thumb|Bóstwo urartyjskie. Rzeźba wykonana z brązu, została odkryta na wzgórzu Toprakkale, przechowywana jest w Ermitażu Religia Urartu – przyjęty w starożytnym, istniejącym od VIII do VI wieku p.n.e., państwie Urartu system wierzeń. Był typowym dla bliskowschodnich państw despotycznych. Religia Urartu miała charakter politeistyczny i wywodziła się z wcześniejszych wierzeń Mezopotamii i AnatoliiP.E. Zimansky, Ancient Ararat. A handbook of Urartian studies, s. 86.. Podobnie jak w innych wierzeniach starożytnego Wschodu, w Urartu istniał panteon bóstw, patronujących różnym zjawiskom. Naczelnym bóstwem był Chaldi. Światy ludzi i bogów łączyły się za pośrednictwem rytualnych ofiar. Religia Urartu wchłonęła charakterystyczne dla starożytnego Wschodu motywy drzewa życia, węża, uskrzydlonej tarczy słonecznejБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 220–231.. Na tle wierzeń Mezopotamii Urartu wyróżniało się wysokim poziomem tolerancji religijnejM. Chahin, The Kingdom of Armenia, s. 141., co było uwarunkowane wielonarodowością państwaP.E. Zimansky, Ecology and empire. The structure of the Urartian state..
Źródła do badań nad religią Urartu thumb|„Brama boga”, wcześniej nazywana „bramą Mhera” thumb|Plac w Tuszpie, gdzie składano ofiary thumb|Zrekonstruowana ściana świątyni Chaldiego w Erebuni z freskami i perystylem thumb|Ołtarz ze świątyni Chaldiego w Rusahinili, przechowywany jest w Muzeum Archeologicznym w Stambule Źródeł do badań nad religią Urartu jest niewiele. Naukowcy dysponują ograniczoną liczbą dokumentów, które opisują rytuały i system wierzeń Urartyjczyków. Unikatowym źródłem pisanym jest tekst, ułożony za panowania króla Iszpuini i wyryty na skale w pobliżu Toprakkale. Tekst został umieszczony przy „bramie boga”, nazywanej współcześnie „drzwiami Mhera”. Brama jest prostokątnym, płytkim, potrójnie obramowanym wgłębieniem w skale. Według wierzeń starożytnego Wschodu te trzy poziomy symbolizowały potrójne drzwi, przez które bóstwa mogły wychodzić z głębi skałyБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 221, 224–225.M. Salvini, The historical background of the Urartian monument of Meher Kapisi, w: Çilingiroğlu A., French D.H., Anatolian Iron Ages, T. 3, The proceedings of the third Anatolian Iron Ages colloquium held at Van, 6–12 1990, s. 205–210..
Tekst przy bramie został odkryty w 1916 roku przez Iosifa Orbelego podczas prac rosyjskiej ekspedycji archeologicznejН.Я. Марр, И.А. Орбели, Археологическая экспедиция 1916 года в Ван.. Napis okazał się spisem wszystkich bóstw urartyjskich. Podczas wykopalisk w Ajanisie, gdzie odkryto twierdzę czasów Rusy II, został znaleziony dokument z opisem rytuału ofiarnego dla bóstwa ChaldiegoM. Salvini, The Inscriptions of Ayanis. Cuneiform and Hieroglyphic, w: Çilingiroğlu A., Salvini M., Ayanis I. Ten years’ excavations at Rusaḫinili Eiduru-kai, 1989–1998, s. 257–320.. Badacze dysponują również odpisami zawierającymi odwołania do Chaldiego: „Imieniem boga Chaldiego ja, król Urartu, spichlerz ten zbudowałem...”. Takie formuły zawierają niektóre źródła pisane oraz nieliczne zachowane przedmioty kultury materialnej z wizerunkami bóstw lub przedstawieniami rytuałów religijnych. Nie odkryto dotychczas żadnych tekstów mitologicznych, modlitw, magicznych zaklęćБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 220..
Urartyjskie praktyki religijne były zbliżone do asyryjskich i hetyckich. Okoliczność ta ułatwia badaczom zrozumienie niektórych symboli wierzeń UrartuБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 228–231.P.E. Zimansky, Ancient Ararat. A handbook of Urartian studies, s. 86–87..
