Historia Madagaskaru – dzieje położonej na Oceanie Indyjskim u południowo-wschodnich wybrzeży Afryki wyspy Madagaskar od momentu pojawienia się na niej człowieka.
Najstarsze wzmianki o Madagaskarze pochodzą z I wieku, gdy wyspa została przypuszczalnie po raz pierwszy wymieniona w źródłach pisanych. Madagaskar, położony na szlakach handlowych między Arabią a wschodnim wybrzeżem kontynentu afrykańskiego, prawdopodobnie był znany Arabom już w IV wieku, zaś opisany został przez arabskich podróżników w X wieku. Możliwe, że w XI wieku o wyspie wiedzieli Chińczycy. Europejczycy przybyli na nią w 1500 roku.
Najstarsze ślady człowieka na Madagaskarze pochodzą z epoki żelaza. W I wieku przybyła tu ludność pochodzenia malajsko-polinezyjskiego. Przez kolejne stulecia miało miejsce kilka faz zaludnienia wyspy. Nierówne odstępy czasu, w jakim przybywali osadnicy, przyczyniły się do zróżnicowania etnicznego mieszkańców. Przed przybyciem Europejczyków główną siłą gospodarczą Madagaskaru był handel, realizowany przez osiadłych na północnym wybrzeżu Arabów. W XIV wieku rozpoczęło się zasiedlenie centrum Madagaskaru przez przybyłych z Indonezji przodków Merina, jednej z obecnych grup etnicznych. Od XV wieku nastąpił rozwój handlu niewolnikami.
Pierwszymi Europejczykami na Madagaskarze byli Portugalczycy, którzy przez ponad stulecie wykorzystywali wyspę jako punkt przystankowy w drodze do Indii. W XVII wieku swoją pozycję na Madagaskarze zaczęli wzmacniać Francuzi, traktujący go jako źródło taniej siły roboczej, pozyskiwanej dla zakładanych na pobliskich wyspach plantacji. Na przełomie XVII–XVIII wieku Madagaskar stanowił bazę dla piratów, poszukujących niewolników na sprzedaż. Po ich pokonaniu Francja umocniła swoją pozycję ekonomiczną i rozpoczęła zakładanie na wybrzeżach faktorii, stopniowo zmierzając do kolonizacji wyspy. Na przełomie XVIII–XIX wieku rywalem osłabionej politycznie Francji w sporze o wpływy na Madagaskarze była Anglia. Ostatecznie Anglia w 1896 roku zaakceptowała aneksję Madagaskaru przez Francję.
Najwcześniejsze organizmy państwowe na Madagaskarze pojawiły się w XVII wieku. Tworzyły je ludy ze szczepów Sakalawa, Betsimasaraka i Merina. Panujące prawo rodowo-plemienne nie sprzyjało zjednoczeniu wyspy aż do początków XIX wieku, gdy doszło do scalenia terytorium pod berłem króla z ludu Merina. W XIX wieku Europejczycy zdobywali coraz większe wpływy w królestwie Imerina poprzez uzyskiwanie kolejnych koncesji. Władcy zjednoczonego Madagaskaru podejmowali działania, aby zapobiec podporządkowaniu wyspy państwom europejskim. Po konfliktach zbrojnych między Madagaskarem po jednej stronie a Francją i Anglią po drugiej królestwo Imerina przestało istnieć, a wyspa została kolonią francuską.
Na początku XX wieku na wyspie narodziły się ruchy nacjonalistyczne, skierowane na uzyskanie praw politycznych od metropolii. Dążenia mieszkańców Madagaskaru do niezależności przybrały na sile po II wojnie światowej. Francja poszła na ustępstwa, ogłaszając najpierw Madagaskar swoim terytorium zamorskim, a w 1960 roku dając mu suwerenność. Najnowsza historia Madagaskaru obejmuje okres czterech republik. Pierwsza, trzecia i czwarta miały ustrój demokratyczny, druga – socjalistyczny. Zmiany ustrojowe były powodowane kryzysem gospodarczym i różnicami etnicznymi, które przekładały się na kryzys polityczny. thumb|upright=1.4|Mapa Madagaskaru (1616)
Historia badań nad Madagaskarem thumb|upright|É. de Flacourt (1607–1660) Nazwa Madagaskar jest wynikiem błędu popełnionego przez XIII-wiecznego podróżnika Marca Pola, który w opisie swoich podróży wspomniał o Mogadiszu, mylnie określając to miasto jako wyspę. Zniekształcona nazwa Mogadiszu jako Madagaskar w późniejszych czasach przyjęła się w dziejopisarstwie europejskimB. Nowak, Historia Madagaskaru do końca XVI w., w: . W języku malgaskim nazwa wyspy oznacza „ląd na końcu świata”.
