Łańcut – miasto w Polsce, w województwie podkarpackim, na granicy Podgórza Rzeszowskiego i Pradoliny Podkarpackiej, siedziba powiatu łańcuckiego i gminy wiejskiej Łańcut. Leży w dawnej ziemi przemyskiej„Historia. Pismo młodych historyków”, r. 1: Wieki średnie. Stowarzyszenie Kół Naukowych Historyków Studentów, Kraków 1993, s. 212..
Łańcut należy do województwa podkarpackiego, leżąc 16 km na wschód od jego stolicy – Rzeszowa. Przez tereny miasta przebiega autostrada A4, która łączy zachód Europy z Ukrainą.
Według danych GUS z 31 grudnia 2024 r. Łańcut liczył 17 772 mieszkańców.
Historia
Miasto założone zostało przez króla Kazimierza Wielkiego. Lokacja miasta na prawie magdeburskim nastąpiła w roku 1349 z nadania księcia Władysława Opolczyka w dolinie rzeki Wisłok.
Król sprowadził kolonistów niemieckich (zob. GłuchoniemcyUt testat Metrika Koronna, 1658, „quod Saxones alias Głuszy Niemcy około Krosna i Łańcuta osadzeni są iure feudali alias libertate saxonica”, [w:] Ks. dr Henryk Borcz: Parafia Markowa w okresie staropolskim. Markowa sześć wieków, 2005, s. 72–189.) z miasta Landshut (‘strażnica kraju’) w BawariiProf. Stanisław Rospond: Słownik etymologiczny miast i gmin, Ossolineum 1984, .Marcin Kromer: Historia Polski l.12.. Jest to zatem nazwa przeniesiona (ponowiona) przez kolonistów na nowo założone miasto, a następnie adaptowana fonetycznie z języka niemieckiego do polskiegoPolska z Miodkiem – (34) Łańcut, Rzeszów. TVP Polonia, 20.12.1015, godz. 17:25 (powtórka: 21.12.2015, godz. 00:40).. W pobliżu Łańcuta założono w roku 1450 niemiecką wieś Helwigau. Ludność niemiecka z okolic Łańcuta zachowała swoją odrębność językową do pierwszej połowy XVIII wiekuProf. Barbara Czopek-Kopciuch: Adaptacje niemieckich nazw miejscowych w języku polskim, 1995, ..
Nazwa miasta notowana była w formach: Landshut, Lanczuth (1375), Landssuth (1381), Lanchth (1384), Lanczuth (1494), jeszcze w roku 1650 Landshut Mapa Matthäusa Meriana z 1650, na podstawie map Willema Blaeu Janszoona (1571–1638)..
W XV wieku wybudowano zamek początkowo drewniany, który do XVI wieku dawał odpór najazdom tatarskim.
W 1635 roku Łańcut uzyskał prawo składuStan Lewicki: Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych: (prawo składu), Warszawa 1920, s. 139..
W czasach I Rzeczypospolitej Łańcut był częścią powiatu przeworskiego z centrum w PrzeworskuPrzyboś K.: Granice ziemi przemyskiej w czasach nowożytnych XVI – XVIII wiek. „Rocznik Przemyski” T. 29-30: 1993..
W wyniku I rozbioru Polski w 1772 r. miasto stało się częścią Austrii, wchodząc w skład Galicji.
W latach 1918–1921, podczas wojny polsko–bolszewickiej, Łańcut był miejscem przetrzymywania jeńców z Ukraińskiej Armii Halickiej (powstał w nim pierwszy obóz w Polsce).
Podczas okupacji niemieckiej administracja tzw. Generalnego Gubernatorstwa wprowadziła dla miasta w 1941 roku nazwę Landshut.
W czerwcu 1942 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 1500 Żydów. 19 sierpnia 1942 roku zostali wywiezieni do obozu w Pełkiniach, a część do obozu zagłady Bełżcu i tam zamordowani.
Struktura powierzchni Łańcut ma obszar 19,43 km² (2002)Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset, dostęp 14 września 2010., w tym: użytki rolne: 59% użytki leśne: 2%
Miasto zajmuje 4,3% powierzchni powiatu.
Demografia
Miasto liczyło w 2008 roku 18025 mieszkańców (31 grudnia 2008). Dane z 31 grudnia 2008 r.: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 18 025 100 9493 52,67 8532 47,33Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 928,0 488,8 439,2
Według danych z 1 stycznia 2018 Łańcut liczył 17 777 mieszkańcówPowierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018 r..
thumb|690x480px|center|Piramida wieku mieszkańców Łańcuta (2014)
Zabytki i atrakcje turystyczne
Gospodarka Przemysł Fabryka śrub „Śrubex” SA obecnie Koelner Rawlplug IP Sp. z o.o., Oddział w Łańcucie Łańcucka Fabryka Wódek „Polmos Łańcut” Zakład Poligraficzny „Techgraf” Zakłady odzieżowe „Vipo” Lancerto S.A. Bispol
Handel Łańcut jest ośrodkiem usługowym dla mieszkańców regionu. Sieci sklepów, supermarkety: Delikatesy Asia (PASSA), Biedronka, Delikatesy Centrum, Lidl, Rossmann Centra Handlowe: „STILEX”, „Kapitol”
Transport thumb|Stacja kolejowa w Łańcucie Przez Łańcut przebiega linia kolejowa Kraków – Medyka o znaczeniu międzynarodowym ze stacją kolejową.
