Dzwonek ręczny – mały dzwon, instrument muzyczny, przy którym do gry używa się ręki. Aby zadzwonić, dzwonkarz (muzyk grający na tym instrumencie) chwyta dłonią dzwonek za pomocą lekko elastycznego uchwytu (tradycyjnie wykonanego ze skóry, obecnie coraz częściej wykonywany jest on z tworzywa sztucznego) i tak porusza nadgarstkiem, aby wprowadzić w ruch serce dzwonka (klaper).
Pojedynczy dzwonek może być zastosowany jako sygnał do przyciągnięcia uwagi ludzi lub do wezwania ich, jednak generalnie dzwonki ręczne stosuje się w zestawach (np. 3 oktaw dzwonków).
Historia Pierwsze strojone dzwonki ręczne zostały stworzone przez braci Roberta i Williama Corów w Aldbourne (Anglia) między 1696 a 1724.
Bracia Corowie początkowo tworzyli dzwonki do chomąt dla zwierząt, ale z nieznanych powodów zaczęli stroić je bardziej precyzyjnie w celu nadania poszczególnych tonów oraz wyposażać je w serca (klapery), które poruszały się tylko w jednym kierunku.
Pierwotnie nastrojone zestawy dzwonków ręcznych, takich jak np. wykonanych przez braci Corów, były używane w change ringing (sztuka dzwonienia zestawem nastrojonych dzwonów w określonej przez matematyczne algorytmy kolejności za pomocą liny; metoda bardzo podobna do carillon), w celu ćwiczenia także poza dzwonnicami. Dzwonnicy podczas ćwiczeń nie musieli już przebywać w zimnej wieży, lecz mogli ćwiczyć skomplikowane algorytmy w domu. Zestaw dzwonków ręcznych używany w change ringing miał taką samą liczbę dzwonków, jak tych w dzwonnicy – zazwyczaj sześć lub dwanaście dostrojonych do skali diatonicznej.
Terminologia thumb|alt=Zdjęcie przedstawia dwa dzwonki ręczne na białym tle. Dzwonki mają skórzane uchwyty. Instrumenty położone są obok siebie. Lewy z nich położony jest w pozycji poziomej, widziany od dołu. Drugi z nich położony jest w pozycji pionowej.|Dwa angielskie dzwonki, wyprodukowane przez Whitechapel Bell Foundry alt=Zdjęcie przedstawia dwa dzwonki rurowe ręczne na białym tle. Dzwonki położone są jeden na drugim.|thumb|Instrumenty podobne do dzwonków ręcznych: dzwonki rurowe ręczne Dzwonki używane przez zespoły dzwonkarskie są w większości angielskimi dzwonkami ręcznymi. Angielskie dzwonki ręczne – nazwa odnosi się do konkretnego typu dzwonków, a nie do kraju ich pochodzenia. Prawie wszystkie zespoły korzystają z dzwonków wyprodukowanych bądź przez Malmark, bądź przez Schulmerich Carillons (obie firmy mają swoje siedziby w amerykańskim stanie Pensylwania). Ten typ dzwonków posiada skórzaną część klapera, który porusza się w jednym kierunku – tam i z powrotem – oraz sprężynę odpychającą serce po uderzeniu. Amerykańskie dzwonki ręczne są podobne do angielskich, różnią się przeważnie materiałami wykończeniowymi (np. plastikowy uchwyt zamiast skórzanego). Jednak w Stanach Zjednoczonych, w przeciwieństwie do Anglii, nie stosuje się tego rozróżnienia. Holenderskie dzwonki ręczne różnią się od angielskich jakością dźwięku. Są nastrojone w ten sposób, by podkreślać inne alikwoty. W Wielkiej Brytanii stosuje się także inne rozróżnienie między angielskimi a amerykańskimi dzwonkami ręcznymi. Te pierwsze, produkowane np. przez Whitechapel Bell Foundry i są skonstruowane z tradycyjnych materiałów, takich jak np. skóra. W tych drugich (Malmark Inc. Bellcraftsmen lub Schulmerich Carillons) stosuje się tworzywa sztuczne do wytworzenia tego samego efektu.
Charakterystyka Dzwonek ręczny składa się z czterech głównych części: odlewu, podpórki, uchwytu oraz klapera. Do dwóch głównych cech charakteryzujących angielskie dzwonki ręczne należą klapery oraz zdolność do wytworzenia szeregu harmonicznego – alikwotów. Klaper w angielskim dzwonku osadzony jest na zawiasie i porusza się tam i z powrotem w jednym kierunku, w przeciwieństwie do ręcznego dzwonka szkolnego, w którym serce dzwonka porusza się swobodnie w dowolnym kierunku. Posiada również sprężynę, która odbija klaper i pozwala na swobodne ponowne dzwonienie. Alikwoty w angielskim dzwonku ręcznym znajdują się o dwanaście tonów powyżej tonu podstawowego (oktawa i kwinta), podczas gdy holenderskie dzwonki ręczne (np. Petit & Fristen) koncentrują się na decymie małej (oktawa i tercja mała) bądź decymie wielkiej (oktawa i tercja wielka) powyżej tonu podstawowego. Producenci zwracają uwagę na każde alikwoty dzwonków, szczególnie na to, aby wszystkie dzwonki w zestawie tworzyły zgodny szereg harmoniczny. Każda z odlewni posiada unikalną formułę dla podkreślania albo pomniejszania określonych alikwotów, w celu wytworzenia tego specyficznego dźwięku.
