mały|Mapa systemów prawa państw świata System prawa (system prawny) – termin posiadający dwa podstawowe znaczenia z zakresu teorii prawa.

Po pierwsze przez system prawny możemy rozumieć uporządkowany zbiór norm prawnychM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 99..

Po drugie przez system prawny można rozumieć pewien typ/rodzaj prawa (porządku prawnego) czy nawet kultury prawnejM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 105..

System prawa w znaczeniu pierwszym obejmuje: systemy prawa poszczególnych państw oraz systemy prawa poszczególnych gałęzi prawa, jak np. system prawa cywilnego czy system prawa karnego. W przypadku tych ostatnich mówi się też o subsystemach (podsystemach) prawaM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 106.. O takim systemie i jego podsystemach mówi się, że są one konkretne, ponieważ wchodzące w ich skład normy prawne obowiązują dane podmioty, w danym czasie i w danym miejscu.

W znaczeniu drugim mówi się na przykład o systemie prawnym typu (prawa kontynentalnego, romańsko-germańskiego, ustawowego, stanowionego), dla określenia głównie prawa (porządków prawnych, kultury prawnej) krajów Europy Kontynentalnej i większości krajów Ameryki Południowej, oraz o systemie prawnym typu (prawa anglosaskiego), który ma być charakterystyczny przede wszystkim dla Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (z uwzględnieniem jednak specyfiki Szkocji, Irlandii, Stanów Zjednoczonych Ameryki (z wyjątkiem stanu Luizjana i terytorium Portoryko)), Izraela, Kanady (z wyjątkiem prowincji Quebec), Nowej Zelandii, Australii, Filipin, Singapuru, Ghany, Afryki Południowej (choć przy znacznym wpływie holenderskim), Malezji, Bermudów, Egiptu oraz innych byłych brytyjskich kolonii. W takim też znaczeniu wyróżnia się skandynawskie systemy prawne, które plasują się gdzieś pomiędzy systemem prawnym typu i , będąc nieco bliżej tego ostatniego, i występują w Norwegii, Szwecji, Finlandii i Danii – a wraz z Islandią tworzą szerszą od nich rodzinę nordyckich systemów prawnychM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 105–106.. Ponadto w tym znaczeniu wyszczególnia się także systemy prawne Dalekiego Wschodu (Chińskiej Republiki Ludowej, Tajwanu, Japonii, Korei Południowej), system prawa hinduskiego, system prawa Islamu, system kapitalistyczny i system socjalistyczny (komunistyczny).

Cechy systemu prawa w znaczeniu pierwszym hierarchiczne uporządkowanie – wchodzenie w jego skład norm różnego rzędu wewnętrzna bezsprzeczność – brak sprzeczności między wchodzącymi w jego skład normami prawnymi zupełność – brak luk M. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 99–105.

Charakterystyka systemu prawnego w znaczeniu drugim Systemem źródeł prawa nazywane są charakterystyczne formy działalności prawotwórczej w systemie prawnym danego państwa [potrzebny przypis]. W zależności od tego, jakiego rodzaju fakty prawotwórcze tworzy się głównie w danym systemie prawnym, wyróżnia się systemy prawa stanowionego, zwane inaczej także systemami prawa ustawowego () lub kontynentalnego, powstające w głównej mierze w drodze stanowienia norm przez ustawodawcę, oraz systemy prawa (), powstające głównie w drodze wydawania wyroków sądowych, tzw. precedensówOpracowane w oparciu o: Maciej Koszowski, Anglosaska doktryna precedensu. Porównanie z polską praktyką orzeczniczą, Warszawa 2009..

