Typologia wód powierzchniowych – system klasyfikacji wód powierzchniowych. W zależności od przyjętego kryterium, tworzone są różne systemy, obejmujące często jedynie niektóre kategorie wód powierzchniowych, np. cieki lub jeziora.
Typologia Europejskiej Agencji Środowiska na potrzeby ramowej dyrektywy wodnej Europejska Agencja Środowiska jest ciałem opracowującym informacje o stanie środowiska w skali Europy oraz jako porównanie sytuacji w różnych krajach członkowskich. Sposób przedstawiania danych uzależniony jest od podstaw prawnych, np. dotyczy wodnych siedlisk przyrodniczych w rozumieniu dyrektywy siedliskowej lub jednolitych części wód i obszarów dorzeczy w rozumieniu ramowej dyrektywy wodnej.
W krajach Unii Europejskiej przy ustalaniu typologii wód powierzchniowych na potrzeby gospodarki wodnej stosowana jest kombinacja kryteriów. Wśród nich w przypadku rzek najpowszechniej stosowanym jest wielkość zlewni w przypadku wód płynących i średnia głębokość w przypadku stojących. Do najczęściej przyjmowanych kryteriów należą też wysokość nad poziomem morza i dominujący chemizm podłoża (geologia), a w przypadku jezior także ich powierzchnia. Inne kryteria to m.in. położenie geograficzne (ekoregion), spadek cieku, chemizm wód, typ biotyczny. Ponieważ każdy kraj członkowski może przyjąć odrębny system typologiczny, są one do siebie podobne, ale nie w pełni porównywalne. W związku z tym Europejska Agencja Środowiska po analizie typologii przedstawionych w raportach z wdrażania ramowej dyrektywy wodnej i dyrektywy siedliskowej oraz konsultacji z reprezentantami krajów członkowskich w grupie roboczej Ecostat sporządziła zgrubną typologię obejmującą stosunkowo podobne typy wyróżniane w różnych krajach.
1. Cieki
Numer typu Charakterystyka typu Wysokość [m n.p.m.] Wielkość zlewni [km²] Typ geologiczny podłoża 1 bardzo duże rzeki każda >10 000 dowolne 2 nizinne, krzemianowe, średnie do dużych 0–200 100–10 000 krzemianowe 3 nizinne, krzemianowe, bardzo małe do małych 0–200 ≤100 krzemianowe 4 nizinne, wapienne lub mieszane, średnie do dużych 0–200 100–10 000 wapienne lub mieszane 5 nizinne, wapienne lub mieszane, bardzo małe do małych 0–200 ≤100 wapienne lub mieszane 6 nizinne, organiczne i krzemianowe 0–200 <10 000 organiczne i krzemianowe 7 nizinne, organiczne i wapienne lub mieszane 0–200 <10 000 organiczne i wapienne lub mieszane 8 wyżynne, krzemianowe, średnie do dużych 200–800 100–10 000 krzemianowe 9 wyżynne, krzemianowe, bardzo małe do małych 200–800 ≤100 krzemianowe 10 wyżynne, wapienne lub mieszane, średnie do dużych 200–800 100–10 000 wapienne lub mieszane 11 wyżynne, wapienne lub mieszane, bardzo małe do małych 200–800 ≤100 wapienne lub mieszane 12 wyżynne, organiczne i krzemianowe 200–800 <10 000 organiczne i krzemianowe 13 wyżynne, organiczne i wapienne lub mieszane 200–800 <10 000 organiczne i wapienne lub mieszane 14 górskie, krzemianowe łącznie z organicznymi >800 <10 000 krzemianowe 15 górskie, wapienne lub mieszane >800 <10 000 wapienne lub mieszane 16 rzeki lodowcowe >200 <10 000 dowolne 17 śródziemnomorskie, nizinne, średnie do dużych, stałe 0–200 100–10 000 dowolne 18 śródziemnomorskie, wyżynne, średnie do dużych, stałe 200–800 100–10 000 dowolne 19 śródziemnomorskie, bardzo małe do małych, stałe <800 ≤100 dowolne 20 potoki śródziemnomorskie, okresowe każda <1 000 dowolne
Odmianą powyższej typologii jest typologia uwzględniająca podział cieków na podłożu organiczno-krzemianowym na małe i duże – odpowiednio typy 6a, 6b i 12a, 12b.
