Terminator (ang. The Terminator), w polskich kinach wyświetlany jako Elektroniczny mordercaNazwa angielska nie ma nic wspólnego z polskim znaczeniem słowa terminator, które oznacza ucznia pracującego na tytuł czeladnika, terminującego u mistrza. W zamyśle piszącego scenariusz oznacza osobę, która doprowadza do kresu (łac. terminus) życia (zabija).Autorem tego tłumaczenia jest Konrad J. Zarębski, krytyk filmowy.Takie tłumaczenie tytułu wywołało wiele kontrowersji. Krytyk tygodnika Film w momencie wejścia filmu na polskie ekrany pisał: – amerykański fantastycznonaukowy thriller akcji z 1984 roku w reżyserii Jamesa Camerona. W rolach głównych wystąpili: Arnold Schwarzenegger, Linda Hamilton, Michael Biehn, Earl Boen, Paul Winfield oraz Lance Henriksen.

Akcja filmu rozgrywa się w Los Angeles 1984 roku i opowiada o pochodzącym z przyszłości cybernetycznym zabójcy zwanym Terminatorem (Schwarzenegger). Celem Terminatora jest zamordowanie młodej kobiety – Sary Connor (Hamilton), którą wyznaczono do eksterminacji, gdyż jej przyszły syn, w 2029 roku ma poprowadzić ludzkość do zwycięstwa w wojnie z maszynami. Z przyszłości do przedwojennych lat 80. przybywa także jeden z żołnierzy ruchu oporu, Kyle Reese (Biehn) z misją ocalenia Sary.

Film jest uznawany za jeden z wczesnych przykładów podgatunku tech noir. James Cameron po swoim negatywnie odebranym pełnometrażowym debiucie Pirania II: Latający mordercy, zainspirowany snem o szkielecie robota wychodzącym z płomieni ognia, postanowił nakręcić niskobudżetowy film sci-fi na podobieństwo gatunku slasher. Reżyser napisał scenariusz wspólnie z Williamem Wisherem JunioremOstatecznie przypisano Wisherowi jedynie autorstwo dodatkowych dialogów., po czym nawiązał współpracę z producentką Gale Anne Hurd, wraz z którą zajął się realizacją filmu.

Terminator okazał się sukcesem kasowym, zarabiając w kinach ponad 78 milionów dolarów przy budżecie wynoszącym 6,4 miliona, lecz po premierze zebrał mieszane recenzje ze strony krytyków. Chwalono solidne wykonanie filmu, nieustające napięcie oraz obsadzenie Schwarzeneggera w tytułowej roli, jednak część recenzentów krytykowała brutalną przemoc i zarzucała filmowi kiepskie opowiadanie historii. Pomimo początkowo mieszanych opinii, Terminator z czasem zyskał status jednego z najlepszych i najbardziej wpływowych filmów fantastycznonaukowych w historii, a także miano filmu kultowego i klasyki gatunku. W 2008 roku został wprowadzony do Narodowego Rejestru Filmowego Stanów Zjednoczonych i Biblioteki Kongresu jako film „znaczący kulturowo, historycznie bądź estetycznie”.

Kilka lat po premierze filmu Cameron nakręcił kontynuację – Terminator 2: Dzień sądu (1991) z Arnoldem Schwarzeneggerem i Lindą Hamilton, którzy powrócili do swoich ról. W późniejszych latach ukazywały się kolejne filmy cyklu: Terminator 3: Bunt maszyn (2003), Terminator: Ocalenie (2009), Terminator: Genisys (2015) oraz Terminator: Mroczne przeznaczenie (2019). Obraz Camerona zapoczątkował również franczyzę medialną, w której skład oprócz filmów wchodzą też seriale, gry komputerowe, komiksy i książki.

Fabuła Akcja filmu rozgrywa się w 1984 roku w Los Angeles, gdzie zjawia się przybywający z przyszłości cyborg zwany Terminatorem. W czasie przenosi się też człowiek znany jako Kyle Reese, który trafia do Los Angeles tej samej nocy. Wkrótce Terminator zaczyna mordować wszystkie kobiety o nazwisku Sarah Connor mieszkające w tym mieście. Ostatnią Sarę Connor odnajduje w nocnym klubie, gdzie usiłuje ją zastrzelić. Kobieta uchodzi jednak z życiem, uratowana przez Reese’a, który, jak się okazuje, został przysłany, aby ją ochronić.

