thumb|upright=1.5|Mapa Warmii historycznej z zaznaczonym północnym zasięgiem występowania gwary warmińskiej języka polskiego thumb|Warmianki w stroju do kościoła, obraz Hedwig Neuhof z ok. 1900 thumb|Warmińskie kobiety w tradycyjnych strojach (lata 20. XX w.) mały|Warmianki w stroju niedzielnym, ok. 1920 Warmiacy – grupa etniczna dawnych mieszkańców Warmii, która ukształtowała się w okresie przynależności Warmii do Korony Królestwa Polskiego przed 1772 rokiem.
Warmiacy (polscy) z południa mówili po polsku, gwarą warmińską dialektu mazowieckiego, zaś Warmiacy (niemieccy) z północy mówili po niemiecku, gwarą Breslausch dialektu wysokopruskiego (Orneta, Dobre Miasto, Lidzbark Warmiński) oraz gwarami Mundart des Kürzungsgebietes (Braniewo, Frombork), Westkäslausch (Pieniężno) i Ostkäslausch (Reszel, Bisztynek) zaliczanymi do dialektu dolnopruskiego.
W odróżnieniu od mieszkańców sąsiednich Prus Górnych i Prus Dolnych oraz Mazur, dominującym wyznaniem mieszkańców biskupiej Warmii był katolicyzm.
W Polsce określenie Warmiacy odnosi się przede wszystkim do polskojęzycznych mieszkańców południowej Warmii, którzy od XIV wieku zasiedlili ten terenWiększość Polaków zasiedlających południową Warmię i Mazury przybyło dopiero w XVI wieku., a od pokrewnej grupy etnicznej Mazurów odróżniali się odrębną gwarą warmińską oraz wyznawanym katolicyzmem (wśród Mazurów dominował luteranizm). Różnice między Warmiakami i Mazurami pogłębiły także podziały polityczne: Warmiacy od 1466 do 1772 roku mieszkali w należących do Polski Prusach Królewskich.
Przed okresem rozbudzenia świadomości narodowej (koniec XIX i początek XX wieku) zarówno polskojęzyczni Warmiacy i Mazurzy, jak i niemieckojęzyczni mieszkańcy Prus Wschodnich uważali się zwykle za „tutejszych” lub ogólnie „Prusaków” (co nie oznaczało wówczas Niemców). Oddzielenie od innych zaborów oraz niewielkie zainteresowanie ze strony polskich działaczy niepodległościowych sprawiało, że Warmiacy zwykle nie czuli szczególnej więzi z Polską, co znacznie przyczyniło się do faktu, że podczas plebiscytu w 1920 roku zdecydowana większość Warmiaków opowiedziała się przeciwko przyłączeniu do Polski, a za pozostaniem w „Prusach”Plebiscyt, Dom Warmiński..
Obecnie określenie „Warmiacy” jest w większości przypadków historyczne. Współcześnie ze względu na napływ nowej ludności (po 1945) i wyjazdy większości Warmiaków i Mazurów do RFN/Niemiec Zachodnich (czyli zanik odrębności kulturowo-religijnych) trudno jest mówić o grupie ludności wyróżniającej się językiem (gwarą), kulturą czy religią. Wraz z postępującymi procesami globalizacji i równoczesnym renesansem lokalności i regionalności można jednak obserwować silniejsze akcentowanie przeszłości Warmii i samookreślanie się współczesnych mieszkańców tego regionu jako Warmiaków.
Znani Warmiacy thumb|Warmiński drewniany dom i kapliczka w Kajnach (w porządku alfabetycznym:) Walenty Barczewski – działacz narodowy, historyk, pisarz, folklorysta, redaktor i wydawca, wieloletni proboszcz w Brąswałdzie. Rainer Barzel – polityk CDU Antoni Blank – malarz Jan Boenigk – nauczyciel Jan Chłosta – historyk Edward Cyfus – regionalista, pisarz Hugo Haase – polityk SPD Johann Hirschberg, archiprezbiter w Barczewie (1888–1910), polityk Marek Jackowski – gitarzysta i piosenkarz, lider zespołu Maanam Jan Liszewski – założyciel Gazety Olsztyńskiej Maciej Jan Meyer – malarz epoki baroku Zbigniew Mikołejko – filozof i historyk religii, eseista i poeta Herbert Monkowski - historyk, publicysta, działacz warmiński w Niemczech Feliks Nowowiejski – kompozytor, dyrygent Seweryn Pieniężny – polski patriota, dziennikarz Ignacy Pietraszewski – orientalista, podróżnik, tłumacz z Biskupca Piotr Poleski – kupiec i rajca olsztyński, założyciel fundacji Poleskich Regina Protmann – błogosławiona zakonnica, założycielka zakonu św. Katarzyny Andrzej Samulowski – poeta ludowy i działacz z Gietrzwałdu Franciszek Sarnowski – polski działacz oświatowy w Niemczech Georg Sterzinsky – kardynał, arcybiskup Berlina Franciszek Szczepański – bibliotekarz, warmiński działacz społeczny z Lamkowa Joanna Wilengowska – pisarka i dziennikarka. Hans-Jürgen Wischnewski – polityk SPD Rainer Woelki - arcybiskup Kolonii, kardynał
Zobacz też czepiec warmiński gwara warmińska
Przypisy
Linki zewnętrzne Dom Warmiński
Kategoria:Grupy etniczne Kategoria:Grupy etnograficzne Polski