+ Porównanie systemów common law i systemów prawa kontynentalnegoMaciej Koszowski, Anglosaska doktryna precedensu. Porównanie z polską praktyką orzeczniczą, Warszawa 2009. Common law System prawa kontynentalnegopochodzeniePoczątki w XIII wieku w Anglii. Rozwinął się w obecnej rygorystycznej postaci w wiekach XIX-XXOpiera się na prawie rzymskim, spisywanym przez glosatorów, w Europie nowożytnej od czasów wielkich kodyfikacji źródła prawawyrok sądowy oficjalnym źródłem prawawyrok sądowy nieoficjalnym źródłem prawaprecedensy prawnie wiążące ()precedensy prawnie niewiążące ()prawo stanowione jest najwyższym źródłem prawa (bowiem może uchylić precedens, precedens nie może uchylić ustawy) – zasada prymatu ustawyprawo stanowione stoi wyżej od tradycyjnego precedensu z , jednak precedens interpretujący ustawę traktowany jest od chwili jego ustanowienia jako część ustawywystępowanie zasady brak zasady z pewnymi nielicznymi wyjątkamiprawo częściowo skodyfikowane a częściowo prawo w całości skodyfikowane (kodeksy i inne akty prawa stanowionego) podział prawabrak wyraźnego podziału na prawo publiczne i prywatnerozdział prawa publicznego i prywatnegojednolita konstrukcja systemu sądowego: brak sądów administracyjnych i karnychw sądach istnieją wydziały karne i cywilne, istnieją również sądy administracyjne i konstytucyjne (system sądowy nie jest jednolity)podział na i podział podstawowy na prawo cywilne i prawo karne i publiczne (administracyjne) rola sędziówrozstrzyganie spraw (adjudykacja) oraz oficjalne tworzenie prawarozstrzyganie sprawoficjalne tworzenie prawa (precedens w sprawach jeszcze nierozpoznanych oraz overruling)nieoficjalne tworzenie prawa (precedensy – wpływające faktycznie, ale formalnie niewiążące, milczące odstępowanie od poprzednich propozycji sądowej wykładni prawa)wykładnia i interpretacja prawa, wnioskowanie per analogiam (sprawy podobne) i dedukcja z reguł precedensowychwykładnia i interpretacja prawa, wnioskowanie dedukcyjne, subsumpcja, argumenty z konsekwencji, rzadkie korzystanie z analogii, gdy można zastosować wykładnie rozszerzającą () – wolności i uprawnienia, w myśl zasady wydawanie wyroków, tworzenie precedensów (nie każdy wyrok jest precedensem)wydawanie wyroków, określanie kar i odszkodowań (ocena zgodności prawa z Konstytucją)oceny zgodności z Konstytucją dokonuje najczęściej specjalnie w tym celu powołany organ – Trybunał Konstytucyjnymała rola doktryny w orzecznictwiewiększa rola doktryny w orzecznictwie norma prawnanorma prawna precedensunorma prawna kodeksowa ratio decidendinorma generalna, trzy- lub dwuczłonowa jako podstawa systemuwyrok sądu pozwala zbudować wyrok sądu pozwala zbudować tezę wyroku rola ławy przysięgłychwystępowanie ławy przysięgłych (jury)występowanie ławników (razem z sędzią decydują o wyroku)znaczący udział czynnika społecznego w systemie (np. Konstytucja Stanów Zjednoczonych gwarantuje prawo do procesu z udziałem jury)znikomy udział czynnika społecznego w systemie (biorą udział w sprawach rodzinnych i pracowniczych)wyrok w procesie karnym: ława orzeka o winie, sędzia o karzewyrok w procesie karnym: sędzia orzeka o winie i karzewyrok w procesie cywilnym: ława orzeka o tym, kto ma rację i o odszkodowaniu, sędzia ewentualnie może zmniejszyć jego wysokośćwyrok w procesie cywilnym: sędziowie orzekają samodzielnie ew. w niektórych sprawach z ławnikami

System prawa zwyczajowego System prawa zwyczajowego opiera się na zwyczaju – niepisanych regułach, obowiązujących na określonym terytorium określoną grupę ludzi przez określony czas. Zwyczaj może przekształcić się w prawo zwyczajowe, gdy zostaną spełnione dwa kryteria: zwyczaj przerodzi się w pewną ustaloną, jednolicie wykonywaną i trwałą praktykę () postępowania w określonej sytuacji; praktyce tej będzie towarzyszyło przekonanie o mocy prawnej () – powszechne przekonanie społeczeństwa o prawnie wiążącym charakterze normy zwyczajowej.

Zobacz też Komparatystyka rodzin prawa porządek prawny obowiązywanie prawa luka w prawie

Przypisy

Bibliografia

Lech Morawski, Wstęp do prawoznawstwa, wydanie VIII, TNOiK, Toruń 2004, . Maciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, .