Poprawność językowa – koncepcja związana z preskryptywnym (normatywnym) podejściem do języka, które – w przeciwieństwie do podejścia deskryptywnego (opisowego) – nakazuje oceniać środki językowe pod względem ich dopuszczalności. Opiera się na konwencji społecznej i konsensusie panującym w danej wspólnocie językowej. Poprawność językowa tworzy fundamentalny składnik tzw. kultury języka.

Poprawność stanowi własność każdego tekstu językowego, zarówno mówionego, jak i pisanego. Miano „poprawnych” przypisuje się zwykle środkom językowym o wysokim poważaniu wśród wykształconych warstw społeczeństwa, czyli z zasady tym elementom, które wchodzą w skład przyjętego języka standardowego lub objętym akceptacją przynajmniej w ramach jego normy potocznej. Własność tę rozumie się również jako zgodność tekstu z obowiązującą kodyfikacją normy językowej, bywa zatem określana także jako normatywność.

Rozwój preskryptywnych idei poprawnościowych jest związany z formowaniem się języków narodowych oraz nowoczesnymi ideologiami standaryzacyjnymi, konstytuującymi się na gruncie europejskim od XVI wieku. Dużego znaczenia społecznego nabierają we współczesnych (zmodernizowanych) społecznościach językowych, w szczególności na półkuli północnej. Pierwszym polskim słownikiem poprawnościowym (normatywnym) był Słownik ortoepiczny (1937) Stanisława Szobera (od 1948 jako Słownik poprawnej polszczyzny).

Poprawność językowa była przedmiotem zainteresowań gramatyki tradycyjnej, zapoczątkowanej przez starożytnych Greków. Gramatyka tradycyjna koncentrowała się na języku pisanym, a środki mowy potocznej postrzegała w sposób krytyczny. W nowoczesnej lingwistyce do zagadnień poprawnościowych przykłada się stosunkowo niską wagę, zwłaszcza w językoznawstwie zachodnim, podchodzącym do zachowań językowych w sposób możliwie neutralny i opisowy. Zagadnienia związane z kulturą języka są często poruszane na gruncie językoznawstwa polskiego, m.in. ze względu na zainteresowanie kwestiami poprawnościowymi ze strony samych użytkowników polszczyzny i chęć dbałości o język.

Badacze wskazują na mnogość odmian języka i społeczności językowych, wykluczając tym samym istnienie w języku absolutnych norm poprawności. Zachodni językoznawcy – w ramach lingwistyki opisowej – odrzucają także założenie, jakoby typowi native speakerzy mogli operować swoim językiem „niepoprawnie” lub nie przestrzegać reguł gramatycznych. Zarówno dialekty standardowe, jak i niestandardowe są bytami usystematyzowanymi, choć diametralnie różnią się prestiżem i funkcją społeczną. Reguł gramatyki przestrzega zasadniczo każdy rodowity użytkownik języka, lecz wariacja językowa sprawia, że rzeczywista mowa nieraz odbiega od konwencji języka standardowego. Nawet w obliczu presji odmiany standardowej nie jest możliwe osiągnięcie pełnej jednolitości w zakresie użycia języka.

Procesy zmian językowych często kolidują z przyjętą koncepcją poprawności językowej, która uznaje istnienie pewnej ustalonej normy, a odstępstwa od niej piętnuje jako niepoprawne. Kontrowersje wokół problematyki kultury czy poprawności językowej wynikają z faktu, że język podlega stałej ewolucji i wariacji. Również normy języka standardowego, służące za wyznacznik „poprawności”, są zmienne w czasie i uzależnione od panującego konwenansu społecznego.

