mały|Ocenzurowany tekst tygodnika „Niedziela” z 4 lipca 1982 r.
Cenzura w Polsce – historia cenzury w Polsce sięga końca XV wieku i związana jest z wynalezieniem druku oraz ideą reformacjiGłażewski, Jacek (2004). „Paulina Buchwald-Pelcowa: Cenzura w dawnej Polsce. Między prasą drukarską a stosem, Warszawa 1997”. Napis. https://rcin.org.pl/dlibra/show-content/publication/edition/56982?id=56982..
Historia Rzeczpospolita Obojga Narodów W okresie I RP cenzurowane były m.in. publikacje których treści nie były zgodne z doktryną Kościoła katolickiego, a także treści uznane za atak na panujących władców. Z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiego w 1603 roku wydano w Krakowie pierwszy polski indeks ksiąg zakazanych. W końcowym okresie I RP cenzura w Polsce była słabsza niż w wielu innych krajach europejskichLiteratura polska w cieniu cenzury: wykład. Teksty Drugie: teoria literatury, krytyka, interpretacja, Numer 3 (51) (1998) s. 5–27. Ryszard Nycz. .. Po stłumieniu insurekcji kościuszkowskiej, rosyjski komendant Warszawy gen. Friedrich von Buxhoeveden funkcję głównego cenzora powierzył biskupowi Janowi AlbertrandiemuBartłomiej Szyndler, Powstanie kościuszkowskie 1794. Warszawa 1994, s. 378..
Królestwo Kongresowe W Królestwie Polskim funkcję cenzora pełnił ksiądz Adam Królikiewicz. Po skardze biskupów polskich złożonej carowi Aleksandrowi I Romanowowi po wydaniu w 1820 roku publikacji Podróż do Ciemnogrodu (krytycznej wobec kleru), ksiądz Królikiewicz został usunięty ze stanowiska cenzora, a Stanisław Kostka Potocki zdymisjonowany ze stanowiska ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia PublicznegoHalina Winnicka, Wizerunki oświeconych. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych Warszawa 1972, s. 114,115.. W okresie rozbiorów, zaborcy cenzurowali nawet słowo „Polska”.
Galicja Obowiązywała w niej austriacka „Ustawa prasowa”, która stosowała cenzurę prewencyjną: „Z każdego pojedynczego numeru lub zeszytu periodycznego pisma drukowego winien drukarz [...] przynajmniej na 24 godziny przed rozdaniem lub rozesłaniem złożyć jeden egzemplarz u władzy bezpieczeństwa, znajdującej się w miejscu wydania, a w miejscu gdzie prokurator ma swą siedzibę, także u niego”
II Rzeczpospolita Prawodawstwie polskie odziedziczyło cenzurę po zaborcach w ramach zwalczania „fałszywych wiadomości” i nie wahało się z niego korzystać ad hoc, na przykład w często adaptowanym „Rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej [...] zmieniającym niektóre postanowienia ustaw karnych o rozpowszechnianiu nieprawdziwych wiadomości i o zniewagach”. Potem to narzędzie systematyzowano (typizowano) w kodeksie karnym, a jej ofiarami byli często autorzy o poglądach lewicowych lub naruszających szeroko pojętą moralność. Unikanie represji cenzury państwowej dotyczącej organu prasowego Niezależnej Partii Chłopskiej uzyskiwano przez częstą zmianę tytułu periodykuJózef Fajkowski: Krótki zarys historii ruchu ludowego. Warszawa 1971, s. 116.. W 1926 roku w wyniku ingerencji cenzury, stonowano treści niewygodne dla kleru w wydawanej powieści Marii Jehanne Wielopolskiej noszącej tytuł KryjakiRoman Warecki, Ołtarz i tron. Warszawa 1966, s. 59–78..
Okupacja niemiecka Bardzo intensywna cenzura miała miejsce w czasie okupacji niemieckiejPrzybyła, Zbigniew (1995). „Cenzura w Przywiślańskim Kraju”. Teksty Drugie (in Polish). 6: 82–86. https://rcin.org.pl/dlibra/publication/73387/edition/68025.. Równocześnie na terytoriach zajętych przez ZSRR działała cenzura sowieckaGłowacki, Albin. „Ogólne założenia sowieckiej polityki okupacyjnej w Polsce”. Pamięć i Sprawiedliwość. 12, no. 1 (2008): 61-78..
Polska Ludowa
Cenzura miała miejsce również w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, gdzie cenzurowano prace zgodnie z linią tzw. władzy ludowej. Ofiarą cenzury padła twórczość Wacława Kostka-Biernackiego, łącznie z Diabłem zwycięzcą i decyzją Centralnego Zarządu Bibliotek Ministerstwa Kultury i Sztuki podlegała od 1 października 1951 natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek. Kolejnym etapem było zniszczenie wszystkich wycofanych egzemplarzy. Podobnie postąpiono z twórczością Benito Mussoliniego. Wszystkie jego utwory objęto w 1951 roku zapisem cenzury w Polsce, z natychmiastowym wycofaniem z bibliotekCenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 29.. Zdarzały się przypadki współpracy cenzury świeckiej z cenzurą religijną (Kościoła rzymskokatolickiego) związane ze sprawami obyczajowymi. Profesor Stanisław Obirek podaje jako przykład twórczość Tadeusza Różewicza i Jerzego Grotowskiego. Wspomina także o kontroli korespondencji stosowanej przez władze zakonne w okresie jego nowicjatu.
III Rzeczpospolita Szeroko zakrojona instytucjonalna cenzura prewencyjna w okresie normalnego funkcjonowania państwa została oficjalnie zniesiona w Polsce w 1990 r. wraz z likwidacją Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i WidowiskStrządała, Gaweł (2012). „Cenzura w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej”. Ante Portas. Studia nad bezpieczeństwem. 1: 31–46. http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Ante_Portas_Studia_nad_bezpieczenstwem/Ante_Portas_Studia_nad_bezpieczenstwem-r2012-t-n1/Ante_Portas_Studia_nad_bezpieczenstwem-r2012-t-n1-s31-46/Ante_Portas_Studia_nad_bezpieczenstwem-r2012-t-n1-s31-46.pdf.. Cenzura prewencyjna jest natomiast nadal przewidziana na wypadek stanu wojennego lub wyjątkowego; organem cenzorskim ma być wówczas właściwy wojewodaUstawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjątkowym () i ustawa z dnia 29 sierpnia 2002 r. o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej (). Ponadto cenzurowana jest korespondencja osób tymczasowo aresztowanych albo pozbawionych wolności.
Niektóre decyzje sądowe, zakazujące mediom publikacji informacji, bywają nazywane cenzurą.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Historia Polski