thumb|Zero z Aleutów podczas inspekcji przeprowadzanej przez personel Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych 11 lipca 1942 na wyspie Akutan
Zero z Akutan, znane również jako Zero Kogi oraz Zero z Aleutów – egzemplarz japońskiego myśliwca Mitsubishi A6M Zero typu 0, modelu 21, który rozbił się podczas II wojny światowej na wyspie Akutan, wchodzącej w skład znajdującego się w obrębie należącego do Stanów Zjednoczonych ówczesnego Terytorium AlaskiAlaska do 1959 nie była stanem, lecz terytorium, nosiła nazwę Terytorium Alaski. archipelagu Aleutów.
Amerykanie przejęli Zero z Akutan w lipcu 1942, stało się ono drugim zdatnym do użytku samolotem tego typu przechwyconym przez Stany Zjednoczone w czasie wojny oraz pierwszym, który wzbił się w powietrze. Po dokonaniu niezbędnych napraw amerykańscy piloci poddali maszynę serii badań w locie. W rezultacie przeprowadzonych badań pozyskano informacje, dzięki którym amerykańscy stratedzy mogli opracować taktyki pomocne w pokonaniu tego podstawowego myśliwca Japońskiej Cesarskiej Marynarki Wojennej.
Zero z Akutan określano mianem „zdobyczy nieomal bezcennej dla Stanów Zjednoczonych”Rearden, Fighter, x. oraz „najprawdopodobniej jednej z najbardziej istotnych zdobyczy całej wojny na Pacyfiku”. Japoński historyk Masatake Okumiya wyraził pogląd, że przejęcie tego samolotu było wydarzeniem „o nie mniejszej doniosłości” niż japońska porażka pod Midway oraz że „znacząco przyspieszyło ostateczną kapitulację Japonii”Okumiya, 160–163. Z drugiej jednak strony, nie brak krytyków, takich jak John Lundstrom, kwestionujących „twierdzenia, jakoby dopiero analiza myśliwca Kogi umożliwiła opracowanie taktyki skutecznego zwalczania tego obrosłego legendą samolotu”.
Zero z Akutan uległo zniszczeniu w wyniku wypadku podczas lotów treningowych w 1945. Fragmenty wraku eksponowane są w kilkunastu muzeach rozsianych po całych Stanach Zjednoczonych.
Mitsubishi A6M Zero
thumb|Myśliwiec Mitsubishi A6M2 „Zero” Model 21 startuje z pokładu lotniskowca „Akagi” podczas ataku na Pearl Harbor Podczas wybuchłej w 1937 drugiej wojny japońsko-chińskiej ataki chińskich myśliwców na japońskie bombowce wymusiły na Japończykach opracowanie koncepcji myśliwca eskortowego. Ograniczony zasięg Mitsubishi A5M „Claude”, używanego w tym właśnie charakterze, przesądził o zamówieniu przez Sztab Lotnictwa Japońskiej Marynarki Wojennej Mitsubishi A6M Zero, mającego pełnić rolę myśliwca dalekiego zasięgu operującego zarówno z położonych na lądzie lotnisk, jak i pokładów lotniskowcówRearden, Fighter, 1–3..
Oblatane w 1939 Zero posiadało ponadprzeciętną sterowność oraz dużą lekkość konstrukcji, dzięki czemu przeważało zwrotnością oraz zasięgiem nad dowolnym użytkowanym ówcześnie myśliwcem na świecieOxford guide, hasło „Fighters”, strony 278–279. Przewagę Zera w zasięgu lotu podano w tabeli 2, źródłem jest opracowanie W. Greena, „Warplanes of the Second World War” wydane w 1961. Manewrowość samolotu określono jako „doskonałą... Spośród wczesnych alianckich myśliwców, jedynie F4F Wildcat mógłby z nim rywalizować na w miarę równych warunkach”.. Przewyższało pod tym względem także każdy aliancki myśliwiec, jaki mogło napotkać przez pierwsze dwa lata wojnyOxford Guide, hasło „Air power”, strona 17. „Japończycy sukces swojego marszu przez niedostatecznie bronione posiadłości brytyjskie i holenderskie w południowo-wschodniej Azji, podczas którego Alianci nie byli w stanie przerwać ich linii łączności, zawdzięczali gwałtownym uderzeniom oraz przewadze myśliwca Zero, który mógł przez następne dwa lata przeciwstawić się każdemu napotkanemu przeciwnikowi”.. Aby osiągnąć takie parametry (niskie obciążenie powierzchni nośnej), japońscy inżynierowie świadomie zrezygnowali z rozwiązań zmniejszających skuteczność ostrzału samolotu. Nie posiadał on (podnoszącego masę kadłuba) opancerzenia kabiny pilota oraz (cięższych niż standardowe) samouszczelniających się zbiorników paliwa. Według amerykańskiego autora, Jima Reardena, „Zero było najprawdopodobniej najszybciej ulegającym zniszczeniu po trafieniu myśliwcem II wojny światowej [...] Japończycy [...] nie byli przygotowani lub też nie byli w stanie budować bardziej zaawansowanych myśliwców w ilościach pozwalających przeciwstawić się rosnącej liczbie coraz lepszych jakościowo amerykańskich konstrukcji”Rearden, Fighter, 10.Rearden, Fighter, 13.. W konsekwencji, Zero pozostało głównym myśliwcem Japońskiej Marynarki przez całą wojnę, z produkcją utrzymującą się na poziomie około 10,5 tysiąca sztuk rocznieBergerud, 205..
