mały|Brama obozu KL Dachau w 1945 r. thumb|Bloki dla więźniów, ogrodzenie, wieża strażnicza; stan współczesny thumb|Blok X; stan współczesny thumb|Blok X, wejście do komory gazowej; stan współczesny thumb|Blok X, wnętrze komory gazowej; stan współczesny thumb|Blok X, piece krematoryjne; stan współczesny KL Dachau, Konzentrationslager Dachau – niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny, założony wiosną 1933 roku w opuszczonej fabryce amunicji na obrzeżach miasta Dachau, na północ od Monachium, w południowych Niemczech. Wyzwolony przez osiemdziesięciu żołnierzy amerykańskiej 7 Armii w niedzielę 29 kwietnia 1945 roku o godz. 17:15Leon Bujacz, Obóz koncentracyjny w Dachau. Napisał na podstawie własnych przeżyć..., Łódź 1946..

Historia obozu Obóz koncentracyjny utworzony przez niemieckich nazistów powstał z rozkazu Heinricha Himmlera z 21 marca 1933 r. w celu izolowania politycznych przeciwników reżimu nazistowskiego, duchownych i Żydów. Stał się „wzorem” dla wszystkich kolejnych. Od 1938 r. pełnił funkcję swego rodzaju „ośrodka szkoleniowego” dla zarządców i wachmanów innych późniejszych obozów tego rodzaju.

Obóz składał się z dwóch zasadniczych części: dla więźniów, która została otoczona drutami kolczastymi i wieżyczkami, oraz części administracyjno-mieszkalnej dla SS. Podział ten został odwzorowany we wszystkich tego typu późniejszych konstrukcjach nazistowskich. Część dla więźniów mieściła się pierwotnie w 18 barakach mieszkalnych, podzielonych na 4 izby, 2 toalety i 2 umywalnie. Każda izba miała pomieszczenie mieszkalne oraz sypialnię i była przeznaczona dla 52 więźniów (w sumie blok miał pomieścić 208 więźniów). W 1937 r. obóz – pierwotnie zaprojektowany na 3–5 tys. więźniów – okazał się za mały. Obóz rozbudowano w latach 1937–1938, powiększając liczbę baraków dwukrotnie.

W lipcu 1937 r. z 1146 więźniów Dachau 330 stanowili zawodowi kryminaliści, 230 zostało skazanych na przymusową pracę na podstawie regulacji dotyczących pomocy społecznej, a 93 aresztowano w czasie akcji bawarskiej policji przeciwko włóczęgom i żebrakom. Po okresie względnej poprawy sytuacji w połowie lat 30., doszło do gwałtownego wzrostu śmiertelności wśród więźniów. W 1937 r. w Dachau doszło do 69 zgonów, czyli siedmiokrotnie więcej niż w roku poprzednim, choć wynosząca mniej więcej 2200 osób populacja więźniów utrzymywała się mniej więcej na stałym poziomie. W 1938 r. liczba zgonów ponownie wzrosła, tym razem do 370 przypadków na już zdecydowanie większą populację osadzonych, obejmującą nieco ponad 8000 osób.

W okresie masowego napływu więźniów w czasie wojny pierwotne normy zaludnienia baraków zostały wielokrotnie przekroczone, przetrzymywano w nich do 16 tys. więźniów. W 1943 r. przedsiębiorstwo H. Kori z Berlina wybudowało duże krematorium, jako tzw. barak X. Prawdopodobnie była to część większego planu przekształcenia KL Dachau w miejsce masowej eksterminacji. W 1944 r. przy baraku X wybudowano komorę gazową. Sprawa jej wykorzystania do mordowania więźniów nie jest jasna. W wielu publikacjach podaje się informacje, że nie była ona wykorzystana do tego celu (nie uwzględniono tego w wyroku w procesie załogi z Dachau). Jednak zeznania niektórych więźniów oraz fotografie wykonane przez amerykańskich żołnierzy po wyzwoleniu obozu wskazują, że była ona wykorzystywana (przynajmniej sporadycznie) do tego celu.

W obozie istniała ściana, pod którą rozstrzeliwano więźniów, oraz tzw. „bunkier”, który służył jako miejsce krwawych przesłuchań i stosowania dotkliwych kar. W tzw. baraku szpitalnym nr 5 funkcjonowało laboratorium eksperymentów pseudomedycznych, kostnica i prosektorium. Masowe egzekucje wykonywano także poza obozem (w pobliskim Haimhausen na strzelnicy SS dokonywano egzekucji poprzez rozstrzelanie, zginęło tam m.in. ok. 6 tys. jeńców sowieckich) oraz w innych obozach. W 1944 r. otwarto w Dachau podobóz kobiecy.