Reese i Sarah uciekają skradzionym samochodem przed Terminatorem. Kyle tłumaczy Sarze, że w niedalekiej przyszłości powstanie wojskowy system obrony o nazwie Skynet – sztuczna inteligencja, która uzyska samoświadomość, zbuntuje się i wykorzysta broń jądrową w celu całkowitego unicestwienia ludzkości. Według słów Reese’a nuklearną zagładę przetrwają zaledwie nieliczni. Kyle informuje Sarę, że została wyznaczona przez Skynet do eksterminacji, gdyż jej przyszły syn – John Connor – za kilkadziesiąt lat jako charyzmatyczny przywódca ruchu oporu odegra kluczową rolę w walce ze Skynetem i poprowadzi ocalałych do zwycięstwa w wojnie z maszynami. Reese mówi jej też, że napastnik z nocnego klubu w rzeczywistości nie jest człowiekiem, tylko pochodzącym z przyszłości cyborgiem, którego metalowy endoszkielet pokrywa żywa tkanka.

Po kolejnym spotkaniu z Terminatorem i pościgu samochodowym Kyle z Sarą zostają zatrzymani przez policję i przewiezieni na komisariat. Niedługo potem Terminator przyjeżdża na posterunek i wdziera się do środka, gdzie zabija każdego policjanta, który staje mu na drodze. Reese i Sarah kradną samochód i uciekają, po czym zatrzymują się w hotelu, gdzie przygotowują się na kolejny atak Terminatora. Kyle wyznaje Sarze, że zakochał się w niej gdy John – jego przywódca i syn Sary – pokazał mu jej zdjęcie. Ta odwzajemnia jego uczucia, całuje go i spędza z nim noc.

Wkrótce Terminator odnajduje parę, która rozpoczyna ucieczkę furgonetką przed cyborgiem na motocyklu. Sarah zrzuca Terminatora z motocykla, po czym traci panowanie nad furgonetką, która się wywraca. Zakrwawiony i uszkodzony cyborg porywa cysternę i usiłuje rozjechać Sarę. Ranny Reese wsuwa rurobombę do pojazdu Terminatora, powodując eksplozję cysterny. Sarah i Kyle uznają, że udało im się zniszczyć Terminatora i obejmują się, jednak z płomieni ognia wychodzi jego metalowy szkielet. Pozbawiony zewnętrznej, organicznej powłoki Terminator podąża za Sarą i Reese’em do pobliskiej fabryki. Gdy w końcu do nich dociera, Kyle umieszcza kolejną rurobombę w korpusie szkieletu. Dochodzi do eksplozji, która rozrywa Terminatora i zarazem zabija Reese’a. Po chwili górna część szkieletu Terminatora reaktywuje się i próbuje złapać Sarę, ta jednak przy użyciu prasy hydraulicznej całkowicie go miażdży.

Kilka miesięcy później ciężarna Sarah podróżuje przez Meksyk i nagrywa na kasety magnetofonowe instrukcje dla swojego syna, opowiadając o jego ojcu, Kyle’u Reesie. Na stacji benzynowej pewien chłopiec fotografuje Sarę i sprzedaje jej zdjęcie; to samo zdjęcie, które w przyszłości Reese otrzyma od Johna Connora.

Obsada

Arnold Schwarzenegger jako Terminator T-800 Model 101, cybernetyczny zabójca z przyszłości Linda Hamilton jako Sarah Connor, młoda kelnerka wyznaczona do eksterminacji Michael Biehn jako sierżant Kyle Reese, żołnierz z przyszłości Earl Boen jako doktor Peter Silberman, psycholog Paul Winfield jako Ed Traxler, porucznik policji Lance Henriksen jako Hal Vukovich, detektyw jako Ginger Ventura, współlokatorka Sary Rick Rossovich jako Matt Buchanan, chłopak Ginger

W filmie wystąpili ponadto m.in. Brian Thompson i Bill Paxton w rolach punków na początku filmu; Franco Columbu jako jednostka infiltracyjna terminatora w futurospekcji oraz współautor scenariusza William Wisher Jr. jako policjant, któremu Terminator kradnie radiowóz.

Produkcja Rozwój projektu mały|upright|James Cameron, reżyser filmu (1986) Gdy James Cameron przebywał w Rzymie z okazji premiery swojego filmu Pirania II: Latający mordercy, w nocy przyśnił mu się metalowy szkielet robota wyłaniający się z płomieni ognia. Zainspirowany także niskobudżetowym slasherem Halloween (1978) w reżyserii Johna Carpentera Cameron postanowił wykorzystać swój sen i na jego podstawie nakręcić film w stylu zbliżonym do slasherów. Filmowiec wrócił do Pomony w Kalifornii i zatrzymał się w domu pisarza science fiction, , gdzie stworzył zarys fabuły do Terminatora. Do napisania scenariusza na podstawie szkicu reżyser zaangażował swojego przyjaciela – Williama Wishera Juniora, który miał podobne podejście do opowiadania filmowej historii. Ponieważ Cameron i Wisher mieszkali daleko od siebie, komunikowali się przez telefon, nagrywając swoje rozmowy, w których dzielili się pomysłami i nowymi scenami.