Rozwój religii urartyjskiej Elementy religii starożytnego Wschodu prawdopodobnie dotarły na Wyżynę Armeńską przed powstaniem państwa Urartu. Pod koniec drugiego tysiąclecia p.n.e. Urartyjczycy migrowali zza rzeki Rewanduz w Azerbejdżanie Zachodnim w kierunku zachodnim. Zaadaptowany przez nich mezopotamski system wierzeń stał się zalążkiem religii Urartu. Wierzenia zamieszkałych na Wyżynie Armeńskiej po upadku Mitanni Hurytów wywodziły się przypuszczalnie również z Międzyrzecza. Według teorii B. B. Piotrowskiego religie Urartyjczyków i Hurytów wzajemnie się przenikałyБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 231.. Natomiast Igor Djakonow wskazywał jedynie na podobieństwa dwóch bóstw: Tejszeby i Teszuba. Według niego panteony bóstw obu narodów były różne, mimo że obie te nacje były ze sobą spokrewnioneИ.М. Дьяконов, Языки древней Передней Азии, s. 133.. Wpływ na wierzenia Urartyjczyków miały – za pośrednictwem Hurytów – wierzenia Hetytów, których panteon miał wspólne elementy z religiami mezopotamskimi. Z tej mieszanki wierzeń bliskowschodnich wyłoniły się religia i panteon bóstw UrartuГ.А. Меликишвили, Мусасир и вопрос о древнейшем очаге урартских племён, „Вестник древней истории”, 2 (1948), s. 37–48.M. Salvini, Geschichte und Kultur der Urartäer.E.C. Stone, P.E. Zimansky, The Urartian transformation in the outer town of Ayanis, w: Archaeology in the borderlands : investigations in Caucasia and beyond, red. A.T. Smith, K.S. Rubinson.R.D. Barnett, Urartu, w: Edwards I.E.S. i in., Cambridge ancient history, T. 3, Cz. 1, s. 314–371..
Powstanie i rozwój państwowości urartyjskiej stały się główną przyczyną stworzenia kanonu wierzeń religijnych. Podobnie ewolucja wierzeń przebiegała w państwach despotycznych starożytnego Wschodu. Religia państwowa była w rękach władcy dodatkowym narzędziem do kontrolowania poddanychИстория древнего мира, T. 1, Ранняя древность, red. И.М. Дьяконов, В.Д. Неронова, И.С. Свенцицкая.. Proces krystalizacji systemu wierzeń Urartu zakończył się za panowania Iszpuini, który dołączył do państwa Musasir, ośrodek kultu Chaldiego. Miasto to położone było na wschód od jeziora Wan. Stąd zaczęła się ekspansja Urartyjczyków na Zachód. Za Iszpuini w piśmiennictwie urartyjskim zaczęto do imienia króla dodawać formułę „W imieniu boga Chaldiego...”.
W okresie Iszpuini przy "bramie Mhera" został wyryty kompletny spis bóstw urartyjskich z informacją o liczbie składanych im w ofierze zwierzątБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 62, 221.. Za panowania Menui, Argisztiego I, Sarduriego II i Rusy I, to jest w okresie największego rozkwitu państwa, w Urartu wznoszono liczne świątynie, których większość poświęcona była Chaldiemu. Regularnie w wielu miastach urartyjskich przeprowadzano uroczystości religijne i składano rytualne ofiary.
W 714 roku p.n.e. armia urartyjska poniosła klęskę z rąk Asyryjczyków pod dowództwem Sargona II. Rusa I ukrył się za murami Tuszpy, a Sargon II dokonał manewru, w wyniku którego zdobył i zburzył Musasir. Główna świątynia Chaldiego została splądrowana, a statua bóstwa zabrana do Asyrii. Rok 714 p.n.e. okazał się przełomowy zarówno dla państwowości Urartu, jak i jego religii. Mimo że udało się wykupić statuę bóstwa, nie przywrócono dawnej pozycji Chaldiemu. Za panowania Rusy II, gdy Urartu na krótki czas odzyskało dawną potęgę, przy wznoszeniu nowych świątyń nie dawano przewagi Chaldiego nad innymi bóstwami. W ostatnim okresie istnienia osłabionego Urartu często wznoszono modły i składano ofiary Tejszebie, asyryjskiemu Aszurowi i babilońskiemu MardukowiM. Salvini, Una stele di Rusa III Erimenahi dalla zona di Van, „Studi Micenei ed Egeo-Anatolici”, 44 (2002), nr 2, s. 115–144.. Przypuszczalnie przeniesienie stolicy do Tejszebaini miało, oprócz politycznego, także podłoże religijne. Tejszebaini było ośrodkiem kultu Tejszeby, w którym pokładano nadzieje na odrodzenie państwa.
Mitologia Urartu
Panteon bóstw Urartu Struktura panteonu bóstw Urartu miała wspólne cechy z religią Mezopotamii, częściowo za pośrednictwem Asyrii, częściowo – Hurytów. Jedynie naczelne bóstwo Chaldi pozostało urartyjskie. W piśmiennictwie urartyjskim imiona Tejszeby i Sziwiniego zapisywane były za pomocą asyryjskich ideogramów, które w Asyrii odpowiadały Adadowi i Szamaszowi. Imię Chaldiego natomiast miało zapis fonetyczny. Znane religijne rytuały, w tym składanie ofiar, również miały pochodzenie mezopotamskieБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 220–221..