Kryteria i typy poprawności językowej Kryteria normatywne Nie istnieje obiektywne źródło rozstrzygnięć normatywnych. Normatywiści podejmowali jednak próby opracowania kryteriów takich sądów. Na gruncie polskiej normatywistyki pierwsze kryteria poprawnościowe sformułował Witold Doroszewski (1950): kryterium gramatyczne – oparte na zgodności jednostek językowych z systemem słowotwórczym; kryterium formalnologiczne – oparte na logicznej interpretacji jednostek językowych (nie zaś na wymogach logiki formalnej, por. logizowanie); kryterium narodowe – oparte na rodzimości jednostek językowych (por. puryzm); kryterium geograficzne – preferujące jednostki językowe używane przez warstwy wykształcone; kryterium literacko-autorskie – preferujące jednostki językowe używane przez wybitnych pisarzy; kryterium historyczne – umacniające tradycję językową; kryterium estetyczne; kryterium sceniczne; kryterium szkolne; kryterium pisowniane.

W Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN (pod red. Andrzeja Markowskiego) wymieniono następujące kryteria poprawności językowej: kryterium wystarczalności – poprawne są te elementy, które zaspokajają nowe potrzeby nominatywne lub ekspresywne; kryterium ekonomiczności – poprawne są te elementy, które pozwalają na klarowny przekaz, bez zbytecznego wysiłku ze strony nadawcy i odbiorcy tekstu; kryterium funkcjonalności – za poprawne uznaje się środki, które w efektywny sposób komunikują zamierzoną treść; kryterium uzualne (rozpowszechnienia) – za poprawne uznaje się elementy, które są w powszechnym obiegu wśród użytkowników języka; kryterium autorytetu kulturalnego – poprawne są te elementy językowe i takie sformułowania, które znajdują oparcie w powszechnej praktyce inteligencji; kryterium estetyczne – poprawne są te teksty językowe, które wyróżniają się walorami estetycznymi.

Puryzm za kryterium poprawności językowej uznaje różnie definiowaną czystość języka bądź tzw. duch języka. Przykładowo czescy puryści za poprawne uważali te formy i słowa, które są uzasadnione względami historycznymi (mają ugruntowanie w starszych formach języka czeskiego). Jako nieczyste oceniano natomiast m.in. pożyczki obce, zwłaszcza germanizmy. Przeważnie jednak kryteria poprawności językowej opierają się na uzusie, czyli zwyczaju językowym.

Bohemista Václav Ertl za kryterium poprawnościowe uważał język „dobrego autora”. František Trávníček mówił o poprawności systemowej i poprawności funkcjonalnej. W myśl tego rozróżnienia słowa utworzone niesystemowo są poprawne pod względem funkcjonalnym, o ile są powszechnie używane.

Poziomy poprawności W skład poprawności językowej wchodzą: poprawność wymowy – obejmuje m.in. poprawność artykułowania głosek, połączeń głoskowych i międzywyrazowych oraz poprawność akcentowania; poprawność fleksyjna – obejmuje m.in. dobór właściwych postaci wyrazu, odpowiednie przyporządkowywanie wzorców odmiany, tematów wyrazowych i końcówek fleksyjnych; poprawność składniowa – obejmuje m.in. poprawność wyboru formy wyrazu rządzonego, form wyrazowych w związku zgody oraz przestrzeganie zasad dot. szyku wyrazów i konstrukcji zdań złożonych; poprawność słowotwórcza – obejmuje m.in. wybór prawidłowych modeli słowotwórczych i stosowanie we właściwym zakresie zmian tematycznych; poprawność leksykalno-semantyczna – obejmuje m.in. właściwe rozumienie słów i sprawne posługiwanie się wyrazami wieloznacznymi; poprawność frazeologiczna – stosowanie przyjętych form frazeologizmów i przestrzeganie ich normatywnych znaczeń.

Kwestie poprawności ortograficznej i interpunkcyjnej wykraczają poza zakres ściśle rozumianej poprawności językowej.

Dwupoziomowość normy językowej

W polskim językoznawstwie normatywnym wyróżnia się dwa poziomy normy językowej: normę wzorcową oraz normę użytkową; w związku z tym poprawność językowa nie jest oceniana w czarno-białych kategoriach, ani nie stanowi pojęcia bezwzględnego. Do normy wzorcowej należą te elementy językowe, które są akceptowane przez znakomitą większość wykształconych użytkowników polszczyzny, pozostając w zgodzie z tradycją i systemem językowym. Norma użytkowa jest natomiast powiązana z postrzeganiem języka jako wartości użytkowej – obejmuje te elementy językowe, które są rozpowszechnione i umożliwiają sprawną komunikację w kontaktach nieoficjalnych, a w jej opisie w mniejszym stopniu bierze się pod uwagę wspomniane wyżej kwestie tradycji i systemowości. W zakresie normy użytkowej mieszczą się m.in. formy bezokoliczników ścielić, pielić czy też forma loda w zdaniu „kup mi loda”, uznawane za niepoprawne na poziomie normy wzorcowej.

