thumb|Groby Ukraińców – płk Wołodymyra Czahyna i szeregowego Hryhorija Ochoty – na cmentarzu garnizonowym w Toruniu przy ul. Grudziądzkiej thumb|Narodowy symbol Ukrainy – tryzub – na nagrobku na cmentarzu garnizonowym w Toruniu Ukraińcy w Toruniu – grupa narodowa obecna w Toruniu od dwudziestolecia międzywojennego. Tworzyli ją byli żołnierze Ukraińskiej Republiki Ludowej internowani w Polsce po podpisaniu traktatu ryskiego, którzy po zwolnieniu z obozów zdecydowali się pozostać na stałe w Toruniu. Drugą grupę Ukraińców przybyłych do Torunia w tym okresie stanowili obywatele narodowości ukraińskiej, w większości pochodzący z Galicji. Społeczność ukraińska była silnie zintegrowana, mimo niewielkiej liczebności (ok. 50 osób) prowadziła działalność kulturalną i czynnie uczestniczyła w życiu toruńskiej parafii prawosławnej. Osobną grupę stanowiło niewielkie środowisko anarchistów ukraińskich, którzy przybyli do Torunia razem ze swoim przywódcą Nestorem Machno.
Po II wojnie światowej Ukraińcy, podobnie jak mieszkający w Toruniu Rosjanie, stali się obiektem represji ze strony Urzędu Bezpieczeństwa. W związku z tym życie ich społeczności w dawnym kształcie już się nie odrodziło.
Okres międzywojenny Pierwsza grupa Ukraińców pojawiła się w Toruniu po zamknięciu powstałych po traktacie ryskim obozów internowania dla żołnierzy i oficerów armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Byli to w większości byli internowani w obozach pod Strzałkowem i w Aleksandrowie KujawskimZ. Karpus, Emigracja rosyjska i ukraińska w Toruniu w okresie międzywojennym, Rocznik Toruński 16/1983, s.96. Pierwsze dane liczbowe dotyczące Ukraińców pochodzą z 1927 i wskazują na stałe przebywanie w Toruniu 40 osób tej narodowości. Liczba Ukraińców podlegała poważniejszym wahaniom niż formująca się w tym samym czasie społeczność rosyjska, jednak ostatecznie ustabilizowała się w granicach 40-50 osób, w większości mężczyzn wykonujących wolne zawodyZ. Karpus, Emigracja rosyjska..., s.98.
22 lipca 1924 na terenie miasta rozpoczęta została rejestracja obcokrajowców narodowości rosyjskiej oraz ukraińskiej, którzy musieli zadeklarować chęć pozostania w Polsce lub wyjazdu. Świadome zignorowanie nakazu rejestracji wiązało się z wydaleniem z obszaru II RPZ. Karpus, Emigracja rosyjska..., s. 96..
Data Liczba emigrantówukraińskichLiczba Ukraińców mieszkających w Toruniu. Za: Z. Karpus, Emigracja rosyjska i ukraińska..., s.97. W późniejszym okresie statystyki tego rodzaju nie były już prowadzone. Maj 1927 Około 40 Grudzień 1929 50 Maj 1930 42 Styczeń 1931 31 Wrzesień 1931 30 Sierpień 1932 56 1937 55
Liczba ta była około dwa razy większa po dodaniu osób narodowości ukraińskiej posiadających obywatelstwo polskie przed 1924Z. Karpus, Rosjanie i Ukraińcy w Toruniu w latach 1920–1939 [w:] M. Wojciechowski (red.) Mniejszości narodowe i wyznaniowe w Toruniu w XIX i XX wieku, Toruń 1993, s.94. Ukraińcy z polskim obywatelstwem byli w większości pracownikami urzędów. Nieformalnym liderem tej grupy był W. ZathajZ. Karpus, rosjanie i Ukraińcy w Toruniu..., s.93.
