Stężyca – wieś gminna w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie ryckim, w gminie Stężyca. Leży przy drodze wojewódzkiej nr 801 (Puławy – Dęblin – Warszawa), w odległości 79 km od Lublina, 99 km od Warszawy oraz 7 km od Dęblina.

Stężyca jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii św. Marcina. Dawniej miasto; w latach 1330–1869 miasto królewskie, w drugiej połowie XVI wieku w powiecie stężyckim województwa sandomierskiego.

Wieś jest sołectwem w gminie Stężyca. Według Narodowego Spisu Powszechnego z roku 2011 wieś liczyła 1902 mieszkańców.

Nazwa Nazwa pojawia się w średniowiecznych i późniejszych zapiskach jako Stanzitia (1325–1327), Stazicza (1365), Stanzicza (1441), Sthęzicza (1569). Wszystkie miejscowości o nazwie Stężyca leżą w pobliżu jezior lub rzek, ponieważ nazwa ta była pierwotnie związana z wodą. Według źródeł miejscowość ta powstała wokół umocnień grodu warownego, chroniącego przeprawę na Wiśle. Nazwa Stężyca może pochodzić od słowa stężyć, czyli wzmocnić, umocnić (patrz stężenie) lub tęgi, czyli duży i mocny.

Historia Stężyca była niegdyś ośrodkiem ziemi stężyckiej, będącej częścią województwa sandomierskiego.

Początki i średniowiecze Stężyca rozwinęła się w miejscu o dużym znaczeniu komunikacyjnym, w pobliżu przeprawy przez Wisłę i dawnego ujścia Wieprza. W XIII wieku istniały tu osada targowa i przeprawa przez Wisłę. Funkcjonowała również parafia pod wezwaniem św. Marcina.

W literaturze przyjmuje się 1330 rok jako datę pierwszej lokacji miejskiej Stężycy. W dokumencie wystawionym w 1386 roku przez starostę sieciechowskiego i podczaszego królewskiego Spytka mieszkańcy Stężycy zostali określeni jako cives, czyli mieszczanie. W 1442 roku Władysław III Warneńczyk wystawił dla Stężycy przywilej na prawie magdeburskim. Wiązał się on prawdopodobnie z ponownym urządzeniem miasta i jego przesunięciem w bezpieczniejsze miejsce po zmianach koryta Wisły i wcześniejszych zniszczeniach nadrzecznej części osady.

W XIV i XV wieku Stężyca stopniowo przejęła część funkcji administracyjnych wcześniejszego ośrodka w Sieciechowie. Z prawobrzeżnej części dawnej kasztelanii sieciechowskiej wykształcił się powiat, a następnie ziemia stężycka, należąca do województwa sandomierskiego. Stężyca stała się siedzibą sądów szlacheckich i jednym z głównych ośrodków administracyjnych północno-wschodniej części historycznej Małopolski. W XV wieku w Stężycy odbywały się roki sądów szlacheckich: ziemskiego i okresowo sądu grodzkiego.

Znaczenie Stężycy wynikało nie tylko z funkcji sądowych, lecz również z położenia przy przeprawie przez Wisłę i rozwoju handlu rzecznego.

Jednym z najstarszych zachowanych świadectw średniowiecznego znaczenia miasta jest kościół parafialny św. Marcina. Parafia powstała już w XIII wieku. Po zniszczeniu wcześniejszej drewnianej świątyni w końcu XIV wieku wzniesiono kościół murowany, ukończony prawdopodobnie około 1434 roku. Po kolejnym pożarze świątynię odbudowano w latach 1522–1532.

XVI wiek – okres największego znaczenia miasta W XVI wieku Stężyca była ważnym lokalnym ośrodkiem rzemieślniczym, handlowym i portem wiślanym uczestniczącym w wymianie towarowej prowadzonej Wisłą. Znaczenie miała także przeprawa przez Wieprz. W 1543 roku Zygmunt I Stary zezwolił mieszczanom stężyckim, którzy wznieśli most na rzece Wieprz na pobieranie opłat od przejeżdżających wozów, zwierząt i pieszych.

Lustracja królewszczyzn z 1564 roku wykazała w Stężycy 137 domówW. Ochmański (wyd.), Lustracja województwa sandomierskiego 1564–1565, Wrocław 1963, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, s. 246–254. Mieszkańcy zajmowali się m.in. rybołówstwem, transportem rzecznym, handlem, warzeniem piwa i rzemiosłem. Funkcjonowały jatki mięsne, piekarskie i szewskie, dwa królewskie młyny na Wieprzu oraz skład związany z handlem solą. Pobierano także opłaty od jednostek przewożących Wisłą zboże.

