Pucz monachijski ( – pucz Hitlera, Hitler-Ludendorff-Putsch – pucz Hitlera-Ludendorffa, Bürgerbräu-Putsch – pucz w Bürgerbräu), zwany też puczem piwiarnianym – nieudana próba przeprowadzenia zamachu stanu w Republice Weimarskiej przez Adolfa Hitlera i gen. Ericha Ludendorffa, zorganizowana w nocy z 8 na 9 listopada 1923 w MonachiumOxford Ilustrowana encyklopedia uniwersalna. Historia świata od 1800 roku do współczesności, wyd. 1997, s. 226. przy pomocy bojówek partyjnych SA; zakończona rozwiązaniem Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP) i skazaniem Hitlera na pięć lat więzienia.
Zdarzenia poprzedzające W Bawarii w kwietniu 1919, w trakcie rewolucji listopadowej, została na krótko utworzona socjalistyczna Bawarska Republika Rad. Ponieważ większość kierownictwa Bawarskiej Republiki Rad było pochodzenia żydowskiego, spowodowało to wywołanie w narodzie niemieckim skojarzenia, że bolszewizm i judaizm były zasadniczo czymś zbieżnymSerial dokumentalny The Nazis: A Warning from History, odc. 1. Helped into Power..
NSDAP powstała na fali niemieckiej frustracji po przegranej I wojnie światowej i mogła wzrastać tylko w atmosferze politycznej destabilizacji. Narodowi socjaliści wykorzystali nowy kryzys, wynikający z zajęcia w styczniu 1923 przez Francuzów i Belgów Zagłębia Ruhry, w związku z niewykonywaniem przez Republikę Weimarską postanowień traktatu wersalskiegoLaurence Rees: Naziści. Ostrzeżenie historii, wyd. 1998, s. 28–29.. Zgodnie z traktatem wersalskim w tym regionie nie mogły stacjonować wojska niemieckie, dlatego Francuzi napotkali jedynie niewielki opór. Zagłębie było centrum niemieckiego przemysłu ciężkiego, dlatego okupacja spowodowała pogrążenie i tak już niedomagającej gospodarki krajuAdrian Weale: SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 26.. Niemcy ogarnęły bardzo wysoka inflacja oraz bezrobocieHelmut Ortner: Samotny zamachowiec. Georg Elser – człowiek, który chciał zabić Hitlera, wyd. polskie 2007, s. 23–31. i niemiecka gospodarka osiągnęła dno. W tym okresie jeden dolar amerykański kosztował 420 miliardów marek<, w połowie listopada 1923 4,2 biliony marekJakub Tyszkiewicz, Edward Czapiewski: Historia powszechna. Wiek XX, wyd. 2010 r., s. 129.. Wielu Niemców oczekiwało pojawienia się bohatera, silnego człowieka, który uratowałby kraj.
Bawaria, drugi co do wielkości (po Prusach) kraj związkowy Niemiec, była tradycyjnie konserwatywną częścią Niemiec. Lokalny bawarski rząd, złożony z członków różnych ugrupowań nacjonalistycznych, w początku lat 20. był silnie skonfliktowany z rządem centralnym w Berlinie, w którym wiodącą rolę odgrywali socjaldemokraci. Bawarscy politycy otwarcie opowiadali się za zniesieniem demokratycznych rządów. Rząd regionalny w Monachium działał właściwie samodzielnie, na własną rękę, ignorując rząd centralnyRoger Moorhouse: Polowanie na Hitlera, wyd. polskie 2006, s. 18–19.. Atmosfera w Bawarii – podobnie jak w reszcie kraju – była burzliwa, a dodatkowo była pobudzana silnymi tendencjami separatystycznymi. Większość społeczeństwa Bawarii stanowili katolicy, którzy nie identyfikowali się z protestantami z północy i wielu z nich było przeciwnych zwierzchnictwu BerlinaAdrian Weale: SS Historia pisana na nowo, wyd. polskie 2012 r., s. 24..