Organizacje społeczne Działalność kulturalna i społeczna Chociaż Ukraińcy pojawili się po I wojnie światowej również w innych miastach Pomorza, właśnie w Toruniu najszybciej zaczęli się organizować. W 1927 do miasta przybył Wiktor Łotocki, reprezentujący Centralny Komitet Ukraiński z siedzibą w Warszawie. Celem jego przyjazdu było zorganizowanie w Toruniu oddziału Komitetu. Władze Torunia zgodziły się na tę inicjatywęZ. Karpus, Rosjanie i Ukraińcy na Pomorzu w latach 1920–1939 [w:] Wojciechowski M. (pod red.) Mniejszości narodowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX wieku, s. 108. Zebranie organizacyjne miało miejsce w mieszkaniu prywatnym należącym do Ukraińca J. Melnika, przy ul. Sobieskiego 13. Powołany na nim do życia zarząd oddziału składał się z Michała Kaszczuka jako prezesa, Włodzimierza Czagina jako skarbnika i Antoniego Ptasznika jako sekretarza. Oddział prowadził działalność dobroczynną, wspierając materialnie ubogich Ukraińców żyjących w powiecie toruńskim, udzielał porad prawnych, a także działalność kulturalną. Środki finansowe na nią pochodziły ze składek członkowskich oraz z kwot wyznaczanych dla oddziału toruńskiego przez CKU (w 1927 organizacja pozyskała w ten sposób 1500 złZ. Karpus, Emigracja rosyjska..., s.109. W ramach aktywności kulturalnej Oddział CKU w Toruniu powołał do życia chór, zespół dramatyczny, amatorski zespół baletowy oraz bibliotekę ukraińskojęzyczną. Ukraińcy organizowali otwarte przedstawienia i koncerty, z których dochód przekazywali na wsparcie swoich najuboższych rodaków w Toruniu. Tradycją organizacji stało się przygotowywanie dorocznych obchodów świąt Bożego Narodzenia oraz zabawy noworocznej dla dzieci ukraińskichZ. Karpus, Rosjanie i Ukraińcy..., s. 108-109. W momencie powstania stowarzyszenia przystąpiło do niego 40 osób. Składka wynosiła 1,5 zł miesięcznie oraz dodatkowo 50 gr wpisowego. Grupa toruńska utrzymywała szczególnie bliskie kontakty z oddziałem lwowskim.
W 1930 Oddział Toruński, z powodu sporów na tle finansowym, podzielił się na dwie konkurencyjne grupy – pierwszą z J. Sołowjewem na czele i drugą skupioną wokół M. Kaszczuka. Bezpośrednim powodem rozłamu było oskarżenie Kaszczuka o sprzeniewierzenie funduszy pochodzących ze składek członkowskich. Prezes odmówił wówczas złożenia dymisji i udostępnienia dokumentacji stowarzyszenia. Przed Oddziałem pojawiła się wówczas groźba rozwiązania, gdyż CKU w Warszawie odmówił dalszego dofinansowywania organizacjiZ. Karpus, Emigracja rosyjska..., s.110. Ostatecznie rozłam został zażegnany już w roku następnym, jednak to Sołowjew przejął funkcję przewodniczącego Oddziału. W 1935 zastąpił go Bazyli SzewczukZ. Karpus, Rosjanie i Ukraińcy..., s.109.
Ukraińcy pozostawali w pozytywnych relacjach zarówno z mieszkającymi w Toruniu Rosjanami, jak i z polskimi mieszkańcami miasta. Nie odnotowano wśród nich przypadków postaw antypaństwowych. Podobnie jak Rosjanie, Ukraińcy uczestniczyli w odprawianych w cerkwi św. Mikołaja nabożeństwach z okazji polskich świąt państwowych. Fakt ten przyczynił się do zmniejszenia stopnia kontroli władz lokalnych nad środowiskiem ukraińskim – w drugiej połowie lat 30. władze Torunia skupiły się już całkowicie na mniejszości niemieckiej w mieście, reprezentującej odmienną postawęZ. Karpus, Rosjanie i Ukraińcy..., s. 112. Wyrazem odcięcia się społeczności ukraińskiej w Toruniu od idei radykalnego nacjonalizmu ukraińskiego było potępienie przez jej przedstawicieli zabójstwa Tadeusza Hołówki w 1931.
Działalność wojskowa Organizator Oddziału Toruńskiego W. Łotocki był również twórcą grupy samokształceniowej złożonej z byłych oficerów i żołnierzy narodowości ukraińskiej. Miała ona poprzez uczestnictwo w stałych kursach zwiększać swoją wiedzę wojskową na wypadek wybuchu powstania narodowego na Ukrainie. Łotocki kierował kursami do 1934, kiedy zastąpił go J. Chmara. W tym samym roku grupa liczyła 28 osób. Polskie władze wojskowe wiedziały o istnieniu stowarzyszeniaZ. Karpus, Rosjanie i Ukraińcy..., s. 109-110.
Działalność religijna thumb|Budynek dawnego zboru ewangelickiego na Rynku Nowomiejskim w Toruniu był w okresie międzywojennym wykorzystywany jako miejsce nabożeństw prawosławnych, w których uczestniczyli Ukraińcy z Torunia thumb|Cerkiew św. Mikołaja przy ul. Podgórnej Ukraińcy, którzy znaleźli się w Toruniu po I wojnie światowej, byli wyznawcami prawosławia (w przypadku osób przybyłych z terenów dawnego Imperium Rosyjskiego) lub katolicyzmu (obywatele polscy). Ci drudzy dzielili się na członków Kościoła greckokatolickiego oraz katolików obrządku łacińskiegoM. Golon, M. Golon, Żydzi, Ukraińcy, Rosjanie, Białorusini i Cyganie na Pomorzu Gdańskim po II wojnie światowej [w:] Wojciechowski M. (pod red.) Mniejszości narodowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX wieku, s. 231. Ukraińcy-grekokatolicy starali się w 1935 powołać w Toruniu swoją parafię, do czego jednak nie doszło, gdyż inicjatywy tej nie poparł metropolita Andrzej Szeptycki, zaś dodatkowo sprzeciwił się jej rzymskokatolicki biskup chełmiński S. OkoniewskiZ. Karpus, Rosjanie i Ukraińcy..., s.111.