Bóstwa urartyjskie były antropomorficzne, jednak zachowały niektóre elementy zoomorficzne: do najczęściej spotykanych atrybutów zwierzęcych należały rogi i skrzydłaБ.Б. Пиотровский, Урартская мифология, w: Токарев С.А., Мифы народов мира, T. 2, s. 549–550.. Osobne miejsce w panteonie bóstw Urartu zajmowały hipostazy ChaldiegoБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 224.. Niektóre bóstwa miały naturę totemów, na przykład bogowie gór, szlaków, jaskińБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 228.. Bóstwa męskie zajmowały wyższą pozycję w panteonie niż kobiece. W spisie Iszpuini bóstwa męskie zostały wpisane na pierwsze 63 pozycje spośród 79Г.А. Меликишвили, К интерпретации урартской надписи Мхер-Капуси, „Сообщения Академии наук ГрузССР”, 14 (1953)..
Niektórzy badacze Urartu głosili pogląd o przynależności każdego bóstwa urartyjskiego do poszczególnych szczytów Wyżyny Armeńskiej.
Naczelne bóstwa Urartu
Do naczelnych bogów panteonu Urartu należeli Chaldi, Tejszeba i Sziwini wraz z małżonkami – odpowiednio Arubaini, Chubą i Tuszpueą. Podczas opisów udanych wypraw wojennych królowie urartyjscy powoływali się na te trzy bóstwa, na przykład Argiszti I umieścił modlitwę w czwartej kolumnie rocznika chorchorskiego, wyrytego na Skale Wan w Tuszpie: „...Na trzeci dzień zebrałem wojów i wzniosłem modlitwy do Chaldiego, władcy, do boga Tejszeby, do boga Sziwiniego, do wszystkich bogów krainy Biajnili o to, czego pragnąłem dokonać na chwałę pańską; wysłuchali mojej prośby bogowie. Wystąpiłem w pochód na krainę Urme, podbiłem krainę Urme... Prośby o pomoc w walkach były prawdopodobnie najważniejszym aspektem w relacjach między władcami a bogami. Według wierzeń Chaldi był główną siłą, która przyczyniała się do zwycięstwa. Z Chaldim łączono święty ogień, jego świątynie nazywano „domem broni”, „domem tarczy”. Inną formą uczczenia bóstw naczelnych była formuła, kończąca inskrypcje na stelach i skałach: „[Jeżeli] ktoś ten napis zniszczy, [albo] ktoś go stłucze, [albo] ktoś kogokolwiek zmusi dokonać takich czynów, [...], [to] niech zniszczą [go] bogowie Chaldi, Tejszeba, Sziwini, wszyscy jego bogowie pod słońcem”Г.А. Меликишвили, Урартские клинообразные надписи..
Chaldi
Chaldi był naczelnym bóstwem panteonu urartyjskiego. Jako jedyny miał pochodzenie urartyjskie. Etymologia jego imienia pozostaje niejasna. Prawdopodobnie oznacza "niebo", ponieważ takie znaczenie ma słowo hal w językach północno-wschodniokaukaskich, z którymi języki huro-urartyjskie są spokrewnione. W tym przypadku imię "Chaldi" mogło oznaczać "niebieski"C.F. Lehmann-Haupt, Armenien, einst und jetzt, T. 2, s. 935.. Badania z końca XX wieku nad językami huro-urartyjskimi nie potwierdzają tej hipotezyИ.М. Дьяконов, С.А. Старостин, Хуррито-урартские и восточнокавказские языки, w: Древний Восток. Этнокультурные связи.. Ośrodkiem kultu Chaldiego było miasto Musasir, położone obecnie w prowincji Azerbejdżan Zachodni w IranieC. Burney, Urartian funerary customs, w: Campbell S., Green A., The Archaeology of death in the Ancient Near East (oxbow monographs in archaeology), s. 205–208..
Tejszeba
Tejszeba zajmował drugie po Chaldim miejsce w hierarchii panteonu bóstw urartyjskich. Jego symbolem był byk; niekiedy przedstawiano go dosiadającego lwa. Tejszeba miał dużo wspólnych cech z asyryjskim bogiem Adadem. W piśmie klinowym Urartu imię boga zapisywane było za pomocą asyryjskiego ideogramu. Zarówno imię, jak i atrybuty Tejszeby nawiązują również do huryckiego Teszuba. Istnieje hipoteza, że Tejszeba został zapożyczony przez Urartyjczyków z Mezopotamii za pośrednictwem Hetytów. Miasto Tejszebaini, położone na wzniesieniu Karmir Blur, zostało nazwane na cześć Tejszeby.
Sziwini