Zespoły dzwonkarzy thumb|alt=Zdjęcie przedstawia kilkadziesiąt dzwonków ręcznych. Dzwonki położone są obok siebie na długim, zakrzywionym stole. Na stole położony jest czerwony materiał. Przed stołem ustawione są stojaki do nut.|Zestaw dzwonków przygotowanych do występu Zespół dzwonkarzy lub zespół dzwonkarski to grupa, która za pomocą dzwonków ręcznych gra rozpoznawalną muzykę z melodią i harmonią.
Zestaw dzwonków obejmuje wszystkie nuty skali chromatycznej. Mniejsze zespoły używają zazwyczaj jedynie 25 dzwonków (dwie oktawy), jednak zestawy są często większe, sięgają nawet do siedmiu oktaw:
Liczba oktaw Zakres dzwonków Liczba dzwonków Liczba dzwonkarzy 2 G4 – G6 25 ok. 7-8 3 C4 – C7 37 11 4 G3 – G7 49 ok. 11-13 5 C3 – C8 61 ok. 11-15 6 G2 – G8 73 ok. 11-15 7 C2 – C9 85 ok. 15
Dzwonki są zazwyczaj umieszczone na „padach” (ang. pad), czyli swoistych poduszkach z gąbki, a te na stabilnych i szerokich stołach. Materiał ten chroni powierzchnię dzwonków, wykonaną z brązu, przed uszkodzeniami, a także hamuje dzwonki przed stoczeniem się. W przeciwieństwie do orkiestry lub chóru, w którym każdy muzyk jest odpowiedzialny za jeden wiersz partytury, zespół dzwonkarski gra wspólnie jako jeden instrument, a każdy z dzwonkarzy odpowiedzialny jest jedynie za poszczególne nuty.
Zespoły dzwonkarskie często związane są z kościołami, jednak w ostatniej dekadzie obserwuje się wzrost liczby zespołów ze społeczności lokalnych, niezwiązanych z kościołami. Niektóre szkoły oferują grę na dzwonkach ręcznych w swoim programie muzycznym (początkowe klasy uczą się gry na dzwonkach rurowych ręcznych, kolejne zaś na dzwonkach ręcznych).
Na świecie Międzynarodowy Komitet Dzwonków Ręcznych (ang. International Handbell Committe) powstał w 1990 w celu wystosowania standardów i celów dla „Międzynarodowego Sympozjum Dzwonków Ręcznych” (ang. International Handbell Symposium). Komitet składa się z przewodniczącego i reprezentantów sześciu największych na świecie związków zespołów dzwonkarskich, które wspólnie organizują sympozjum. Są to: „Amerykański Związek Angielskich Dzwonkarzy Ręcznych” (ang. American Guild of English Handbell Ringers), zał. 1954 „Japońscy Dzwonkarze Ręczni (ang. The Handbell Ringers of Japan), zał. 1976 „Kanadyjski Związek Dzwonków Ręcznych” (ang. The Handbell Guilds of Canada), zrzesza pięć prowincjalnych stowarzyszeń dzwonków ręcznych, najstarszy zał. 1985 „Dzwonkarze Ręczni Wielkiej Brytanii” (ang. The Handbell Ringers of Great Britain), zał. 1967 „Australijskie Towarzystwo Dzwonków Ręcznych” (ang. The Handbell Society of Australasia), zał. 1983 „Stowarzyszenie Koreańskich Dzwonków Ręcznych” (ang. the Korean Handbell Association), zał. 1985.
„Międzynarodowe Sympozjum Dzwonków Ręcznych” powstało w 1988 i organizowane jest co dwa lata w jednym z sześciu państw wyżej wymienionych związków: Australia, Kanada, Wielka Brytania, Japonia, Korea i Stany Zjednoczone. Umożliwiają one między innymi interakcję różnych zespołów oraz podwyższają kwalifikacje (poprzez kilkudniowe warsztaty z wysokiej klasy muzykami). W trakcie sympozjum pod batutą jednego dyrygenta gra jednocześnie nawet do tysiąca dzwonkarzy z całego świata.
Dzwonki ręczne po raz pierwszy pojawiły się w Stanach Zjednoczonych w 1902 dzięki Margaret Shurcliff. Otrzymała ona w Londynie zestaw dziesięciu dzwonków od Arthura Hughesa, kierownika Whitechapel Bell Foundry (najstarszej odlewni w Wielkiej Brytanii).