Komendanci obozu: Hilmar Wäckerle (21 marca 1933 – 25 czerwca 1933) Theodor Eicke (26 czerwca 1933 – 3 lipca 1934) Alexander Reiner (4 lipca 1934 – 22 października 1934) Berthold Maack (23 października 1934 – 30 listopada 1934) Heinrich Deubel (1 grudnia 1934 – 31 marca 1936) Hans Loritz (1 kwietnia 1936 – 31 sierpnia 1939) Alex Piorkowski (1 września 1939 – 31 sierpnia 1942) Martin Gottfried Weiss (31 sierpnia 1942 – 29 września 1943) Eduard Weiter (30 września 1943 – 26 kwietnia 1945) Martin Gottfried Weiss (26 kwietnia 1945 – 28 kwietnia 1945) Heinrich Wicker (28 kwietnia 1945 – 29 kwietnia 1945)

Podczas wojny, a w szczególności po 1942 r., Dachau stanął na czele bardzo rozbudowanej struktury podobozów, liczącej ponad 200 placówek na południu Niemiec i w anektowanej Austrii. Były one w większości powiązane z przemysłem wojennym.

Gdy zbliżał się front wojsk alianckich, naziści próbowali ewakuować więźniów w różnych kierunkach. Marsze ewakuacyjne (marsze śmierci) niosły ze sobą wysoką śmiertelność wymęczonych więźniów. 29 kwietnia 1945 r. obóz został wyzwolony, a wraz z nim ok. 67 tys. więźniów – połowa z nich w obozie głównym. Amerykanie, pod wpływem tego, co zastali w obozie (m.in. stojący na bocznicy pociąg z 2600 ciałami, oraz znalezionych w okolicach krematorium ok. 3 tys. zabitych), rozstrzelali bez sądu większość wziętych do niewoli strażników SS i przebywających w obozie żołnierzy Waffen-SS (w sumie 560 osób).

Podobnie jak w Auschwitz, na bramie obozu w Dachau widniał napis „Arbeit macht frei”.

Więźniowie i ofiary

thumb|Zawiadomienie o śmierci więźnia Dachau i wyciąg z księgi obozowej Więźniami byli z początku członkowie antynazistowskiej niemieckiej opozycji, głównie komuniści, duchowni Kościoła Katolickiego, socjaliści i chadecy. W dalszym okresie do obozu były przysyłane również grupy Żydów, Romów i Sinti, Świadków Jehowy i homoseksualistów.

Dachau pełnił funkcję głównego obozu dla duchownych z Kościołów chrześcijańskich (katolickich, protestanckich i prawosławnych). Wedle szacunków Kościoła katolickiego, do Dachau zostało zesłanych ok. 3 tys. (2794, w tym 1773 z Polski) zakonników, diakonów, księży i biskupów katolickich. Przez dwa miesiące więźniem obozu był prawosławny patriarcha Serbii Gabriel VPhilip Cohen, David Riesman, Serbia’s secret war: propaganda and the deceit of history, Texas A&M University Press, 1996, s. 59..

Podczas wojny w Dachau znalazło się wiele ludzi z krajów okupowanych: przede wszystkim z Polski (m.in. grupa 43 naukowców z Uniwersytetu Jagiellońskiego), Związku Radzieckiego, Belgii, Holandii, Czech, Francji.

W maju 1940 zesłana tu została około pięćsetosobowa grupa łódzkiej młodzieży, zatrzymana podczas dużej akcji łódzkiego Gestapo skierowanej przeciwko niej. Wśród nich byli m.in. znani po wojnie: dyrygent – Henryk Debich i aktor – Włodzimierz SkoczylasWłodzimierz Skoczylas, Aresztowanie, w: „Odgłosy”, 21 III 1987, nr 12, s. 10; Tenże, Pierwsze doświadczenia więźnia. w: „Odgłosy”, 28 III 1987, nr 13, s. 10; Tenże, Wszędzie, byle nie w Radogoszczu. [w:] „Odgłosy”, 11 IV 1987, nr 15, s. 10; Tenże, Dlaczego nie zostałem ambasadorem. w: „Odgłosy”, 30 V 1987, nr 22, s. 10; Tenże, W cieniu siedmiu wież KL Dachau. w: „Odgłosy”, 29 VIII 1987, nr 35, s. 1, 9.. KL Dachau był pierwszym obozem Stanisława Grzesiuka, autora jednej z najlepszych relacji o przeżyciach obozowych „Pięć lat kacetu”, który po kilku miesiącach został stąd wywieziony do KL Mauthausen. Wielu więźniów było kierowanych do KL Dachau z innych obozów. Wówczas więźniowie z Niemiec stali się mniejszością, a największą grupę stanowili więźniowie z Polski. Liczba więźniów i ofiar nie jest dokładnie znana. Według dokumentacji obozowej w okresie 1933–1945 przez obóz przewinęło się 206 206 więźniów, z czego zmarło 31 591. Liczby te jednak nie uwzględniają osób poddanych Sonderbehandlug (skierowanych do obozu przez Gestapo celem wykonania egzekucji), jeńców radzieckich zabijanych w ramach Kommissar-Erlaß oraz zmarłych w czasie ewakuacji obozu. Według niektórych danych, ogólną liczbę więźniów szacuje się na ok. 250 tys. osób, a liczbę ofiar nawet na 148 tys. (wliczając zgładzonych w podobozach).