Europejczycy dowiedzieli się o Madagaskarze w 1500 roku. Po raz pierwszy wyspa została uwzględniona na mapie w 1519 roku. W połowie XVII wieku jeden z przedstawicieli Kompanii Wschodnioindyjskiej, Étienne de Flacourt, sporządził opis geograficzny wyspy. Jego dzieło Histoire de la grande isle de Madagascar zostało wydane w Paryżu w 1658 roku. Dalsze badania wyspy zostały zahamowane ze względu na szerzące się w regionie piractwo, dlatego przez długi czas znano jedynie ogólne zarysy wyspy oraz naniesione na mapy położenia portów i faktorii europejskich. W 1776 roku Francuz d’Apres de Mannovillette sporządził dokładniejszą mapę z ich współrzędnymi.
Po raz pierwszy w głąb wyspy wyruszyła ekspedycja francuskiego badacza Nicolasa Mayeure’go w latach 1770–1780. Towarzyszyła w podbojach Maurycemu Beniowskiemu. Nicolas Mayeure sporządził opis północnej i środkowej części Madagaskaru. Beniowski zaś był autorem pamiętnika Historia podróży i osobliwych zdarzeń…, będącego pierwszym szczegółowym opisem wyspy.
W latach 20. XIX wieku rozpoczęto prace badawcze nad wybrzeżem Afryki Wschodniej. Dowodził nimi kapitan brytyjskiej marynarki wojennej, . Badaniami objęto także Madagaskar. Wykonane zostały zdjęcia hydrograficzne brzegów i wód przybrzeżnych. W 1833 roku zostały wydane wyniki badań Owena w dziele Narrative of voyages to explore the shores of Africa, Arabia and Madagascar. W latach 30. XIX wieku podobne badania przeprowadzili Francuzi. W 1846 roku wydał w Paryżu dzieło Nawigacyjny opis brzegów, zawartych między Senegalem i równikiem. W połowie XIX wieku francuski marynarz opublikował w Paryżu trzy prace: Podróż na wschodni brzeg Afryki (1846), Dokumenty dotyczące historii, geografii i handlu zachodniej części wyspy Madagaskar (1845) oraz Dokumenty dotyczące historii, geografii i handlu Afryki Wschodniej (1856-1857).
W 1834 roku na wyspie zostały znalezione rozbite jaja dużego ptaka, nazwanego epiornisem. O tym, że na Madagaskarze żył gigantyczny ptak, wspominał w 1658 roku Flacourt. W XIX wieku jego relacja była uważana za legendę. Znalezisko zostało przewiezione do Francuskiej Akademii Nauk, gdzie podjęto decyzję o zorganizowaniu ekspedycji naukowej na wyspę. Do wyprawy doszło dopiero w 1865 roku. Dowodził nią Alfred Grandidier. Głównym celem ekspedycji było poszukiwanie epiornisa. Grandidierowi udało się ustalić, że ten gatunek został wybity przez myśliwych malgaskich i krokodyle.
W latach 1865–1870 Grandidier dokonał 1500 pomiarów teodolitem, ustalił dokładną szerokość geograficzną 1885 punktów oraz współrzędne 28 miejscowości. Opisał cechy rzeźby i hydrografii wyspy, charakter roślinności. W 1870 roku Gardinier wykonał zdjęcia topograficzne na obszarze 1800 km² oraz naniósł na mapie położenie kilku tysięcy punktów. Jego badania zaowocowały wydaniem w 1871 roku mapy w skali 1:1850 000.
W latach 1874–1875 prace Gardiniera kontynuował Shaw. Zbadał on południowo-wschodnią część Madagaskaru. W 1876 roku Suell opisał wyspę na linii od Tananariwy do zachodniego wybrzeża. badał wewnętrzne obszary w tym samym roku. Muillens natomiast naniósł poprawki na szereg obserwacji Gardiniera. W 1885 roku Gardinier zebrał wyniki badań, dokonanych w drugiej połowie XIX wieku, i wydał je w monografii Histoire physique, naturelle et politique de Madagascar.