thumb|upright|left|Erich Ludendorff i Adolf Hitler, 1924 W styczniu 1923 Hitler – ówcześnie mało znany polityk – przekonał władze Bawarii, aby pozwoliły zorganizować w Monachium zjazd pięciu tysięcy członków SA. Na tym wiecu wypowiedział się z nienawiścią przeciwko rządowi centralnemu, obalenie którego uważał za ważniejsze niż walkę z Francuzami w Zagłębiu Ruhry. Wiosną zaczął namawiać Ottona von Lossowa (dowódcę armii w Bawarii), aby wspólnie pomaszerować na Berlin, jednak bez powodzenia. Na 1 maja 1923, dzień zjazdu monachijskich socjalistów na Theresenwiese, Hitler zaplanował dużą demonstrację uzbrojonych oddziałów szturmowych, jednakże te, zgromadzone na Oberwiesenfeld, zostały przez von Lossowa rozbrojone i zmuszone do rozejścia się, a upokorzony Hitler, doznawszy ciężkiej politycznej porażki, poddał się von Lossowowi, wiedząc, że bez poparcia regularnej armii akcja nie przyniosłaby spodziewanych rezultatów. Jesienią 1923 roku Hitler i Hermann Göring (dowódca SA) ponownie próbowali namówić von Lossowa do wspólnej walki przeciw rządowi centralnemuRoger Manvell i Heinrich Fraenkel Göring, wydanie polskie 2007, s. 39–40.. Hitler potrzebował choćby milczącego przyzwolenia niemieckich sił zbrojnych, czyli Reichswehry.
Latem 1923 r. Hitler potrzebował pieniędzy na sfinansowanie swego antyrządowego przewrotu. Jedną z jego wielbicielek była , żona znanego producenta fortepianów, która ofiarowała Hitlerowi luksusowe przedmioty i drogocenną biżuterię. Następnie Hitler złożył je jako zabezpieczenie papieru dłużnegoGuido Knopp: Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 200–201.. 2 września 1923 został założony Niemiecki Związek Walki (Deutscher Kampfbund), jednoczący SA i inne grupy paramilitarne (Bund Oberland; stowarzyszenie Reichsflagge), w celu obalenia rządu centralnego. Trzy tygodnie później, 25 września, Hitler objął polityczne kierownictwo związkuKarol Grünberg Adolf Hitler. Biografia, wyd. 1994, s. 49.. Po opublikowanym w prasie artykule atakującym prezydenta Niemiec Friedricha Eberta oraz dowódcę wojska (Reichswehra) Hansa von Seeckta minister wojska Otto Geßler nakazał zlikwidowanie struktur NSDAP. Rozkaz miał być wykonany przez żołnierzy dywizji bawarskiej, jednak jej dowódca, Otto von Lossow, odmówił wykonania rozkazu i został za to zwolniony ze stanowiska. Dodatkowo Gessler polecił von Lossowowi i Gustavowi von Kahrowi zakazanie wydawania nazistowskiej partyjnej gazety „Völkischer Beobachter”, czego obydwaj odmówiliMartin Kitchen Trzecia Rzesza. Charyzma i wspólnota, wyd. polskie 2012, s. 66.. Pozwolili Hitlerowi działać, w obawie przed odrodzeniem się niemieckiego komunizmuRichard Overy Trzecia Rzesza. Historia imperium, wyd. polskie 2012, s. 24.. Powszechnie pamiętano republikę rad jako rządy terroru. Rząd bawarski wydawał się bardziej przyjazny nazistom niż władze innych niemieckich krajów. mały|Banknot o nominale pięć bilionów marek z 1 listopada 1923 26 września 1923 rząd Bawarii ogłosił stan wyjątkowy i mianował von Kahra komisarzem generalnym (General-Staatskommissar) Bawarii, który zakazał wszelkich demonstracjiBogusław Wołoszański: Honor żołnierza 1939, wyd. 2010, s. 77–80.. Von Kahr – ambitny patriota – planował z użyciem zbrojnych ugrupowań i Reichswehry pozbawienie berlińskiego, republikańskiego rządu władzy. Monarchistyczny triumwirat zdecydował o ogłoszeniu niepodległości Bawarii, na co rząd berliński domagał się wprowadzenia stanu wojennego. Von Kahr zignorował polecenia rządu centralnego, a dodatkowo uznał, że wojsko ma złożyć przysięgę na wierność rządowi bawarskiemu. Również Hitler, Hermann Göring, Ernst Röhm i inni skupieni w obozie narodowosocjalistycznym planowali obalenie rządu. Decyzja triumwiratu była zła dla Hitlera, ponieważ była przeciwieństwem jego idei – budowy silnej, zjednoczonej Rzeszy. Hitler chciał wyprzedzić ten niekorzystny bieg zdarzeń, planując z Röhmem opanowanie stolicy Bawarii przez oddziały paramilitarne na 11 listopada 1923. Oddziały miały przechwycić strategiczne punkty miasta, a von Kahr – wrogo nastawiony wobec rządu centralnego – nie mógłby zwrócić się do Berlina o pomoc wojskową. Byłby zmuszony uznać decyzje puczystów i współdziałać z nimi realizując przejęcie władzy w całym kraju. Hitler uznał, że nadarzyła się idealna okazja, aby zmusić rząd bawarski do obalenia rządu Republiki Weimarskiej. 30 października 1923 przemawiał do swych zwolenników w monachijskim cyrku „Krone”, przedstawiając perspektywę wywołania powstania.