Od początku pobytu internowanych narodowości ukraińskiej w Toruniu istniała natomiast parafia prawosławna pod wezwaniem św. Mikołaja. Ukraińcy korzystali z niej razem z Rosjanami. W czasie istnienia Obozu Internowanych nr 15, do 1924, siedzibą parafii była kaplica św. Mikołaja położona na terenie obozuD. Wysocka Tamtej parafii już nie ma [dostęp 2009-10-25].. Następnie, z powodu braku cerkwi lub przynajmniej kaplicy domowej, prawosławni wynajmowali różne obiekty: kaplicę ewangelicko-augsburską przy ul. Strumykowej (marzec-październik 1922) oraz kaplicę ewangelicko-reformowaną przy ul. DominikańskiejZ. Karpus, Emigracja rosyjska..., s. 104.. 6 stycznia 1924 przejęli kaplicę wojskową na terenie Baonu Sanitarnego nr 8, która stała się świątynią parafii wojskowej. Opiekowała się ona żołnierzami wyznania prawosławnego odbywającymi w Toruniu służbę wojskową oraz emigrantami rosyjskimi i ukraińskimi. W 1927 parafia uzyskała prawo do użytkowania dawnego ewangelickiego kościoła Trójcy Świętej na Rynku Nowomiejskim, który został wyświęcony na cerkiew pod wezwaniem św. Mikołaja. Jej pierwszym proboszczem był Ukrainiec – Stefan (Rudyk), którego zastępował inny duchowny narodowości ukraińskiej Grzegorz KuryłasZ. Karpus, Emigracja rosyjska..., s.108. Cerkiew na Rynku Nowomiejskim istniała do 1939Z. Karpus, Rosjanie i Ukraińcy..., s. 105., kiedy została zamknięta przez władze hitlerowskie. Pozwoliły one jednak na urządzenie nowej, czynnej do dziś świątyni prawosławnej w budynku dawnego kościoła staroluterańskiego przy ul. Podgórnej 69, która nosi to samo wezwanie. Ukraińcy do wybuchu wojny posiadali ponadto własną kaplicę domową przy ul. Łaziennej, w której odprawiane były nabożeństwa w języku cerkiewnosłowiańskim, ale z wymową ukraińskąAnna Radziukiewicz, Misja.
Z inicjatywy rosyjskiej społeczności w Toruniu 29 grudnia 1925 został złożony wniosek o rejestrację Bractwa Prawosławnego w Toruniu. Wniosek zawierał projekt statutu, który przewidywał, iż Bractwo będzie stowarzyszeniem otwartym dla wszystkich wyznawców prawosławia niezależnie od narodowości. Uzależniał również jego ostateczne powstanie od zgody metropolity warszawskiego i całej Polski. Władze miejskie zarejestrowały Bractwo 26 stycznia 1926, natomiast pozytywna decyzja ze strony metropolii warszawskiej wpłynęła 12 maja tego samego rokuZ. Karpus, Emigracja rosyjska..., s. 106.. W momencie swojego zebrania konstytucyjnego, jakie miało miejsce w lokalu przy ul. Mostowej 6 – 14 lipca 1926, liczyło 104. członków. Chociaż twórcami Bractwa i jego liderami pozostawali Rosjanie, wśród jego członków byli również liczni Ukraińcy. Działalność organizacji obejmowała również inicjatywy kulturalne – przedstawienia amatorskie, koncerty, odczyty i różnego rodzaju spotkania. Składka członkowska wynosiła 1 złoty na miesiąc. Chociaż prawosławni Ukraińcy i Rosjanie bezproblemowo współpracowali w ramach Bractwa, Ukraińcy podkreślali swoją odrębność narodową. Wyrazem tego była próba powołania w 1928 odrębnego bractwa, do czego jednak nie doszło. W tym samym roku w toruńskiej cerkwi została odprawiona msza w intencji Symona Petlury. Było to wyrazem powszechnego w społeczności ukraińskiej poparcia dla jego programu politycznegoZ. Karpus, Emigracja rosyjska..., s.100.
Anarchiści thumb|Nestor Machno