thumb|250px|Msza w klasycznym rycie śpiewana Klasyczny ryt rzymski (pot. ryt trydencki, daw. nadzwyczajna forma rytu rzymskiego) – w Kościele katolickim porządek celebrowania liturgii obrządku łacińskiego kształtujący się od starożytności; obowiązujący powszechnie od wydania w 1570 r. przez Piusa V po soborze trydenckim konstytucji apostolskiej Quo primumW zakresie, w jakim dotyczy to rytu mszy do czasu przeprowadzenia reformy liturgicznej po soborze watykańskim II w latach 60. i 70. XX wieku.
Obecnie księgą liturgiczną, będącą podstawą celebracji mszy w tej formie jest Mszał rzymski Jana XXIII z (ostatnie wydanie sprzed reformy), jednak używa się również mszałów sprzed 1955 r.; podstawą celebracji sakramentów i sakramentaliów jest Rytuał w wydaniu z ; podstawą celebracji biskupich Pontyfikał w wydaniu z roku 1961/1962 wraz z Ceremoniałem Biskupów wydania z ; podstawą odmawiania liturgii godzin Brewiarz w wydaniu z Do rytu tradycyjnego przynależy również przedsoborowe Martyrologium z (ze zm.), niekiedy używa się także wydawanego dla poszczególnego Kościoła partykularnego Collectio Rituum.
Nazwa Od czasów reformy liturgicznej, przeprowadzonej po soborze watykańskim II, utarło się kilka określeń, odróżniających liturgię w rycie rzymskim w wersji sprzed reformy liturgicznej od liturgii w wersji po II soborze watykańskim. I tak mszę w klasycznym rycie rzymskim określano mianem: trydenckiej, przedsoborowej, wszech czasów, starej, Grzegorza Wielkiego, Piusa V lub według usus antiquior albo też Vetus Ordo Missae (VOM).
W latach 2007–2021, to jest od wydania motu proprio Summorum Pontificum przez Benedykta XVI, do wydania Traditionis custodes przez Franciszka, oficjalną nazwą używaną w dokumentach papieskich była: nadzwyczajna forma rytu rzymskiego (łac. forma extraordinaria).
W większości języków europejskich popularnie używaną nazwą omawianego rytu jest ryt trydencki, na przykład po angielsku Tridentine rite, po francusku rite tridentin, po niemiecku Tridentinischer Ritus. Podkreśla sięKs. dr Krzysztof Tyburowski, ks. mgr lic. Julian Nastałek, Konrad Kluczniak, na łamach „Niedzieli” natomiast potoczny charakter tego określenia: argumentem za taką tezą jest to, że ryt ten nie został z woli soboru trydenckiego stworzony, a jedynie zrewidowany, skodyfikowany i upowszechniony, kształtując się przy tym od starożytności.
Historia lewo|mały|Msza Świętego Klemensa, fresk w rzymskiej bazylice, XI wiek. Papież odwraca się na Dominus Vobiscum, w lewej dłoni ma manipularz, w księdze zapisane są słowa liturgii eucharystycznej w łacinie. thumb|Msza Świętego Grzegorza, XV w., Metropolitalne Muzeum Sztuki|lewo thumb|Msza w kaplicy Ostrobramskiej w Wilnie, XIX w. Klasyczny ryt rzymski wyłonił się z długiej historii przemian, które zachodziły w liturgii mszy, poczynając od starożytności i średniowiecza. Obrzędy rytu rzymskiego w drugim wieku przedstawia Justyn w Apologii; w trzecim wieku Hipolit w Tradycji Apostolskiej. Od wieku czwartego w liturgii stale obecny jest kanon rzymski. Zasadnicze ukształtowanie się rytu rzymskiego miało miejsce między IV a VII w., następnie podlegał on kolejnym przeobrażeniom (np. połączenie z rytem gallikańskim).
Na skutek działań Franciszka z Asyżu, w wieku XIII ryt zgodnie z mszałem Innocentego III przyjęli franciszkanie i przyczynili się tym samym do jego upowszechnienia.