W 1940 Claire Lee Chennault, dowódca Latających Tygrysów, złożył raport dotyczący skuteczności myśliwców Zero. Departament Wojny Stanów Zjednoczonych odrzucił go, uznając za „wierutne bzdury”, przypisywane zaś Zero osiągi uznał za niemożliwe do uzyskania z punktu widzenia aerodynamikiHandel, 139..
Na początku wojny Zero deklasowało napotykane przez siebie alianckie myśliwce. Według relacji amerykańskiego asa myśliwskiego, Williama N. Leonarda, „podczas tych wczesnych potyczek na własną rękę uczyliśmy się szaleństwa walk kołowych [z Zerami]”Rearden, Fighter, 14.. Podczas ataku na Pearl Harbor zestrzelono dziewięć A6MRearden, Fighter, 28.. Z oględzin wraków wywnioskowano, że nie posiadały one opancerzenia oraz samouszczelniających się zbiorników paliwa, niewiele jednak udało się ustalić na temat ich możliwościRearden, Fighter, 29.. Osiągi myśliwca, których znajomość była ważna dla opracowania taktyk walki oraz broni zdolnych mu się przeciwstawić, pozostały tajemnicą.
Zanim zdobyto Zero z Akutan, analizie poddano trzy inne strącone Zera. Jedno (numer seryjny 5349), pilotowane przez Hajime Toyoshimę, rozbiło się na Wyspie Melville’a podczas bombardowania Darwin. Samolot został mocno uszkodzony, Toyoshima zaś stał się pierwszym w tej wojnie jeńcem wziętym do niewoli przez Australijczyków. Inny egzemplarz, pilotowany przez Yoshimitsu Maedę, rozbił się nieopodal Cape Rodney na Nowej Gwinei. Drużyna wysłana w celu odzyskania samolotu popełniła błąd podczas odcinania skrzydeł, bezpowrotnie niszcząc ich wsporniki, co uczyniło samolot niezdolnym do lotuRearden, Fighter, 30.. Trzeci okaz pochodził z Chin, gdzie Gerhard Neumann zdołał zrekonstruować działające Zero. Wykorzystał do tego częściowo sprawny samolot pochodzący z jednostki myśliwskiej 22. Flotylli Powietrznej (o numerze seryjnym 3372, nazwa kodowa 'V-172'), który przymusowo lądował na plaży półwyspu Leizhou w Chinach 26 listopada 1941War Prize: The Capture Of The First Japanese Zero Fighter In 1941. W naprawach posiłkował się częściami ocalonymi z kilku innych strąconych A6M. Złe warunki oraz długi czas dostawy z Chin uniemożliwiły jednak dziełu Neumanna osiągnięcie Stanów Zjednoczonych przed przejęciem Zera z Akutan.
Udział w kampanii aleuckiej right|upright|thumbnail|Tadayoshi Koga (10 września 1922 – 4 czerwca 1942), pilot Zero z Akutan W czerwcu 1942 w ramach operacji Midway Japończycy zaatakowali Aleuty, archipelag położony na południe od wybrzeża Alaski. Ich siły, dowodzone przez admirała Kakuji Kakutę dwukrotnie (3 i 4 czerwca) zbombardowały Dutch Harbor na wyspie Unalaska.
