I wojna domowa w Kongu – konflikt zbrojny trwający od listopada 1996 do maja 1997 roku, w wyniku którego zostały obalone rządy dotychczasowego prezydenta Zairu, Mobutu Sese Seko, przez siły rebelianckie oraz wspierające je Ugandę i Rwandę. Przywódca rebeliantów, Laurent-Désiré Kabila, po zwycięstwie ogłosił się prezydentem oraz zmienił nazwę państwa na Demokratyczną Republikę Konga. W wyniku tej wojny śmierć poniosło ponad 200 tysięcy cywilów.
Kabila nie wprowadził w życie postulatów, które były przyczyną eskalacji konfliktu. Dodatkowo alienował swoich byłych sojuszników, co w ostateczności doprowadziło do wybuchu drugiej wojny.
Przyczyny wojny Problemy polityczne Mobutu Sésé Seko pochodzący z ludu Ngbandi, rządził państwem od roku 1965 ze wsparciem Stanów Zjednoczonych, które uważały ówczesnego prezydenta za przeciwnika systemu komunistycznego i takich organizacji jak: MPLA w Angoli, ZANU w Zimbabwe oraz ANC w Południowej Afryce. Jego rządy okazały się katastrofalne dla gospodarki kraju. W 1997 roku PKB Zairu było mniejsze o 65% od poziomu z 1960 rokuGondola, Ch. Didier. The History of Congo. Westport: Greenwood Press, 2002, s. 6.. Wraz z końcem zimnej wojny, Stany Zjednoczone przestały popierać Mobutu, zwracając się w kierunku tak zwanych „liderów Afryki nowej generacji”, takich jak Paul Kagame w Rwandzie czy Yoweri Museveni w UgandzieKennes, Erik. „The Democratic Republic of the Congo: Structures of Greed, Networks of Need”. Rethinking the Economics of War. Ed. Cynthia J. Arnson i I. William Zartman. Washington, D.C.: Woodrow Wilson Center, 2005, s. 147..
W latach 90. XX wieku Afrykę opanowała fala demokratyzacji. Pod jej wpływem Mobutu obiecywał reformy (m.in. zlikwidowanie jednopartyjnego systemu władzy wprowadzonego w 1967 roku), jednak w rzeczywistości nie podjął żadnych kroków w celu ich wprowadzenia. Tym samym utworzyła się grupa przeciwników prezydenta zarówno w kraju, jak i poza jego granicami. Niedofinansowana zairska armia (Forces Armées Zaïroises – FAZ) była w rzeczywistości zmuszona walczyć o przetrwanie, występując przeciwko ludności cywilnej.
Walka wewnętrzna przeciwko rządom prezydenta Mobutu doprowadziła do utworzenia opozycji lewicowej, która popierała Patrice’a Lumumbę, wspierana również przez mniejszości etniczne i regionalne, które sprzeciwiały się rządom z Kinszasy. Po śmierci Patrice’a Lumumby opozycja skoncentrowała się wokół Laurent-Désiré Kabila, przedstawiciela ludu Luba. Pochodził on z prowincji Katanga, gdzie walczył przeciwko Mobutu od chwili jego dojścia do władzyGribbin, Robert E. In the Aftermath of Genocide: the U.S. Role in Rwanda. New York: IUniverse, 2005, s. 190.. Niemożność przeciwstawienia się ruchom rebelianckim we wschodniej części kraju spowodowała unifikację wrogów Mobutu, zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych.
Napięcia etniczne Napięcia pomiędzy różnymi grupami etnicznymi we wschodniej części państwa istniały już od wieków. Szczególnie intensywne były konflikty pomiędzy lokalnymi osiadłymi plemionami rolniczymi a plemieniem nomadów Tutsi, które emigrowało przez wiele lat z terenów dzisiejszej RwandyVlassenroot, Koen. „Conflict & Malitia Formation in Eastern Congo”. Ed. Preben Kaarsholm. Violence, Political Culture & Development in Africa. Athens: Ohio UP, 2006. 49-65, s. 53.. Część emigracji nastąpiła jeszcze przed kolonizacją Konga przez Belgię pod koniec XIX wieku. Po utworzeniu swojej kolonii Belgowie siłą przesiedlali ludność z terenów Rwandy do Konga po 1908 roku, żeby pozyskać tanią siłę roboczą. Kolejna fala emigracji nastąpiła po rewolucji w Rwandzie w 1959 roku, kiedy to do władzy doszło tam plemię HutuLemarchand, René. The Dynamics of Violence in Central Africa. Philadelphia: University of Pennsylvania, 2009, s. 32.. Zbiorczym terminem na rwandyjskich uchodźców sprzed odzyskania przez Kongo niepodległości w 1960 jest Banyamulenge. Termin ten oznacza w dosłownym tłumaczeniu pochodzący z MulengeVlassenroot, Koen. “Citizenship, Identity Formation & Conflict in South Kivu: The Case of the Banyamulenge”. Review of African Political Economy. 2002, s. 499–515.. Tutsi, którzy emigrowali po roku 1960, określani są terminem Banyarwanda, czyli „pochodzący z Rwandy”. Ludność lokalna jednak często używa tylko pierwszego terminu dla określenia ludność rwandyjskiej zamieszkującej te tereny, traktując ich jak obcokrajowców.
