thumb 19 pułk artylerii lekkiej (19 pal) – oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.
Formowanie i walki Pułk swoje początki wiązał z artylerią organizowaną w 4 DP gen. Żeligowskiego. Dywizjon artylerii, organizowany z ochotników przez ppłk. Raję, wszedł w skład 10 pap.
Na podstawie rozkazu Generalnego Inspektora Artylerii z 1 lipca 1919 roku rozpoczęto organizować w Wołkowysku 1 pułk artylerii polowej Litewsko-Białoruskiej pod dowództwem pułkownika Kazimierza Radwiłłowicza. Pułk był formowany w oparciu o baterię zapasową, która przybyła do Wołkowyska. Zorganizowano II i III dywizjon, każdy w składzie trzech baterii. 25 października 1919 roku w skład pułku został włączony I „odeski” dywizjon.
Pułk brał udział w walkach w 1919 r. o ustalenie granic Polski, uczestniczył również w wojnie z bolszewikami w 1920 roku. We wrześniu 1920 pułk dysponował 76,2 mm armatami rosyjskimi.
Za zasługi bojowe pułk został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari numer 6106. Kawalerowie Virtuti Militari 35px|left|Order Virtuti Militari
Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti MilitariTrąbka pułkowa nr 6106por. Józef Adwentpor. Edward Bagieńskichor. Stanisław Bryckiplut. Stefan Dębowskiogn. Mieczysław Flancpor. Mieczysław Garlińskikpr. Jan Grykinplut. Józef Jacewiczbomb. Ludwik Karolczakpor. Witold Kitkiewiczplut. Józef Kolasińskikan. Konstanty Krakowiakkpr. Anzelm Kreczyńskibomb. Romuald Medrzyckippor. Jan Misiewiczkpr. Józef Nowickibomb. Michał Obuchowiczkan. Józef Pielesiakppor. Stanisław Piwakowskippor. Kazimierz Radzikowskipor. Brunon Romiszewskiplut. Stefan Józef Gumbrycht.bomb. Paweł Siwakplut. Stanisław Stetnetbomb. Julian Świętochowskiogn. Stanisław Szacewskipor. Mieczysław Szymańskipor. Teofil Tomaszewskibomb. Zygmunt Wiśniewski
Okres pokojowy 200px|thumb|left|19 DP w 1938 W połowie lutego 1921 roku II dywizjon pod dowództwem kapitana Mariana Leszkiewicza został włączony do 2 pułku artylerii polowej Litewsko-Białoruskiej jako jego I dywizjon. Z pozostałych dwóch trzybateryjnych dywizjonów zorganizowano trzy dywizjony po dwie baterie każdy. Po reorganizacji dowództwo pułku z I i III dywizjonem przeszło do Nowej Wilejki, natomiast II dywizjon do Koszar ks. Józefa Poniatowskiego w Wilnie. Po wejściu w życie pokojowej dyslokacji wojska, III dywizjon został przeniesiony do Lidy, a II dywizjon do Malinowszczyzny, a później do Helenowa.
We wrześniu 1921 roku oddział został przemianowany na 19 pułk artylerii polowej.
19 kwietnia 1922 roku na placu Łukiskim w Wilnie Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz, marszałek Polski Józef Piłsudski udekorował krzyżem VM trąbkę pułkową, a następnie wręczył ją ówczesnemu dowódcy oddziału, podpułkownikowi Janowi Górskiemu. Ceremonia dekoracji była jednym z elementów uroczystości związanych z przyłączeniem Ziemi Wileńskiej do Rzeczypospolitej. Uroczystości zwieńczyła rewia Wojska Litwy Środkowej.
21 maja 1929 roku folwark i zaścianek Helenowo zostały włączone do gminy miejskiej Mołodeczno.
31 grudnia 1931 roku minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski przemianował 19 pułk artylerii polowej na 19 pułk artylerii lekkiejDziennik Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 36 z 31 grudnia 1931 roku, poz. 473..
Na podstawie rozkazu L. 976/Tjn. I Wiceministra Spraw Wojskowych z 14 grudnia 1934 roku został sformowany IV dywizjon. W skład dywizjonu została włączona dotychczasowa 1 bateria, która została przemianowana na 10 baterię. Jednocześnie została utworzona nowa 11 bateria, a dotychczasowa 3 bateria przemianowana na „1”. IV dywizjon zajął nowo wybudowane koszary w Nowej Wilejce. Organizacja dywizjonu została zakończona w styczniu 1935 roku.
Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939dowódca pułkuppłk Leon Józef Marian PichlI zastępca dowódcyppłk dypl. Władysław Stanisław Pichetaadiutantp.o. por. Seweryn Lisowski *lekarz medycynypor. lek. Włodzimierz Surożstarzy lekarz weterynariimjr Ignacy Füllenbaumoficer zwiadowczypor. Seweryn Lisowski (*)II zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr Jan Bylczyńskioficer mobilizacyjnykpt. adm. (art.) Kazimierz Krassowskizastępca oficera mobilizacyjnegopor. Stanisław Morikoficer administracyjno-materiałowykpt. art. (adm.) Tadeusz Wygonowskioficer gospodarczykpt. int. Walerian Kazimierz Blicharskioficer żywnościowypor. Ludomir Jerzy Trębickidowódca plutonu łącznościpor Józef Hryhorowiczdowódca szkoły podoficerskiej w Nowej Wilejcekpt. Edward Dolińskidowódca plutonpor. Szabłowski Zbigniewdowódca plutonuppor. Bolesław Czesław Ciborowskidowódca I dywizjonumjr Tadeusz Stefanowiczdowódca 1 bateriipor. Marian Bogaczewiczdowódca plutonuppor. Tadeusz Alojzy Kosmowskidowódca 2 bateriikpt. Eugeniusz Tomaszewiczdowódca plutonuppor. Adam Tomasz Janickidowódca II dywizjonumjr Jan Świerczyńskiadiutant dywizjonupor. adm. (art.) Mieczysław Zinkiewiczpomocnik dowódcy dywizjonu ds. gosp.kpt. Antoni Wilczkiewiczlekarz medycyny dywizjonuppor. lek. Stefan Czepurnolekarz weterynarii dywizjonupor. Władysław Drozdowskidowódca 4 bateriipor. Bieliński Kazimierzdowódca plutonuppor. Wacław Piotrowskidowódca 5 bateriikpt. Czesław Jan Vogtmandowódca plutonupor. Edward Gumlńskidowódca 6 bateriikpt. Wojciech Kopeldowódca plutonuppor. Wilhelm Drózddowódca szkoły podoficerskiej w Mołodeczniepor. Feliks Antoni Markowskidowódca plutonupor. Stefan Jan Seligmandowódca plutonuppor. Jan Ryczekdowódca III dywizjonumjr Feliks II Wróbeladiutant dywizjonukpt. Włodzimierz Lasockipomocnik dowódcy dywizjonu ds. gosp.kpt. Mieczysław Szadurskidowódca drużyny łączności dywizjonuppor. Jan Łukasikdowódca 7 bateriikpt. Serwacy Jan Nepomucen Klimontowiczdowódca plutonuppor. Antoni Rudowiczdowódca 8 bateriipor. Franciszek Miszczakdowódca plutonupor. Bohdan Szperlingdowódca IV dywizjonumjr Henryk Lucjan Spaltensteindowódca 10 bateriipor. Wiesław Antoni Pyrzdowódca 11 bateriikpt. Sergiusz Szantyrdowódca plutonuppor. Kazimierz Molendzińskiodkomenderowanykpt. Tadeusz Boczkowskina kursiekpt. Tadeusz Krzyszkowskina kursiekpt. Stanisław Kostka Raźny
19 pal w kampanii wrześniowej Mobilizacja 19 pułk artylerii lekkiej był jednostką mobilizującą. Zgodnie z planem mobilizacyjnym „W” sformował:
w Mołodecznie, w mobilizacji alarmowej, w grupie jednostek oznaczonych kolorem zielonym: II dywizjon 19 pal (dowództwo dyonu, 4, 5 i 6 baterie haubic i kolumna amunicyjna), w Lidzie, w mobilizacji alarmowej, w grupie jednostek oznaczonych kolorem zielonym: III dywizjon 19 pal (dowództwo dyonu, 7, 8 i 9 baterie haubic i kolumna amunicyjna), kolumnę taborową jednokonną nr 312, warsztat taborowy nr 309 (jednokonny), w Nowej Wilejce, w mobilizacji alarmowej, w grupie jednostek oznaczonych kolorem czerwonym: dowództwo 19 pal, samodzielny pluton meteo nr 19, I dywizjon 19 pal (dowództwo dyonu, 1, 2 i 3 baterie armat i kolumna amunicyjna), IV dywizjon 19 pal (dowództwo dyonu, 10, 11 i 12 baterie armat i kolumna amunicyjna), kolumnę taborową jednokonną nr 311, baterię marszową 1/19 pal.