Podstawowe księgi liturgiczne tej wersji rytu rzymskiego mają swoją genezę przed , w kartach z modlitwami libelli pecum, zaś od VI do X wieku w sakramentarzach. W okresie następnym powstawały księgi zawierające wiele tekstów liturgicznych, spisywane przez poszczególne diecezje. W wyniku reformy soboru trydenckiego teksty liturgiczne rytu rzymskiego uporządkowano oraz ustalono, że obowiązują one powszechnie. Dokonana kodyfikacja w dużej mierze opierała się na pierwszych drukowanych księgach liturgicznych z XV i XVI wieku. Ryty inne niż rzymski, mogły być używane, o ile miały one więcej niż 200 lat (np. ryt karmelitański, dominikański, lyoński). Za pontyfikatu i z inicjatywy papieża św. Piusa V opublikowano więc: brewiarz (Breviarium Romanum) w 1568, mszał (Missale Romanum) w 1570 roku. Brewiarz promulgowany został bullą Quod a nobis, mszał zaś bullą Quo primum.
W pewne reformy wprowadził Pius X, (m.in. reforma brewiarza i komunii wiernych), kolejne zaś Pius XII (w szczególności reforma Wielkiego Tygodnia z 1955).
Ostatnie korekty do formy mszy przedsoborowej wprowadził 6 lutego 2008 Benedykt XVI, zmieniając w niej formuły liturgii Wielkiego Piątku.
Wersja rytu rzymskiego, zwana w większości języków europejskich trydencką, obowiązywała powszechnie w całym Kościele łacińskim aż do przeprowadzenia na soborze watykańskim II reformy liturgicznej w roku 1965, kiedy to Paweł VI wprowadził w obrządku mszalnym zmiany. Ta wersja była w użyciu dość krótko; kolejna wersja pojawiła się w roku 1967 (w Polsce nie zdążyła wejść w życie), ostateczna zaś – Novus Ordo Missae (NOM) – została ogłoszona w 1969.
Zmianom uległy także obrzędy wszystkich sakramentów, jak również kalendarz liturgiczny – m.in. zniesiono okres przedpościa oraz oktawę Zesłania Ducha Świętego. Reformie poddane zostały także obrzędy sakramentaliów, w tym: pogrzebu, egzorcyzmów i błogosławieństw.
Po reformie liturgicznej stara forma sprawowana jest tylko w nielicznych miejscach. Jednak mszał z 1570 roku w wersji wydanej przez Jana XXIII w 1962 nie został nigdy zniesiony lub wręcz zakazany (co podkreślił Benedykt XVI w motu proprio Summorum Pontificum).
Porządkiem tym posługuje się m.in. Bractwo Świętego Piotra, Instytut Dobrego Pasterza, Instytut Chrystusa Króla Najwyższego Kapłana oraz niektórzy księża diecezjalni i zakonnicy, zgodnie z motu proprio Traditionis Custodes, a także Bractwo św. Piusa X i sedewakantyści.
W Polsce nieco zmodyfikowana forma rytu trydenckiego i przy użyciu języka narodowego obowiązuje również w Kościele Starokatolickim Mariawitów i Kościele Katolickim Mariawitów. Duchowni mariawiccy jako pierwsi w historii odprawili na ziemiach polskich mszę w języku polskim – była to pasterka w 1907 roku.
Status kanoniczny thumb|Jan Paweł II z księżmi Bractwa św. Piotra, 1988 rok thumb|Msza trydencka w kościele farnym w Szydłowcu odprawiona 20 lipca 2008 thumb|Procesja eucharystyczna Instytutu Chrystusa Króla w Boże Ciało, 2016 Pomimo reformy liturgii katolickiej, dokonanej po II soborze watykańskim (m.in. wprowadzenie Novus Ordo Missae) przez papieża Pawła VI, forma trydencka jest nadal uważana przez Kościół katolicki za godziwą i ważną.
Po przeprowadzeniu reformy udzielane były Indulty pozwalające na korzystanie z mszału przedsoborowego, z uwzględnieniem zmian pośrednich z roku 1965 i 1967. Zezwolenia takie udzielane były m.in. dla kapłanów starszych lub chorych. Do najbardziej znanych indultów należy tzw. indult Agathy Christie, tj. indult dla Anglii i Walii z , udzielony w odpowiedzi na petycję podpisaną przez szereg znanych osób ze świata kultury i nauki, proszących o zachowanie starej mszy, ze względu na jej szerokie zasługi dla sztuki. Petycja została przekazana przez ówczesnego abpa Westminsteru kard. Johna Heenana. Paweł VI za pośrednictwem Świętej Kongregacji Kultu Bożego pozwolił ordynariuszom Anglii i Walii, pod określonymi warunkami, na udzielanie zezwoleń na celebracje według usus antiquior.
Do osób, które uzyskały oddzielny indult w przedmiocie rzeczonej celebracji należą m.in. dwaj święci Kościoła katolickiego: o. Pio z Pietrelciny, który indult otrzymał w odpowiedzi na jego list z 17 lutego , a także założyciel Opus Dei – Josemaría Escrivá de Balaguer.