Po dojściu do władzy Mobutu oddał władzę we wschodniej części kraju w ręce Banyamulenge. Miał nadzieję, że jako mniejszość utrzymają w ryzach miejscową ludność i nie pozwolą na utworzenie się opozycjiAutesserre, Severine. “The Trouble With Congo: How Local Disputes Fuel Regional Conflict”. Foreign Affairs. 2008. 87(3), s. 94–110.. Stało się to bezpośrednią przyczyną napięć i konfliktów pomiędzy warstwą rządzącą a lokalnymi plemionami. W latach 1963–1966 plemiona z prowincji Kiwu Północne (Hunde oraz Nande) walczyły przeciwko rwandyjskim emigrantom. Walki prowadzone były zarówno przeciwko Hutu, jak i Tutsi w tak zwanej wojnie Banyarwanda, w trakcie której miały miejsce masakry ludności cywilnejLemarchand, René. The Dynamics of Violence in Central Africa. Philadelphia: University of Pennsylvania, 2009, s. 13..
W roku 1981 zostało wprowadzone nowe, restrykcyjne prawo o obywatelstwie. Zarówno Banamulenge, jak i Banyarwanda zostali pozbawieni obywatelstwa, a co za tym idzie praw politycznychLemarchand, René. The Dynamics of Violence in Central Africa. Philadelphia: University of Pennsylvania, 2009, s. 15–16.. W latach 1993–1996 młodzieżówki z plemion Hunde, Nande i Nyanga regularnie dokonywały ataków na Banyamulenge, zabijając łącznie około 14 000 osóbLemarchand, René. The Dynamics of Violence in Central Africa. Philadelphia: University of Pennsylvania, 2009, s. 13–14.. W 1995 roku zairski parlament nakazał wszystkim mieszkańcom o rwandyjskim lub burundyjskim pochodzeniu powrót do państw, z których pochodzą. Dotyczyło to również BanyamulengeLemarchand, René. The Dynamics of Violence in Central Africa. Philadelphia: University of Pennsylvania, 2009, s. 16.. Ze względu na polityczne wykluczenie oraz przemoc Banyamulenge rozwinęli współpracę z Rwandyjskim Frontem Patriotycznym. Była to organizacja polityczna głównie plemienia Tutsi, której siedzibą była Uganda. Organizacja ta aspirowała na początku lat 90. do przejęcia władzy w RwandzieVlassenroot, Koen. “Citizenship, Identity Formation & Conflict in South Kivu: The Case of the Banyamulenge”. Review of African Political Economy. 2002. 499-515, s. 508..
Ludobójstwo w Rwandzie
Ludobójstwo do którego doszło w Rwandzie w 1994 roku, wywołało masową migrację ludności do Zairu. W jej wyniku nastąpił tak zwany Kryzys Wielkich Jezior. Dwa miliony uchodźców z plemienia Hutu zamieszkujących Rwandę uciekło przed możliwym odwetem po przejęciu przez Rwandyjski Front Patriotyczny władzy w Rwandzie w lipcu 1994 roku. 1,5 mln z nich osiadło we wschodniej części ZairuReyntjens, Filip. The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996-2006. Cambridge: Cambridge UP, 2009, s. 45.. Wśród uciekinierów byli członkowie Interahamwe, którzy w 1994 roku dokonali ludobójstwa na członkach plemienia TutsiISN Security Watch – North Kivu: How to end a war.. Uciekinierzy zamieszkiwali obozy dla uchodźców w pobliżu miasta Goma we wschodniej części Zairu, z których dochodziło do ataków na Tutsi w zachodniej Rwandzie oraz na Banyamulenge (członkowie plemienia Tutsi zamieszkujący Zair). Ataki na Tutsi w Zairze powodowały miesięcznie około stu przypadków śmierci jeszcze w pierwszej połowie 1996 rokuGribbin, Robert E. In the Aftermath of Genocide: the U.S. Role in Rwanda. New York: IUniverse, 2005, s. 143.. Dodatkowo uciekinierzy Hutu, chcąc powrócić do władzy w Rwandzie, rozpoczęli ataki na nowy rząd w Kigali. Dodatkowo Mobutu wspierał Hutu poprzez szkolenia ich żołnierzy oraz udzielanie wsparcia materialnego, przeciwko rządowi w Rwandzie. Ze względu na to, że rząd udzielił poparcia plemieniu Hutu, a jednocześnie pozostawał bierny, by powstrzymać akty przemocy, władza prezydenta Mobutu w kraju zaczęła słabnąćReyntjens, Filip. The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996-2006. Cambridge: Cambridge UP, 2009, s. 18..