Tadayoshi Koga, dziewiętnastoletni podoficer lotnictwa, wystartował z lotniskowca „Ryūjō”, aby wziąć udział w nalocie w dniu 4 czerwca. Należał on do składającej się z trzech samolotów grupy. Jego skrzydłowymi byli Makoto Endo oraz Tsuguo Shikada. Wraz z nimi zaatakował Dutch Harbor, zestrzelił amerykańską łódź latającą Catalina pilotowaną przez Buda Mitchella oraz atakował rozbitków, którzy znaleźli się w wodzie, strzelając do nich z karabinów maszynowych. W tym czasie samolot Kogi (numer seryjny 4593) został uszkodzony przez ogień z broni palnejRearden, Fighter, 54.. thumb|left|Myśliwiec Kogi przelatujący nad Dutch Harbor w chwilę po tym, jak został trafiony. Ciągnąca się za samolotem smuga to skutek wycieku oleju. Tsuguo Shikada, jeden ze skrzydłowych Kogi, opublikował relację z tych wydarzeń w 1984. Twierdził w niej, że uszkodzenie samolotu dowódcy nastąpiło podczas ataku jego grupy na dwie amerykańskie Cataliny zakotwiczone na wybrzeżu. Sprawozdanie to całkowicie pomija zestrzelenie łodzi latającej Mitchella. Zarówno relacje amerykańskie jak i japońskie zaprzeczają jego twierdzeniom, gdyż w owym dniu w porcie nie cumowały żadne jednostki tego typu. Jednakże relacja weterana pozostaje w zgodzie ze źródłami amerykańskimi odnośnie do wydarzeń z ataku przeprowadzonego poprzedniego dnia (to jest 3 czerwca). Rearden zauważa: „Wydaje się prawdopodobnym, że w niemal pół wieku od opisywanych wydarzeń, Shikada po prostu pomylił ze sobą naloty z 3 i 4 czerwca... Nie jest także wykluczone, że w udzielonym przez siebie wywiadzie zastosował pamięć selektywną, aby nie wspominać zestrzelenia Mitchella oraz otwierania ognia z karabinów do unoszącej się na wodzie załogi”.
Nie wiadomo, kto doprowadził do strącenia samolotu Kogi, chociaż nie brakowało osób, które to sobie przypisywały. Dokumentacja fotograficzna mocno wspiera tezę o trafieniu przez strzały oddane z ziemi. Trafienie myśliwca deklarowali żołnierze 206th Field Artillery Regiment, którzy podczas obrony Dutch Harbor dysponowali zarówno 3-calowymi działkami przeciwlotniczymi, jak i karabinami kalibru .50, oraz znajdujące się na polu walki okręty US NavyWILLIWAW WAR: The Arkansas National Guard in the Aleutians in World War II autorstwa Donalda Goldsteina oraz Katherine V. Dillon, marzec 1992, University of Arkansas Press, strona 188. Zobacz też: Never Give Up! A History of the 206th Coast Artillery (Anti-Aircraft) Regimant of The Arkansas National Guard on the Second World War autorstwa Williama E. Maxwella Jr., marzec 1992..
Oględziny maszyny wykazały, że została trafiona z broni ręcznej – otwory odpowiadające pociskom o kalibrze .50 i mniejszym znaleziono zarówno od góry, jak i od dołu kadłubaRearden, Fighter, 56.Rearden, Fighter, 67–68..
Katastrofa thumb|Wyspa Akutan W wyniku trafienia samolot natychmiast zaczął tracić olej. Koga wytracił prędkość, aby opóźnić zatarcie silnikaRearden, Fighter, 57..
Trzy Zera odleciały nad wyspę Akutan, 25 mil na wschód od Dutch Harbor, którą to wyznaczono na miejsce awaryjnych lądowań. W jej pobliżu stacjonował japoński okręt podwodny, gotowy przyjąć na pokład strąconych pilotów. Nad Akutan samoloty zataczały kręgi nad trawiastą równiną oddaloną pół mili od zatoki Broad Bight. Shikada sądził, że podłoże było dostatecznie twarde, jednak podczas drugiego przelotu dostrzegł połyskującą pod trawą wodę. Wtedy uświadomił sobie, że Koga powinien lądować bez wysuwania podwozia – ale było za późno, ponieważ Koga już je wypuścił, a jego maszyna znajdowała się tuż nad ziemiąRearden, Fighter, 58..
Koła samolotu ugrzęzły w wodzie i błocie, w wyniku czego nastąpił kapotaż i Zero wytraciło prędkość ślizgiem kołami do góry. Mimo że samolot przetrwał upadek niemal nieuszkodzony, pilot zginął podczas jego zderzenia z ziemią, prawdopodobnie wskutek zerwania kręgów szyjnych lub uderzenia w głowę. Krążących ponad miejscem niefortunnego lądowania skrzydłowych obowiązywał rozkaz zniszczenia każdego Zera, które rozbiło się na wrogim terytorium – nie wiedzieli oni jednak, czy ich kolega żyje i w związku z tym nie odważyli się ostrzelać maszyny. Odlecieli więc bez podjęcia nakazanych działań. Ratunkowy okręt podwodny bezowocnie oczekiwał Kogi, dopóki nie odpędził go niszczyciel USS „Williamson”.
Odzyskanie maszyny left|thumbnail|Bill Thies (po lewej) pilotował Catalinę, która odkryła miejsce katastrofy samolotu