Wcześniej znaczenie stężyckiego sądownictwa osłabło, a kompetencje grodu przejął Radom. Na sejmie piotrkowskim w 1563 roku postanowiono o restytucji jurysdykcji grodzkiej w Stężycy. Ówczesny starosta radomski został zobowiązany do ustanowienia osobnego urzędu grodzkiego i odbywania w Stężycy roków sądowych. Nie oznaczało to jeszcze powstania odrębnego starostwa. Do ostatecznego wyodrębnienia starostwa stężyckiego, zarówno pod względem jurysdykcji, jak i majątku, doszło w 1569 roku.

Zjazd stężycki w 1575 roku Jednym z najważniejszych wydarzeń w historii Stężycy był zjazd stężycki odbywający się od 12 maja do 4 czerwca 1575 roku podczas drugiego bezkrólewia. Został on zwołany na podstawie uchwały konwokacji z 1574 roku, która postanowiła oczekiwać na powrót Henryka Walezego do 12 maja następnego roku. W przypadku nieobecności monarchy zgromadzenie w Stężycy miało uzyskać możliwość działania jako zjazd elekcyjny. Do Stężycy przybyło około 4–5 tys. przedstawicieli szlachty. Obrady miały charakter ogólnopaństwowy, jednak wskutek konfliktu politycznego pomiędzy stronnictwami nie doszło do wyboru nowego monarchy. Część uczestników dokonała secesji i utworzyła oddzielne koło. Zjazd przyczynił się do utrwalenia przekonania, że po opuszczeniu kraju przez Henryka Walezego rozpoczęło się nowe bezkrólewie i otworzył drogę do oficjalnej dyskusji nad kandydaturami do tronu. Zjazd odbywał się na polu w pobliżu miasta. Dla uczestników przygotowano drewnianą budowlę obrad, nazywaną w źródłach „chłodnikiem”, a miejsce zgromadzenia otoczono wałem i rowem.

W 1580 roku Stężycę zniszczył wielki pożar. W związku ze skalą strat Stefan Batory zwolnił miasto na sześć lat od podatków, ceł, danin i podwód. W 1581 roku monarcha potwierdził dla Stężycy przywilej de non tolerandis Judaeis, ograniczający możliwość osiedlania się i działalności gospodarczej ludności żydowskiej w mieście.

W 1582 roku starostą stężyckim został Mikołaj Zebrzydowski. Starostwo obejmowało wówczas miasto i 30 wsi. W 1585 roku, w związku z objęciem przez Zebrzydowskiego starostwa krakowskiego i obowiązującą zasadą incompatibilitas, większość dóbr stężyckich – 25 wsi – wydzielono do nowej tenuty ryckiej. Oznaczało to znaczne uszczuplenie zaplecza majątkowego starostwa stężyckiego. W 1588 roku starostwo przejął Marcin Trojanowski, wcześniej pełniący funkcję surogatora; pozostawał starostą do 1623 roku.

XVII wiek W latach 1606–1607 Stężyca należała do ważnych miejsc związanych z rokoszem Zebrzydowskiego. W 1606 roku pojawili się tu przedstawiciele opozycji wobec Zygmunta III Wazy, a w maju 1607 roku Zebrzydowski ponownie zgromadził pod Stężycą zwolenników rokoszu.

Siedzibą sądu grodzkiego był w XVII wieku drewniany zamek lub dwór królewski. Lustracja z 1630 roku określała go jako budowlę całkowicie drewnianą. Mieściła się w niej kancelaria z izbą dla pisarzy oraz druga izba przeznaczona do odbywania sądów szlacheckich. Zamek został następnie zniszczony podczas wojen połowy XVII wieku. Po jego spaleniu na tym samym miejscu wzniesiono budynek, w którym ponownie działała kancelaria i sąd grodzki.

W 1591 roku mieszczanie sprowadzili do Stężycy zakon franciszkanów, dla których zbudowano początkowo niewielki kościół i klasztor. W 1633 roku dzięki fundacji Jerzego Ossolińskiego rozpoczęto tworzenie większego zespołu klasztornego. Nową świątynię konsekrowano w 1653 roku.

Rozwój miasta został gwałtownie zahamowany przez wojny połowy XVII wieku. W 1655 i 1657 roku Stężyca była kilkakrotnie grabiona i palona podczas potopu szwedzkiego i działań wojsk węgierskich związanych z najazdem Jerzego II Rakoczego. Zniszczeniu uległa znaczna część zabudowy, a drewniany zamek królewski został spalony. Lustracja z lat 1663–1664 odnotowała, że w miejscu zniszczonego zamku wzniesiono nową izbę przeznaczoną na kancelarię grodzką.

Stratom wojennym towarzyszyły epidemie z lat 1656–1658 oraz wielka powódź w czerwcu 1662 roku.