16 października 1982 roku na polecenie papieża Jana Pawła II zwołano zebranie kardynałów pod przewodnictwem kardynała Josepha Ratzingera, wtedy prefekta Kongregacji Nauki Wiary, w którym wzięli udział kardynałowie: Sebastiano Baggio (wówczas prefekt Kongregacji ds. Biskupów), William Wakefield Baum (prefekt Kongregacji ds. Edukacji Katolickiej), Agostino Casaroli (sekretarz stanu Stolicy Apostolskiej), Silvio Oddi (prefekt Kongregacji ds. Duchowieństwa) i arcybiskup Giuseppe Casoria (proprefekt Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów). Ustanowienie tej komisji nie było wtedy jeszcze związane z osobą arcybiskupa Marcela Lefebvre’aAndrea Tornielli: Ratzinger’s turning point on the liturgy – All clear for the Ancient Latin Mass.. Kardynałowie ustalili, że Mszał rzymski w swej formie sprzed roku 1969 powinien zostać dopuszczony do użytku w mszach wymagających użycia języka łacińskiego, pod warunkiem, że nie będzie to prowadzić do odrzucania norm liturgicznych ustalonych po II soborze watykańskim oraz wyrażania opinii, że nowy mszał jest „heretycki lub nieważny”. Zdecydowano też, że nowy kalendarz liturgiczny powinien być zachowany. Wszyscy kardynałowie jednogłośnie stwierdzili, że msza w starym rycie pozostaje ważna. Kardynałowie doszli także do wniosku, że należy przygotować dokument dotyczący nadużyć liturgicznych, które uznano za jeden z powodów kryzysu w Kościele. Na spotkaniu rozpatrywano także potencjalne współistnienie obydwu form rytu rzymskiego w przyszłości.
Listem Świętej Kongregacji Kultu Bożego Quattuor abhinc annos z 3 października 1984 roku, Jan Paweł II udzielił indultu generalnego, który pozwalał wszystkim biskupom diecezjalnym na udzielanie zezwoleń na korzystanie z mszału w wydaniu z , tj. bez uwzględniania pośrednich zmian posoborowych, jak miało to miejsce w indultach udzielanych uprzednio. Zezwolenie to obwarowane było jednak szeregiem wymogów i ograniczeń.
W 1986 roku Jan Paweł II jeszcze raz zwrócił się z pytaniem do wybranych kardynałów w sprawie mszy trydenckiej. Komisja dziewięciu kardynałów rozpoczęła swe prace w składzie: Joseph Ratzinger, Paul Augustin Mayer (prefekt Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów), Silvio Oddi, Alfons Maria Stickler (Archiwista i Bibliotekarz Świętego Kościoła Rzymskiego), Agostino Casaroli, kardynał Bernardin Gantin (prefekt Kongregacji ds. Biskupów), Antonio Innocenti, Pietro Palazzini (prefekt Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych) oraz Jozef Tomko (proprefekt Kongregacji Rozkrzewiania Wiary). Mieli oni za zadanie odpowiedzieć na dwa pytania papieża:
Czy papież Paweł VI dał prawo biskupom do zakazywania celebracji mszy trydenckiej? Czy księża mają prawo do publicznych i prywatnych celebracji mszy trydenckiej bez ograniczeń, nawet jeżeli miejscowy biskup nie wyrazi na to zgody?The Tridentine Mass in the Church Today
Według opinii 9 kardynałów msza trydencka nigdy nie została zakazana i żaden biskup nie może zabronić żadnemu katolickiemu księdzu jej odprawianiaJohn Vennari: Traditional Mass Never Forbidden.. Komisja uznała też, że żaden duchowny nie może być zmuszany do celebrowania zreformowanej mszy oraz nie może być karany za przywiązanie do starego rytu. Komisja zarekomendowała papieżowi opublikowanie wniosków z jej prac w formie oficjalnego dokumentu.
Jan Paweł II w swoim motu proprio Ecclesia Dei z 1988 roku polecił biskupom ułatwiać wiernym przywiązanym do rytu trydenckiego pielęgnowanie tej tradycji liturgicznej. Także i w tym celu została powołana specjalna Papieska Komisja Ecclesia Dei, roztaczająca opiekę nad klerem i wiernymi przywiązanymi do formy trydenckiej oraz zajmująca się dialogiem z Bractwem św. Piusa X, mającym nieuregulowany status kanoniczny.