W Europie Wielka Brytania Wśród wymienionych wyżej sześciu związków dzwonkarskich tylko jeden ma swoją siedzibę w Europie – jest to stowarzyszenie „Dzwonkarze Ręczni Wielkiej Brytanii”, założone w 1967 w celu promowania sztuki grania na dzwonkach ręcznych. Stowarzyszenie jest podzielone na osiem regionów: Szkocję, North East, North West, East Midlands, West Midlands, East Anglia, South East, South West.
Niemcy thumb|alt=Zdjęcie przedstawia trzynaście osób grających na dzwonkach ręcznych. Dzwonkarze stoją przed stołami ustawionymi w podkowę. Przed nimi stoi dyrygent. Na stołach rozłożone są nuty. Muzycy ubrani są czarne spodnie, białe koszule i czarne kamizelki.|Zelowskie Dzwonki – koncert jubileuszowy 2009 Wśród pozostałych krajów europejskich pod względem liczby zespołów dzwonkarskich wyróżniają się Niemcy. Działa tam ok. 29 zespołów, najstarszy z nich, „Hephata Handglockenchor” ze Schwalmstadt, założony został w 1973. W pozostałych krajach zespoły dzwonkarskie są nieliczne i mało znane.
Polska
W Polsce pierwszy i jak dotąd jedyny zespół dzwonków ręcznych powstał w 1999 w Zelowie i działa do dziś pod nazwą Zelowskie Dzwonki przy parafii ewangelicko-reformowanej w Zelowie. Posiada on dwa zestawy dzwonków ręcznych i jeden zestaw dzwonków rurowych ręcznych (MelodyChime) firmy Schulmerich Carillons. Założycielem (i dyrygentem zespołu do 2010) była ksiądz Wiera Jelinek.
Muzyka Zespoły dzwonkarskie w zasadzie grają muzykę skomponowaną bądź zaaranżowaną specjalnie na te instrumenty ze względu na ich donośny dźwięk, ograniczony przez liczbę dzwonków w zestawie zakres nut oraz niezmienne położenie danych nut na pięciolinii (występują wyjątki od tej reguły).
thumb|alt=Zdjęcie przedstawia dwa dzwonki ręczne w kolorze złotym z uchwytami w kolorze białym. Dzwonki położone są obok siebie na czerwonym materiale.|right|Na pierwszym planie: dzwonek ręczny F3 Wszyscy dzwonkarze mają przed sobą pełną partyturę. Jest ona podobna do partytury fortepianu z kilkoma wyjątkami: C♯ powyżej c1 i wszystkie nuty poniżej są zapisane w kluczu basowym, a D♭ powyżej c1 i wszystkie nuty powyżej są zapisane w kluczu wiolinowym. Występują jednak odstępstwa od tej reguły w partyturach przeznaczonych do solowych występów lub dla zespołów z mniejszą liczbą dzwonków, także nuty przeznaczone na dzwonki jeszcze kilkanaście lat temu nie posiadały tej reguły. Muzyka dla dzwonków ręcznych jest napisana o oktawę niżej niż rzeczywisty dźwięk dzwonków, więc np. środkowe C – c1 jest faktycznie nutą c2. Dla uproszczenia, dzwonek ten nadal jest określany jako środkowe C (c1). Należy jednak zaznaczyć, iż dzwonki ręczne mają inne oznaczenia nut: c1 to C5 dzwonkowe, c2 to C6 dzwonkowe, itd. Także H oznaczone jest jako B. Zatem przykładowa piąta oktawa wygląda tak:
C5, C♯5/D♭5, D5, D♯5/E♭5, E5, F5, F♯5/G♭5, G5, G♯5/A♭5, A5, A♯5/B♭5, B5, C6.
Istnieje szereg skrótów i oznaczeń używanych wyłącznie lub prawie wyłącznie w muzyce dzwonków ręcznych. Najczęściej występują: LV (let vibrate); R (ring); SK (shake); TD (thumb damp); PL (pluck); SW (swing) – znaczenia: patrz niżej. Stosuje się także powszechne oznaczenia tempa, oznaczenia dynamiki oraz oznaczenia artykulacji.
Techniki grania Występują trzy podstawowe style grania na dzwonkach ręcznych: In-hand (ang. w ręce), Off-table (ang. ze stołu) oraz styl amerykański, będący połączeniem dwóch pierwszych. In-hand – według tego stylu każdy dzwonkarz podczas trwania całego utworu trzyma w dłoniach określoną liczbę dzwonków – po jednym w każdej ręce, bądź techniką four-in-hand (patrz niżej). Styl ten wykorzystuje się najczęściej w procesjach bądź defiladach, ponieważ nie są do niego potrzebne stoły.