Przebieg wojny Rebelia Banyamulenge thumb|left|250px|Zair w 1996 roku. Napięcia etniczne we wschodniej części państwa oraz brak kontroli rządu w Kinszasie nad sytuacją, spowodowała podjęcie przez Rwandę akcji mającej na celu zapewnienie bezpieczeństwa emigrantom plemienia Tutsi w Zairze. Rząd w Kigali rozpoczął tworzenie paramilitarnych sił Tutsi w początkach 1995 roku, mających działać na terytorium ZairuReyntjens, Filip. The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996-2006. Cambridge: Cambridge UP, 2009, s. 48.. Działania zbrojne rozpoczęły się 31 sierpnia 1996 roku, wraz z wymianą ognia pomiędzy Tutsi a żołnierzami zairskimiReyntjens, Filip. The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996-2006. Cambridge: Cambridge UP, 2009, s. 49..
Początkowym celem rebelii Benyamulenge było przejęcie władzy we wschodnim Zairze, w prowincjach Kiwu Północne i Kiwu Południowe. Rebelia miała zwalczać siły ekstremistyczne Hutu, które próbowały przenieść proceder ludobójstwa Tutsi na zairską ziemię. Pomimo tego, Tutsi przestali wkrótce być dominującą siłą w swojej rebelii. Długie i ciężkie dla narodu rządy Mobutu przysporzyły mu wielu wrogów. W związku z tym, rebelia była masowo popierana przez społeczeństwo państwa. Stało się to przyczyną, z powodu której ruch wkrótce stał się bardziej generalną krajową rewolucją, niż tylko powstaniem BanyamulengeAfoaku, Osita. „Congo’s Rebels: Their Origins, Motivations, and Strategies”. Ed. John F. Clark. The Africa Stakes of the Congo War. New York: Palgrave Macmillan, 2002. 109-28, s. 121..
Banyamulenge zjednoczyli się z innymi siłami paramilitarnymi w kraju, tworząc Sojusz Sił Demokratycznych na rzecz Wyzwolenia Konga (Alliance of Democratic Forces for the Liberation of Congo – AFDL). Przywódcą Sojuszu został Laurent-Désiré Kabila, który od wielu lat prowadził działania opozycyjne wobec Mobutu, oraz był przywódcą jednej z trzech głównych grup tworzących Sojusz. Pomimo pozornie wewnętrznego charakteru rebelii, Rwanda odgrywała znaczną rolę w jej eskalacji. Ruch nie tylko był kierowany z Kigali, ale również de facto został przez tamtejszy rząd zapoczątkowany. W szeregach rebeliantów znajdowali się nie tylko wytrenowani w Rwandzie żołnierze, lecz również członkowie Rwandyjskiej Armii Patriotycznej, zbrojnego ramienia rządzącego w Rwandzie Frontu Patriotycznego.
1996 rok W listopadzie 1996 roku wicegubernator prowincji Kiwu Południowe wydał rozporządzenie o opuszczeniu Zairu przez członków Banyamulenge pod groźbą kary śmierci. Działanie to doprowadziło do wybuchu buntu. Siły antyprezydenckie utworzyły Sojusz Sił Demokratycznych na rzecz Wyzwolenia Konga (AFDL). AFDL uzyskało poparcie przywódców regionu Wielkich Jezior Afrykańskich, w szczególności Paula Kagame (prezydenta Rwandy) i Yoweri Museveniego (prezydenta Ugandy), Burundi oraz Angoli, na którą były prowadzone ataki z Zairu przez ugrupowanie UNITA. Brak zorganizowanych struktur militarnych spowodował przyłączenie się wielu elementów Sił Zbrojnych Zairu do Laurent-Désiré Kabila, który kierował swoje siły ze wschodniej części Konga na stolicę kraju Kinszasę.