszenie stateczności przez dodanie bąbli przeciwtorpedowych. W międzyczasie Rewolucyjna Rada Wojenna zatwierdziła 16 marca 1926 ograniczony projekt, przewidujący instalację 8 armat 203 mm na pojedynczych stanowiskach, zdjętych ze starych okrętów. Ostatecznie opracowano kompromisowy wariant pełnej przebudowy, z uzbrojeniem w 4 działa 180 mm w pojedynczych wieżach w osi okrętu (projekt nr 815), bez polepszania osłony kadłuba. 14 grudnia 1926 zmieniono nazwę okrętu na „Krasnyj Kawkaz" (Czerwony Kaukaz). Prace podjęto jesienią w 1927, w stoczni im. A. Marty w Mikołajowie. We wrześniu 1931 rozpoczęto próby okrętu, a 25 stycznia 1932 wszedł on do służby w radzieckich Siłach Morskich Morza Czarnego. Planowano początkowo według analogicznego projektu ukończyć krążownik „Woroszyłow" (eks „Admirał Butakow") typu Swietłana, lecz plany te zarzucono z przyczyn finansowych. thumb|„Krasnyj Kawkaz” na początku służby

Opis Krążownik „Krasnyj Kawkaz” odróżniał się od pierwotnych projektów typów Admirał Nachimow i Swietłana i dwóch ukończonych według nich okrętów („Czerwona Ukraina” i „Krasnyj Krym”) nowoczesną architekturą i sylwetką, typowymi dla nowych międzywojennych krążowników. W odróżnieniu od oryginalnego projektu, jego artyleria główna umieszczona była w całości w czterech wieżach w osi symetrii okrętu (po dwie na dziobie i rufie), a nie w kazamatach i odkrytych stanowiskach na burtach. Zastosowano przy tym działa większego kalibru 180 mm, w miejsce 130 mm. W stosunku do projektu, kadłub został wydłużony o 3 metry. Zmianie uległ kształt dziobnicy, która stała się wygięta w górnej części i bardziej wysmukła. Obniżono o jeden pokład poziom pokładu dziobowego (poprzednio znajdowały się pod nim usunięte kazamaty dział). Jeszcze przed dziobowymi wieżami artylerii zastosowano niewielki uskok pokładu dziobowego (na wysokość pół pokładu), natomiast zasadniczy uskok pokładu znajdował się na śródokręciu, w rejonie drugiego komina. Okręt miał dwa proste, szeroko rozstawione kominy (z powodu likwidacji dwóch dziobowych kotłowni z 4 kotłami, liczbę kominów zmniejszono z trzech w stosunku do oryginalnego projektu). Również nadbudówka dziobowa została rozbudowana i cofnięta nieco w kierunku rufy. Maszty o konstrukcji palowej zastąpiono przez masywne maszty, z rozbudowanymi pomostami i przyrządami kierowania ogniem na szczycie. Dziobowy maszt trójnożny był połączony z nadbudówką dziobową; rufowy czworonożny był przed rufową grupą wież i zawieszono na nim dwa charakterystyczne masywne kratownicowe dźwigi do obsługi wodnosamolotów i łodzi. Kadłub dzielił się na 23 główne poprzeczne przedziały wodoszczelne. Nowe uzbrojenie pociągnęło także konieczność sporych zmian w rozplanowaniu wewnętrznym okrętu, przede wszystkim z uwagi na konieczność instalacji fundamentów wież i komór amunicyjnych. Z powodu zmniejszenia ilości kotłów, zwiększono wydajność pozostałych przez przejście na opalanie paliwem płynnym i zwiększenie ciśnienia.