Norma językowa ma charakter dynamiczny i jest zmienna w czasie, przy czym warunkiem efektywności języka jest utrzymanie pewnej dozy stałości, stąd też mowa o „elastycznej stabilności” normy. Stosunkowo szybko zmieniają się elementy językowe tworzące normę użytkową; z kolei zmiany na poziomie normy wzorcowej, silniej czerpiącej z tradycji językowej, wymagają dłuższego czasu. Na pograniczu normy użytkowej i zjawisk nienormatywnych znajdują się takie formy jak wziąść, koniami, [wyrwać] zęba.

Hiperpoprawność

Hiperpoprawność przejawia się w unikaniu form zgodnych z normą językową i zastępowaniu ich formami niesłusznie uznanymi za lepsze. Wynika z niedostatecznej znajomości standardowych form językowych i może być spowodowana wpływami gwarowymi. Do hiperpoprawności dochodzi w wyniku błędnego rozszerzenia zakresu pewnej cechy bądź zasady językowej znanej mówiącemu.

Preskryptywna poprawność językowa W nowoczesnych państwach narodowych kształtują się tendencje do standaryzacji i kodyfikacji języków narodowych. W wyniku takich dążeń dochodzi do pielęgnowania jednego standardu (literackiego) i prowadzenia interwencji językowych, które mogą być postrzegane jako sztuczne. Zabiegi te są przejawem preskryptywizmu, czyli podejścia zakładającego nadrzędność jednej z odmian języka (z reguły odmiany literackiej lub standardowej), która powinna być oficjalnie sankcjonowana w danej społeczności. Podstawą preskryptywizmu jest przekonanie o istnieniu form „poprawnych” (sankcjonowanych) i „niepoprawnych” (niesankcjonowanych). W swojej skrajnej postaci preskrypcja przechodzi w proskrypcję, czyli dezaprobowanie pewnych form językowych (tzw. polityka proskryptywna). Co istotne, przed powstaniem języków standardowych również istniały normy językowe, lecz decydowała o nich praktyka językowa danej społeczności (uzus); nie były dyktowane w sposób jawny.

Proces standaryzacji zmierza do unifikacji języka i wzmocnienia określonej odmiany językowej, co nierzadko wiąże się z tradycjonalizmem i konserwatyzmem, a zatem ignorowaniem zjawisk zmienności i wariantywności żywego języka. Tego rodzaju dążenia mogą skutkować rozdźwiękiem między postulowaną postacią języka a rzeczywistym uzusem językowym. Na ogół przyjmuje się, że standard powinien odzwierciedlać powszechną, a zarazem dobrą, prestiżową i „poprawną” praktykę językową. Równocześnie standard podlega autorytatywnej kodyfikacji, tj. jego kształt definiują pisane instrukcje normatywne, wydawane w postaci słowników i innych opracowań; faktycznie kodyfikacja często nie jest w stanie wiernie reprezentować żywego języka. Co więcej, nadrzędność standardu przekształca się w jego postrzeganie jako formy wyższej nie tylko z punktu widzenia hierarchii społecznej, lecz również pod względem doskonałości, poprawności i innych właściwości wewnętrznych. Z perspektywy lingwistycznej chodzi jednak o standard arbitralny, wyrastający z praktycznej potrzeby ustanowienia ponadregionalnej odmiany języka i wyniesiony do swojej roli na bazie umowy społecznej. Języki standardowe wywodzą się z odmian właściwych dla ośrodków handlowych i politycznych, odmian najszerzej zrozumiałych czy też takich, które wypracowały tradycję piśmienniczą.