W maju 1939 roku została wprowadzona nowa organizacja pokojowa pułku, zgodnie z którą liczył on trzy dywizjony po dwie baterie, przy czym I dywizjon był uzbrojony w 75 mm armaty wz. 1897, natomiast II i III dywizjon w 100 mm haubice wz. 1914/1919 PEugeniusz Kozłowski, Wojsko Polskie 1936–1939. Próby modernizacji i rozbudowy, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1964, s. 142.. thumb|Haubice 100 mm wz. 1914/19P
Pod koniec czerwca 1939 roku podjęto decyzję, że III/19 pal zostanie włączony w skład 38 pułku artylerii lekkiej z chwilą ogłoszenia mobilizacji powszechnej (I rzut)i przydzielony do 38 Dywizji Piechoty Rezerwowej. W wyznaczonym czasie mobilizację zakończyło dowództwo pułku, dowództwa I i IV dywizjonu oraz zaledwie dwie baterie tych dywizjonów. Powodem był między innymi brak koni; np. w IV dywizjonie zabrakło 133 koni, tj. ok. 30%, 40% wozów nie nadawało się dla wojska. Opóźnienie w mobilizacji wynosiło od kilkunastu godzin do kilkudziesięciu. Dodatkowo zabrakło broni krótkiej dla oficerów i podoficerów rezerwy, lornetek, busoli, kątomierzy, radiostacji, kantarów, latarek taborowych, 70% karmiaków. Po zmobilizowaniu z brakami od 28 sierpnia rozpoczęto ładowanie baterii do 10 transportów kolejowych, które odjeżdżały z Mołodeczna i Nowej Wilejki przez Brześć n/Bugiem, Siedlce Warszawę i Łowicz do punktu wyładowania w Bednarach. Na miejsce pierwszy transport przybył o godz. 22:30 29 sierpnia, a ostatni 31 sierpnia o godz. 12:30. Dowództwo pułku stacjonowało w miejscowości Maków, I dywizjon w Graniczki-Leśna, II dywizjon Zagórze-Płyćwa, IV dywizjon w Mokra Prawa. Rozkazem dowódcy pułku drogą rekwizycji uzupełniano konie, głównie z gospodarstw kolonistów niemieckich, oraz wymieniano tą samą drogą wozy konne. Prowadzono prace organizacyjne i zgrywano zaprzęgi.
Działania bojowe W kampanii wrześniowej Pułk walczył w ramach 19 Dywizji Piechoty w składzie Armii „Prusy”. 1 września w godzinach przedpołudniowych 19 pal otrzymał rozkaz przegrupowania się i marszu wraz z pułkami piechoty przez Głuchów, Jeżów, Wolę Łokotowską na wschód od Koluszek. Poszczególne jego dywizjony zostały przydzielone do pułków 19 Dywizji Piechoty: I – do 85 pułku piechoty, II – do 86 pułku piechoty, IV – do 77 pułku piechoty; nakazany rejon osiągnęły 2 września przed południem. Po krótkim wypoczynku podjęto dalszy marsz do rejonu Tomaszowa Mazowieckiego, Ujazdu. Po przybyciu o świcie 3 września w nakazany rejon organizowano stanowiska ogniowe do walki z czołgami i maskowano je. Następnie w nocy 3/4 września wykonano marsz do lasów na północny wschód od Piotrkowa Trybunalskiego, który osiągnięto o świcie 4 września. Przydzielone do pułków piechoty dywizjony artylerii 19 pal działały oddzielnie. I dywizjon pozostał w lesie na południowym i zachodnim jego skraju wraz 85 pp. II dywizjon wraz z 86 pp zajął przedpole Piotrkowa od strony zachodniej na linii Bujny-Witów. IV dywizjon wraz z 77 pp wieczorem rozpoczął 30 kilometrowy marsz po drogach piaszczystych w kierunku Lubień, Łęczno.
Działania bojowe I dywizjonu armat Do przedpołudnia 5 września dywizjon nie prowadził ostrzału; dopiero po podejściu do Piotrkowa oddziałów niemieckich rozpoczął ostrzał. Oddział Wydzielony niemieckiej 1 Dywizji Pancernej wyminął obronę polską i skierował się w kierunku na Wolbórz. Atak niemieckiego OW wspierało niemieckie lotnictwo nurkujące. Stanowiska ogniowe i punkty obserwacyjne były atakowane przez niemieckie samoloty. Jeden działon wysunięto na linię piechoty jako ppanc. Nocą 5/6 września dywizjon pomaszerował z 85 pp w kierunku Pilicy; w trakcie marszu przekroczono szosę Piotrków-Wolbórz, ale utracono kontakt z 85 pp.