Oświata thumb|Liceum Ogólnokształcące nr 1
Obecnie w Łańcucie działają 4 szkoły podstawowe, 4 licea ogólnokształcące (w tym profilowane: profil policyjny i profil wojskowy), 3 szkoły techniczne, 2 szkoły branżowe oraz liceum dla dorosłych. Działają również Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia oraz medyczna szkoła policealna. Od roku 2007 funkcjonuje Powiatowe Centrum Kształcenia Zawodowego. W Łańcucie działa również Uniwersytet Trzeciego WiekuStrona Łańcuckiego Stowarzyszenia Uniwersytet Trzeciego Wieku..
Szkoły podstawowe Szkoła Podstawowa nr 1 im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego (ul. Piłsudskiego 7) Szkoła Podstawowa nr 2 im. ks. Jana Twardowskiego (ul. Kościuszki 17) Szkoła Podstawowa nr 3 im. 10 Pułku Strzelców Konnych (ul. 29 Listopada 21) Szkoła Podstawowa nr 4 im. Jana Pawła II w Łancucie (ul. Kochanowskiego 6)
Szkoły ponadgimnazjalne I Liceum Ogólnokształcące im. Henryka Sienkiewicza Zespół Szkół Nr 1 im. Janusza Korczaka (ul. Grunwaldzka 11) Medyczna Szkoła Policealna (ul. Grunwaldzka 11) Zespół Szkół Nr 2 im. Jana Kochanowskiego (ul. Podzwierzyniec 41) Zespół Szkół nr 3 im. M. Kopernika Zespół Szkół Technicznych (ul. Armii Krajowej 51A) Powiatowe Centrum Kształcenia Zawodowego im.Felicjana Dzierżanowskiego (ul. Armii Krajowej 51)
Szkoły artystyczne Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. T. Leszetyckiego w Łańcucie (ul. 3 Maja 19) Szkoła Muzyczna I i II st. Łańcuckiego Towarzystwa Muzycznego (z uprawnieniami szkoły publicznej) (ul. 3 Maja 19)
Religia thumb|Kościół farny św. Stanisława thumb|Kościół św. Józefa
Kościół katolicki W Łańcucie mają swoją siedzibę dwa dekanaty należące do archidiecezji przemyskiej: Dekanat Łańcut I z parafiami: Parafia św. Stanisława Biskupa i Męczennika (Parafia Farna) z kościołem farnym Parafia św. Michała Archanioła Dekanat Łańcut II – parafie: Parafia Chrystusa Króla Parafia św. Józefa – Podzwierzyniec
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego zbór w Łańcucie, ul. Konopnickiej 7
Świecki Ruch Misyjny „Epifania” Zbór w Łańcucie, ul. Czarnieckiego 22
Świadkowie Jehowy Sala Królestwa, ul. Kopernika 4a
Sport PTG Sokół Łańcut – koszykówka mężczyzn MKS Łańcut – siatkówka kobiet Orzeł Łańcut – piłka nożna mężczyzn (klub występował w sezonach 1922–1923 w mistrzostwach klasy C podokręgu Przemyśl Lwowskiego ZOPN - IV poziom). Sparta ŁańcutHistoria klubu Stal Łańcut. – piłka nożna mężczyzn (klub działający w latach 1945–1955 (nazwy: 1948 - HKS [Harcerski Klub Sportowy] „Czuwaj”, 1948 - SKS [Spółdzielczy Klub Sportowy] „Czuwaj”, 1949 - SKS [Spółdzielczy Klub Sportowy] „Spójnia”, 1955 - SKS [Spółdzielczy Klub Sportowy] „Sparta”, 7.12.1955 - fuzja ze Stalą) Stal Łańcut – piłka nożna mężczyzn (klub powstał w 1953, w sezonie 2023/2024 występuje w IV lidze, gr. podkarpackiej)Portal 90 minut.pl.
Ludzie związani z Łańcutem
Przypisy
Linki zewnętrzne
Portal informacyjny miasta oraz powiatu łańcuckiego
Archiwalne widoki i publikacje związane z miejscowością w bibliotece Polona Archiwalne zdjęcia lotnicze Łańcuta z 1944 roku w Geoportalu Na Mapie
Kategoria:Miasta posiadające prawo składu Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIV wieku Kategoria:Miasta w województwie podkarpackim