Pod koniec XIX wieku wraz z francuską ekspedycją kolonialną organizowano dalsze wyprawy badawcze w głąb kraju. W 1892 roku i zbadali południowo-wschodnią część Madagaskaru. W tymże roku H. Gautier opisał wyspę pod względem fizycznogeograficznym. W latach 1896–1906 francuscy topografowie wydali mapę wyspy w skali 1:500 000. W okresie 1898–1902 badał południowe i zachodnie części Madagaskaru. Na początku XX wieku trwały badania flory i fauny oraz geologiczne i etnograficzne. Od 1906 roku w nowo powstałej w Tananariwie Służbie Geograficznej trwały prace geodezyjne, których wynikiem było sporządzenie mapy w skali 1:100 000.
Madagaskar w epoce przedkolonialnej thumb|upright|Przedstawiciel Hova (1896) thumb|upright|Przedstawiciel Betsileu (1908) Historycy nie są zgodni, kiedy nastąpiło odkrycie Madagaskaru. Przypuszczalnie wyspa została wymieniona w Periplusie Morza Erytrejskiego z około 60 roku. Madagaskar leżał na morskich szlakach handlowych między przedmuzułmańską Arabią a wschodnim wybrzeżem Afryki. Prawdopodobnie wyspa była znana Arabom już w IV wieku. Na północnym jej wybrzeżu odnaleziono monetę z epoki Konstantyna Wielkiego. W dziele arabskiego podróżnika Al-Masudiego Złote niwy i diamentowe kopalnie z X wieku pojawił się opis kraju Waq Waq. Istnieje hipoteza, że nazwa ta mogła odnosić się do Madagaskaru. Wątpliwa pozostaje sprawa odkrycia wyspy przez Chińczyków. Dokument chiński z 1178 roku, prawdopodobnie dotyczący Madagaskaru, wskazywał na istnienie na morzu wyspy, którą zamieszkały dzikie ludy o czarnych ciałach i kręconych włosach. Nadawały się na niewolników, ponieważ nie tęskniły za domem. Sprzedawano ich za wysoką cenę Arabom.
Do epoki żelaza Madagaskar był niezamieszkałyB. Nowak, Historia Madagaskaru do końca XVI w., w: . Nie znaleziono tu śladów obecności człowieka, pochodzących z epoki kamiennejS. Szafrański, Wczesna epoka żelaza w Afryce na południe od Sahary, w: . Choć wyspa geograficznie uznawana jest za część Afryki, zasiedlona została przez ludność o pochodzeniu malajsko-polinezyjskim. Dyskusyjna jest sprawa, kiedy i skąd przybyli Malgasze, stanowiący 98% ludności Madagaskaru. Koloniści, najprawdopodobniej Indonezyjczycy z Jawy, przypłynęli z Archipelagu Malajskiego (Azja Południowo-Wschodnia) w I wieku. Nie jest także jasne, z jakich powodów przodkowie Malgaszy opuścili swoje dotychczasowe miejsce zamieszkania oraz nieznana jest droga, którą dotarli na wyspę. Prawdopodobnie wędrówki na Madagaskar odbywały się przez Indie, Cejlon, Komory oraz wzdłuż wybrzeża Afryki Wschodniej.
Pewną wskazówką do określenia pochodzenia Malgaszy mogą być wyniki badań lingwistycznych, na podstawie których określono przynależność języka malgaskiego do grupy języków indonezyjskich. Szereg zapożyczeń z języków Bantu stanowi jednak utrudnienie dla tych badań. W latach siedemdziesiątych XX wieku R. K. Kent, łącząc dotychczasowe ustalenia badań lingwistycznych, etnograficznych i historycznych, wysnuł teorię, że obszar, rozdzielony Kanałem Mozambickim, w pierwszym tysiącleciu zamieszkała ludność afro-malgalska. Kładł przy tym nacisk na dużą rolę ludów Afryki w etnogenezie Malgaszy. Afro-Malgasze znad wschodnich wybrzeży Afryki zostali wchłonięci przez migrujące z zachodu plemiona Bantu. Natomiast na Madagaskar aż do XVI wieku napływała ludność azjatycka. Dlatego na wyspie przetrwał element afro-malgaski, a język Malgaszów został zaklasyfikowany jako język azjatyckiB. Nowak, Historia Madagaskaru do końca XVI w., w: .