W pierwotnej wersji scenariusza z przyszłości do lat 80. miał przybyć nie jeden, a dwóch terminatorów – pierwszy z nich przypominał tego, który ostatecznie pojawił się w filmie; drugi zaś miał być wykonany z płynnego metalu i niemożliwy do zniszczenia przez zwykłą broń konwencjonalną. Cameron jednak z powodu ograniczeń technologicznych poprzestał na jednym terminatorze. Mimo wszystko kilka lat później, wraz z postępem technologii, reżyser powrócił do tego pomysłu, wprowadzając postać T-1000 w filmie Terminator 2: Dzień sądu.

Gale Ann Hurd, która pracowała jako asystentka Rogera Cormana w wyraziła swoje zainteresowanie projektem. Reżyser sprzedał jej prawa do Terminatora za jednego dolara pod warunkiem, że Hurd wyprodukuje ten film tylko wtedy, gdy wyreżyseruje go Cameron. Hurd sugerowała poprawki do scenariusza; później przypisano jej współautorstwo, choć Cameron przyznał, że Hurd „właściwie nie pisała scenariusza wcale”. Casting Cameron początkowo w tytułowej roli widział swojego przyjaciela, Lance’a Henriksena, ponieważ według pierwotnej koncepcji Terminator miał wyglądać zwyczajnie, by mógł się wtopić w tłum. Reżyser jednak ostatecznie zrezygnował z tego pomysłu; Henriksen mimo wszystko wystąpił w filmie jako detektyw Hal Vukovich. Rolę cybernetycznego zabójcy proponowano takim aktorom jak Sylvester Stallone czy Mel Gibson, jednak obaj odrzucili tę propozycję. Mike Medavoy – współzałożyciel wytwórni Orion Pictures – zasugerował, aby Terminatora zagrał O.J. Simpson, jednak Cameron uznał, że Simpson nie byłby zbytnio przekonujący jako bezlitosny morderca.

Wytwórnia Orion Pictures początkowo chciała, aby Arnold Schwarzenegger wystąpił w roli Kyle’a Reese’a, jednak po spotkaniu Camerona ze Schwarzeneggerem, gdzie aktor zademonstrował reżyserowi, jak zagrałby cybernetycznego zabójcę, Cameron stwierdził: „zrobię z niego diabelnego Terminatora”. Przygotowując się do roli, Schwarzenegger przez trzy miesiące ćwiczył korzystanie z różnego rodzaju broni.

Wielu aktorów było rozważanych do roli Kyla Reese’a, w tym rockowy muzyk Sting, który spotkał się z Cameronem, by omówić angaż. Sting jednak odmówił zagrania w filmie, ponieważ Cameron był wówczas mało znanym reżyserem. Oprócz Stinga wśród rozpatrywanych aktorów do zagrania tej postaci byli też m.in. Christopher Reeve, Matt Dillon, Kurt Russell, Treat Williams, Tommy Lee Jones, Scott Glenn, Michael O’Keefe oraz Bruce Springsteen. Ostatecznie angaż w roli Reese’a otrzymał Michael Biehn, który choć był początkowo sceptycznie nastawiony wobec projektu i uznał, że film jest głupi, zmienił zdanie po spotkaniu z Cameronem.

Rolę Sary Connor zaproponowano Lisie Langlois, ta jednak odmówiła, ponieważ w tym czasie grała już w . Do tej kreacji rozważano też Jennifer Jason Leigh, Melissę Sue Anderson i , a Rosanna Arquette i Lea Thompson brały udział w przesłuchaniu. Reżyser w roli Sary w końcu obsadził Lindę Hamilton, która w tamtym czasie właśnie ukończyła pracę na planie Dzieci kukurydzy.

Efekty specjalne i zdjęcia mały|upright|200px|Endoszkielet Terminatora T-800 W celu stworzenia filmowego wyglądu Terminatora Cameron wymieniał się szkicami ze specjalistą od efektów specjalnych, Stanem Winstonem, ostatecznie decydując się na projekt prawie identyczny z pierwotnym rysunkiem stworzonym przez Camerona w Rzymie. Winston zlecił zespołowi siedmiu artystów od efektów, aby pracował sześć miesięcy nad stworzeniem pacynki Terminatora; najpierw uformowano go w glinie, a następnie w gipsie wzmocnionym stalowymi żebrami. Elementy te były później szlifowane, malowane i chromowane. Winston wyrzeźbił podobiznę twarzy Schwarzeneggera w kilku pozach z silikonu, gliny i gipsu.