Jeden bochenek chleba kosztował ponad bilion marek, a dramatyczny spadek siły nabywczej pieniądza zrujnował setki tysięcy Niemców. Apele o zrobienie w końcu porządku z nieudolną „gospodarką rządów parlamentarnych” stawały się coraz głośniejsze. Oddziały SA już od dawna czekały na możliwość działania. Hitler chciał wykorzystać istniejące napięcie w Zagłębiu Ruhry, które mogło zacząć opadać dzięki zmniejszanej hiperinflacji. Od kilku dni prowadził negocjacje z von Kahrem i von Lossowem, jednak obaj przejawiali ostrożność i brak zaufania do Hitlera. Gdy Hitler uznał, że sytuacja w Monachium osiągnęła odpowiednio wysokie napięcie, zaplanował na 10 listopada wielką manifestację w pobliżu miasta, która miała zapoczątkować przewrót. Następnie uznał, że wydarzenia trzeba przyspieszyćKsiążka według pomysłu i pod kierownictwem Catherine i Jacques’a Legrand, redakcja Christopher Dobson: Adolf Hitler, wydanie polskie 1999, s. 38–42.. Zbyt szybkie i chaotyczne przygotowania miały wkrótce zemścić się.
Przebieg thumb|Wnętrze piwiarni Bürgerbräukeller, 1923 Grupa Hitlera zamierzała ubiec grupę von Kahra, dlatego termin musiał zostać skrócony do 8 listopada. Monachijskie gazety poinformowały, że tego dnia wieczorem w znanej, przestronnej monachijskiej piwiarni Bürgerbräukeller (obiekt mieścił około 1800 osób) na wielkim wiecu narodowych organizacji von Kahr zamierzał zapoznać publiczność z celami swojej polityki (programem rządu). Data nie była przypadkowa, 8 listopada 1918 ostatni niemiecki cesarz Wilhelm II Hohenzollern został zmuszony do abdykacji.
Choć Kahr sympatyzował z prawicą, jego stosunek do planów Hitlera pozostawał niejednoznaczny, a ostatecznie wycofał on swoje poparcie. Hitler obawiał się, że podczas tego zebrania komisarz von Kahr proklamuje niepodległość Bawarii i zwróci tron Wittelsbachom, do czego Hitler nie mógł dopuścić.
8 listopada Grupa Hitlera starannie przygotowała pucz na pierwszą wyznaczoną datę. Oddziały mające w nim uczestniczyć zostały uzbrojone w pistolety, karabiny i granaty z tajnych magazynów w okolicach Monachium. Ruszyli ciężarówkami w kierunku Rosenheimer Strasse. Na wykonanie puczu było zdecydowanych wiele organizacji, jednostek oraz kompanii, które było gotowe do podjęcia działań wojskowych. Röhm, pod pretekstem nocnych ćwiczeń swego oddziału, oficjalnie zaopatrzył w broń 1500 członków monachijskiego SA. Dodatkowo było 125 żołnierzy Stosstrupp Adolf Hitler, 200 członków południowobawarskiej jednostki SA, 2000 członków bojówki Bund Oberland, dwie jednostki piechoty Reichskriegsflagge, w gotowości pozostawało 200 ochotników z organizacji bojowej Kampfbund München.
Organizatorzy wiecu von Kahra – by uniknąć posądzenia, że boi się obywateli Monachium – dla zabezpieczenia wiecu podjęli tylko najbardziej potrzebne środki bezpieczeństwa. Zebranie otworzył kupiec tabaczny Eugen Zentz, będący doradcą von Kahra.
Nagle piwiarnia została obstawiona i zamknięta przez zwolenników Hitlera. Na zgromadzenie przybyli potajemnie m.in. Hitler, Max Amann, Alfred Rosenberg oraz Ulrich Graf. Hitler przyjechał czerwonym mercedesem, ubrany w płaszcz. Göring w stalowym hełmie wysiadł z kabrioletu i wymachując szablą wbiegł bocznym wejściem. Trwało spotkanie Gustava von Kahra, Otto von Lossowa (miejscowego komendanta wojskowego), Hansa von Seißera (szefa policji) i licznych innych czołowych polityków narodowych. Po około dwudziestu minutach przemówienia Kahra, około dwudziestej trzydzieści do sali wtargnęła grupa około dwudziestu pięciu uzbrojonych członków SA, dowodzonych przez Hermanna Göringa, asa lotnictwa z okresu I wojny światowej i jednego z przywódców SA. W tym samym czasie na salę wkroczyli Hitler i inni naziści. Joseph Berchtold – dowódca Stosstrupp Adolf Hitler ustawił przy drzwiach piwiarni karabin maszynowy.