2. Jeziora
Numer typu Charakterystyka typu Wysokość [m n.p.m.] Powierzchnia [km²] Typ geologiczny podłoża Średnia głębokość/stratyfikacja 1 bardzo duże, stratyfikowane każda >100 dowolne >3/stratyfikowane 2 nizinne, krzemianowe 0–200 <100 krzemianowe >3/stratyfikowane 3 nizinne, wapienne lub mieszane, stratyfikowane 0–200 wapienne lub mieszane <100 >3/stratyfikowane 4 nizinne, wapienne lub mieszane, bardzo płytkie 0–200 wapienne lub mieszane <100 ≤3/niestratyfikowane 5 nizinne, organiczne i krzemianowe 0–200 <100 organiczne (humusowe) i krzemianowe >3/stratyfikowane 6 nizinne, organiczne i wapienne lub mieszane 0–200 <100 organiczne (humusowe) i wapienne lub mieszane >3/stratyfikowane 7 wyżynne, krzemianowe 200–800 <100 krzemianowe >3/stratyfikowane 8 wyżynne, wapienne lub mieszane 200–800 <100 wapienne lub mieszane >3/stratyfikowane 9 wyżynne, organiczne i krzemianowe 200–800 wapienne lub mieszane <100 >3/stratyfikowane 10 wyżynne, organiczne i wapienne lub mieszane 200–800 organiczne i wapienne lub mieszane <100 >3/stratyfikowane 11 górskie, krzemianowe łącznie z organicznymi >800 <100 krzemianowe >3/stratyfikowane 12 górskie, wapienne lub mieszane łącznie z organicznymi >800 <100 wapienne lub mieszane >3/stratyfikowane 13 śródziemnomorskie, małe do dużych, krzemianowe 0–800 0,5–100 krzemianowe dowolna 14 śródziemnomorskie, małe do dużych, wapienne lub mieszane 0–800 0,5–100 wapienne lub mieszane dowolna 15 śródziemnomorskie, bardzo małe 0–800 ≤0,5 dowolne <15
Typologia polskiej administracji w gospodarce wodnej 2004–2021 Jeden z systemów klasyfikacji wód powierzchniowych zgodny z systemem ramowej dyrektywy wodnej został opracowany w roku 2004 przez polskie Ministerstwo Środowiska, jako organ odpowiedzialny wówczas za gospodarkę wodną państwa. Jest on stosowany przy określaniu ich stanu ekologicznego, gdyż te same wartości wskaźników bioindykacyjnych (takich jak Makrofitowy Indeks Rzeczny lub wskaźniki okrzemkowe) mogą oznaczać inny stan ekologiczny różnych typów wód. W systemie tym wody podzielone są na 4 kategorie (naturalne cieki, jeziora, wody przejściowe i wody przybrzeżne). Wody z każdej kategorii podzielone są na typy z przypisanym numerem. Wśród kryteriów podziału jest umiejscowienie w systemie regionalizacji fizycznogeograficznej, wysokość bezwzględna, rozmiar zlewni i jej wpływ (współczynnik Schindlera powyżej 2 – duży wpływ, poniżej 2 – mały wpływ), powierzchniowe utwory geologiczne (zwłaszcza zawartość wapnia), zasolenie itp.
Klasyfikację tę przedstawia poniższy spisRozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 22 lipca 2009 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych .:
1. Cieki naturalne Typ cieków Kod typu Typ nieokreślony (w 2011 r. uściślono, że chodzi o kanały i zbiorniki zaporoweRozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 listopada 2011 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych .) 0 Krajobraz górski Potok tatrzański krzemianowy 1 Potok tatrzański węglanowy 2 Potok sudecki 3 Krajobraz wyżynny Potok wyżynny krzemianowy z substratem gruboziarnistym – zachodni 4 Potok wyżynny krzemianowy z substratem drobnoziarnistym – zachodni 5 Potok wyżynny węglanowy z substratem drobnoziarnistym na lessach i lessopodobnych 6 Potok wyżynny węglanowy z substratem gruboziarnistym 7 Mała rzeka wyżynna krzemianowa – zachodnia 8 Mała rzeka wyżynna węglanowa 9 Średnia rzeka wyżynna – zachodnia 10 Potok wyżynny krzemianowy z substratem gruboziarnistym – wschodni 11 Potok fliszowy 12 Mała rzeka wyżynna krzemianowa – wschodnia 13 Mała rzeka fliszowa 14 Średnia rzeka wyżynna – wschodnia 15 Krajobraz nizinny Potok nizinny lessowy lub gliniasty 16 Potok nizinny piaszczysty 17 Potok nizinny żwirowy 18 Rzeka nizinna piaszczysto-gliniasta 19 Rzeka nizinna żwirowa 20 Wielka rzeka nizinna 21 Rzeka przyujściowa pod wpływem wód słonych 22 Niezależne od ekoregionów Potok lub strumień na obszarze będącym pod wpływem procesów torfotwórczych 23 Mała i średnia rzeka na obszarze będącym pod wpływem procesów torfotwórczych 24 Ciek łączący jeziora 25 Ciek w dolinie wielkiej rzeki nizinnej 26