Istotą funkcjonowania obozu był drakoński regulamin obozu opracowany przez komendanta Theodora Eickego. Przed wojną praca więźniów polegała na wykonywaniu robót na rzecz obozu w komandach roboczych, dla jego utrzymania i rozwoju. Podczas wojny więźniowie pracowali niewolniczo w przemyśle wojennym. W szczególności w ostatnich dwóch latach wojny, gdy Niemcy zdecydowali się umieścić strategiczne produkcje zbrojeniowe pod ziemią, więźniowie musieli pracować w morderczych warunkach. Najsłynniejszymi i najtrudniejszymi placówkami podziemnymi przypisanymi Dachau, były podobozy Kaufering i Mühldorf. Najcięższą pracę wykonywali na ogół Żydzi z Polski, Litwy i Węgier.

System kar W październiku 1933 r. Theodor Eicke wydał kompleksowy zestaw regulacji i zasad panujących w obozie. Wprowadzał powierzchowny porządek i jednorodność, tam, gdzie wcześniej panowała samowolna brutalność i przemoc. Więźniowie rozmawiający o polityce w celu „podżegania” lub rozsiewania propagandy mieli być wieszani; sabotaż, atak na strażnika i każdy inny przejaw buntu lub niesubordynacji miał kończyć się przed plutonem egzekucyjnym. Za drobniejsze uchybienia czekały rozmaite, lżejsze kary. Wśród nich była izolatka o chlebie i wodzie na okres zależny od charakteru wykroczenia; kary cielesne (25 batów); karna musztra; przywiązywanie do słupa lub drzewa na wiele godzin; ciężka praca; czy też wstrzymanie poczty. Dodatkowo kary tego rodzaju wiązały się także z przedłużeniem wyroku osadzonego. Strażnicy wyznaczali kary za najdrobniejsze przewinienia, m.in. za źle pościelone łóżko czy trzymanie rąk w kieszeniach.

System Eickego miał na celu wyeliminowanie personalnych czy indywidualnych kar, a poprzez ustanowienie biurokratycznego aparatu zapewniającego pisemne uzasadnienia nakładanych sankcji, ochronę oficerów i strażników przed oskarżeniami ze strony lokalnych funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości. Przykładowo bić więźniów miało kilku esesmanów na oczach reszty osadzonych, a wszystkie kary miały być odnotowywane pisemnie. Opracowano ścisłe zasady określające postawę strażników z SS. Mieli zachowywać się na wojskową modłę, nie brać udziału w prywatnych rozmowach z więźniami, przestrzegać ścisłych procedur codziennych apelów osadzonych, nadzorować więźniów w obozowym warsztacie, wydawać rozkazy oraz egzekwować kary. Wprowadzono również szczegółowe zasady dotyczące pracy poza obozem, polegającej głównie na ciężkiej, nieprzerwanej pracy fizycznej. Eicke ustanowił systematyczny i hierarchiczny podział zadań personelu oraz wydał strażnikom specjalne insygnia przypinane do kołnierzy: trupie czaszki, z których obozowy wydział SS (w 1934 r. nadano mu odrębną tożsamość) wkrótce miał stać się znany. Symbolizowały one skrajnie surowe podejście Eickego do więźniów. Rudolf Höss wspominał później:

W obozie stosowano trwający 8, 14, 21 oraz 42 dni areszt w celi w bunkrze. Podczas odbywania kary więzień otrzymywał wodę i chleb, a raz na cztery dni ciepły posiłek. Zdarzały się przypadki, kiedy osadzeni przebywali w celi kilka miesięcy. Bardzo popularną metodą torturowania była tzw. kara słupka, polegająca na wiązaniu rąk więźnia za plecami, a następnie wieszaniu go na haku w taki sposób, aby nie dotykał stopami do ziemi. Ponieważ kara ta najczęściej powodowała zerwanie ścięgien ramion, wielokrotnie po jej odbyciu więzień nie odzyskiwał władzy w rękach. Codziennością było również polewanie zimną wodą na kilkunastostopniowym mrozie (co prowadziło do wychłodzenia organizmu, a w konsekwencji do zgonu) czy wkładanie gumowego węża do przełyku i odkręcanie wody (więzień poddany takiej torturze topił się, bądź doznawał poważnych obrażeń narządów wewnętrznych).

Osadzeni najczęściej ginęli w wyniku niedożywienia, chorób, tortur, samobójstw, rozstrzelania oraz eksperymentów pseudomedycznych.

Eksperymenty medyczne i pseudomedyczne