XVIII wiek Szczególnie dotkliwym zagrożeniem dla miasta były zmiany koryta i wylewy Wisły. W 1737 roku rzeka zaczęła podmywać zabudowania franciszkańskie, natomiast podczas wielkiej powodzi 20 czerwca 1749 roku zawaliły się podmyte kościół i klasztor. Woda zniszczyła również część portu, komorę celną i pola uprawne oraz zagroziła gotyckiemu kościołowi parafialnemu.

Zmiany nurtu Wisły prowadziły stopniowo do niszczenia południowej części dawnego miasta lokacyjnego. Współcześnie zachowany układ pomiędzy ulicami Podwale, Senatorską i Królewską odpowiada jego części północnej. Według dokumentacji konserwatorskiej południowa część miasta wraz z dawnym rynkiem została w XVIII wieku pochłonięta przez Wisłę. W rejonie skrzyżowania ulic Królewskiej i Senatorskiej zachowały się natomiast relikty wcześniejszego, przedlokacyjnego układu targowego.

W drugiej połowie XVIII wieku podejmowano próby odbudowy Stężycy. Stanisław August Poniatowski przeznaczył środki z wydatków nadzwyczajnych skarbu królewskiego na budowę zabezpieczeń przeciwpowodziowych. Odbudowywano domy, ratusz i zabudowania franciszkanów oraz remontowano farę. W pracach tych uczestniczył m.in. proboszcz Jowin Fryderyk Bystrzycki, były jezuita, astronom i meteorolog związany z dworem królewskim.

W XVIII wieku nadal działały w Stężycy sądy grodzkie i ziemskie. W 1788 roku pożar objął kancelarię starościńską i zniszczył część akt grodzkich. Lustracja z 1789 roku zwracała uwagę na złe warunki przechowywania dokumentacji sądowej. W 1792 roku sporządzono szczegółowy spis ksiąg grodzkich stężyckich. Księgi zostały później przewiezione do Warszawy i niemal w całości uległy zniszczeniu w 1944 roku podczas pożaru zasobu Archiwum Głównego Akt Dawnych.

3 maja 1791 roku benedyktyni z opactwa w Sieciechowie uruchomili w stężyckim ratuszu sześcioklasową szkołę podwydziałową. Po kilku latach, wobec zmian politycznych związanych z upadkiem Rzeczypospolitej, została ona przeniesiona do klasztoru w Sieciechowie.

XIX wiek i utrata praw miejskich Po rozbiorach Polski miasto Stężyca utraciła znaczenie administracyjne związane z dawną ziemią stężycką. W okresie Księstwa Warszawskiego przez miasto przechodziły oddziały armii księcia Józefa Poniatowskiego. Kolejna wielka powódź w 1813 roku zerwała wały i zalała pola, nanosząc na nie znaczne ilości piasku.

Dodatkowym ciosem dla gospodarki miasta było wytyczenie w 1834 roku bitego traktu z Warszawy przez Garwolin do Lublina. Nowa droga przejęła znaczną część ruchu handlowego, który wcześniej kierował się przez nadwiślańską Stężycę. Miasto od tego czasu znalazło się na uboczu głównych szlaków transportowych.

Od 1835 roku działała w Stężycy szkoła początkowa.

W XIX wieku dalsze powodzie, pożary, utrata znaczenia transportu wiślanego oraz osłabienie miejscowego handlu prowadziły do stopniowej degradacji ekonomicznej Stężycy. Na mocy postanowienia Komitetu Urządzającego w Królestwie Polskim z 12/24 grudnia 1869 roku Stężyca utraciła prawa miejskie i została przekształcona w osadęPostanowienie Komitetu Urządzającego w Królestwie Polskim z dnia 12 (24) grudnia 1869 o przemianowaniu na osady niektórych miast w gubernji siedleckiej (Dz. pr. t. 69, s. 461).

W drugiej połowie XIX wieku Stężyca znajdowała się w powiecie garwolińskim guberni siedleckiej. Należała do gminy Pawłowice, której urząd mieścił się właśnie w Stężycy.

XX wiek Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Stężyca znalazła się w województwie lubelskim, a następnie była siedzibą gminy w powiecie garwolińskim.

Znaczenie miejscowości wzrosło w okresie międzywojennym w związku z rozwojem pobliskiego garnizonu i lotniska w Dęblinie. W latach 1938–1939 w Stężycy wybudowano nowoczesny kompleks koszarowy dla 11 Dywizjonu Artylerii Przeciwlotniczej, którego zadaniem była obrona przeciwlotnicza Dęblina. Jednostka przeniosła się do nowych koszar 10 maja 1939 roku. Po ogłoszeniu mobilizacji w sierpniu tego roku dywizjon obsadził stanowiska obrony przeciwlotniczej wokół Dęblina.