2. Jeziora (dotyczy jedynie jezior o powierzchni ponad 50 ha) Typ jeziora Kod typu Niż Środkowopolski Jezioro o niskiej zawartości wapnia, stratyfikowane 1a Jezioro o niskiej zawartości wapnia, niestratyfikowane 1b Jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o małym wypływie zlewni, stratyfikowane 2a Jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o małym wypływie zlewni, niestratyfikowane 2b Jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o dużym wypływie zlewni, stratyfikowane 3a Jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o dużym wypływie zlewni, niestratyfikowane 3b Jezioro przymorskie, pod wpływem wód słonych 4 Niziny Wschodniobałtycko-Białoruskie Jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o małym wypływie zlewni, stratyfikowane 5a Jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o małym wypływie zlewni, niestratyfikowane 5b Jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o dużym wypływie zlewni, stratyfikowane 6a Jezioro o wysokiej zawartości wapnia, o dużym wypływie zlewni, niestratyfikowane 6b Równiny Poleskie Jezioro o wysokiej zawartości wapnia, stratyfikowane 7a Jezioro o wysokiej zawartości wapnia, niestratyfikowane 7b
3. Wody przejściowe Typ wód Kod typu Ujściowy z substratem piaszczystym 1 Lagunowy z substratem mułowym i piaszczystym 2 Zatokowy z substratem piaszczystym, okresowo stratyfikowany 3 Zatokowy z substratem ilasto-mulistym 4 Zalewowy z substratem piaszczystym i mulistym 5
4. Wody przybrzeżne
Typ wód Kod typu Mierzejowy 1 Otwarte wybrzeże z klifami i substratem piaszczystym 2 Otwarte wybrzeże z substratem piaszczystym z brzegiem wydmowym 3
od 2022 W ramach jednej z prac związanych z opracowaniem planów gospodarowania wodami na obszarze dorzecza w 2015 skorygowano typologię. Obowiązuje ona w dokumentach dotyczących okresu od 2022 rokuRozporządzenie Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej z dnia 11 października 2019 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego oraz sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych, a także środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych ..
1. Cieki Typ cieków Kod typu Cieki Potok tatrzański PGT Potok sudecki PGS Potok lub mała rzeka wyżynna na podłożu krzemianowym RW_krz Potok lub mała rzeka wyżynna na podłożu węglanowym RW_wap Potok lub mała rzeka fliszowa o charakterze krzemianowym RWf_krz Potok lub mała rzeka fliszowa o charakterze węglanowym RWf_wap Średnia rzeka na podłożu krzemianowym RsW_krz Średnia rzeka na podłożu węglanowym RsW_wap Potok lub strumień nizinny PN Potok lub strumień nizinny piaszczysty PNp Rzeka nizinna RzN Wielka rzeka nizinna RwN Potok lub strumień przyujściowy pod wpływem wód słonych PN_uj Rzeka przyujściowa pod wpływem wód słonych RzN_uj Potok lub struga w dolinie o dużym udziale torfowisk P_org Rzeka w dolinie o dużym udziale torfowisk Rz_org Potok w systemie rzeczno-jeziorowym Pojezierzy P_poj Potok w systemie rzeczno-jeziorowym Pojezierzy łososiowy Pl_poj Rzeka w systemie rzeczno-jeziorowym Pojezierzy R_poj Rzeka w systemie rzeczno-jeziorowym Pojezierzy łososiowa Rl_poj Zbiorniki zaporowe Reolimniczny Limniczny Przejściowy
2. Jeziora (dotyczy jedynie jezior o powierzchni ponad 50 ha) Typ jeziora Kod typu Jezioro na podłożu krzemionkowym, niskozasadowe (tak zwane lobeliowe), stratyfikowane K_a Jezioro na podłożu krzemionkowym, niskozasadowe (tak zwane lobeliowe), polimiktyczne K_b Jezioro na podłożu wapiennym, o małej wartości współczynnika Schindlera, stratyfikowane WSm_a Jezioro na podłożu wapiennym, o małej wartości współczynnika Schindlera, polimiktyczne WSm_b Jezioro na podłożu wapiennym, o dużej wartości współczynnika Schindlera, stratyfikowane WSd_a Jezioro na podłożu wapiennym, o dużej wartości współczynnika Schindlera, polimiktyczne WSd_b Jezioro przymorskie, podlegające wpływom wód morskich, o naturalnie podwyższonej przewodności elektrolitycznej, polimiktyczne Kond
3. Wody przejściowe Typ wód Kod typu Zalewowy I z substratem mułowym i piaszczystym ZalI Zalewowy II z substratem piaszczystym i mulistym ZalII Zatokowy I z substratem ilasto-mulistym ZatI Zatokowy II z substratem piaszczystym okresowo stratyfikowany ZatII Ujściowy z substratem piaszczystym PrzU
4. Wody przybrzeżne
Typ wód Kod typu Mierzejowy PbM Otwarte wybrzeże PbO