Uzbrojenie główne stanowiły 4 działa 180 mm B-1K o długości lufy L/60 (faktycznie L/59), opracowane przez Zakłady Bolszewik (dawne Zakłady Obuchowskie) w Leningradzie. Umieszczone były w pojedynczych wieżach MK-1-180, opracowanych przez Leningradzkie Zakłady Metalliczeskie (LMZ). Artylerię przeciwlotniczą początkowo stanowiły 4 działa 75 mm wz.28 MelleraDziała plot 75 mm Mellera według A. Kiński (op.cit). Według tego źródła, nie były to działa 76,2 mm wz.1914/15 Lendera, jak podaje np. M. Sobański (op.cit). Ponieważ były one przestarzałe, według niektórych źródeł zamieniono je wkrótce po wejściu do służby na 4 półautomatyczne działa 45 mm 21-KDziała 76,2 mm zamienione na 4 działa 45 mm według M. Sobański (op.cit). Brak takiej informacji w A. Kiński (op.cit), według którego dwie armaty 45 mm zamontowano prawdopodobnie w 1935, wraz z armatami 100 mm. Uzbrojenie uzupełniało 12 wyrzutni torped 450 mm, w czterech trzyrurowych aparatach, po dwa na burcie, za rufowym kominemWyrzutnie torped 450 mm według: A. Kiński (op.cit) i innych. M. Sobański (op.cit) podaje 533 mm. Okręt mógł też stawiać 100 min morskich lub przenosić 40 bomb głębinowych. Wyposażony był ponadto w niemiecką katapultę pneumatyczną Heinkel K-3 i przenosił początkowo dwa wodnosamoloty obserwacyjne KR-1 (Heinkel HD-55), przechowywane bezpośrednio na katapulcie (bez hangaru). Samolotów tych używano jedynie do 1936. Po tej dacie brak było nowych odpowiednio lekkich maszyn i katapulta została później zdemontowana.

thumb|Działa 100 mm Minzini na pokładzie „Krasnego Kawkaza” (okręt ma dodatkowe stanowisko zdjęte z „Czerwonej Ukrainy” podczas wojny) W 1935 wzmocniono uzbrojenie przeciwlotnicze montując 4 stanowiska podwójnie sprzężonych włoskich dział 100 mm Minzini, z maskami przeciwodłamkowymi, po dwa stanowiska na burcie, w rejonie śródokręcia. Po remoncie w 1940 zamontowano działka automatyczne 37 mm oraz wielkokalibrowe karabiny maszynowe 12,7 mm DSzKM. Sobański (op.cit). Następnie, podczas remontu w styczniu-sierpniu 1942 wzmocniono uzbrojenie przeciwlotnicze, montując na śródokręciu dalsze 2 dwudziałowe stanowiska dział 100 mm Minzini z zatopionego półbliźniaczego krążownika „Czerwona Ukraina”, a także 2 działa 76,2 mm L/55 34-K na rufie. Liczba działek 37 mm 70-K sięgnęła 10. Po kolejnym remoncie w 1944, 2 działa 76 mm i 4 działa 45 mm zastąpiono przez 4 działka 37 mm 70-K, doprowadzając ich stan do 14. Prawdopodobnie zamontowano wówczas także brytyjski radar typu 291, 2 działka 40 mm Bofors i 6 działek 20 mm Oerlikon. Po wojnie zdemontowano dodatkowe 4 działa 100 mm oraz część działek 37 mm.

Planowano na przełomie lat 30. i 40. dokonać gruntownej modernizacji uzbrojenia okrętu, z 8 działami 152 mm w wieżach dwudziałowych MK-17, 8 działami 76,2 mm plot w podwójnych stanowiskach 81-K, 6 działkami 37 mm, 8 wkm 12,7 mm i 6 wyrzutniami torped 533 mm, lecz do tego nie doszło, ponieważ wieże MK-17 były dopiero w stadium projektowania. Nie doszła też do skutku kolejna propozycja przezbrojenie okrętu w 8 dział 130 mm w wieżach dwudziałowych B-2ŁM (projektowanych dla nowych niszczycieli projektu 30), gdyż również nie były one jeszcze dostępneA. Kiński (op.cit.).

Główny burtowy pas pancerny na linii wodnej ciągnął się na większości długości okrętu i miał grubość 75 mm i wysokość 2,1 m, wykonany był z cementowanej stali Kruppa. Nad nim rozciągał się górny pas, grubości 25 mm, wysokości 2,25 m, na całej długości kadłuba. Dolny pokład (na wysokości górnej krawędzi głównego pasa pancernego) miał grubość 20 mm, górny pokład miał również grubość 20 mm. Maszyna sterowa była przykryta pancerzem 25 mm. Na rufie była poprzeczna gródź pancerna grubości 50 mm. Według pierwotnego projektu, stanowisko dowodzenia było chronione pancerzem 75 mm (podłoga i dach 50 mm).

Ocena