Makak (Macaca) – rodzaj ssaków naczelnych z podrodziny koczkodanów (Cercopithecinae) w rodzinie koczkodanowatych (Cercopithecidae).
Zasięg występowania Rodzaj obejmuje gatunki występujące od Afryki Północnej po Japonię. Kolonia makaków berberyjskich (M. sylvanus) żyje na skałach Gibraltaru.
Charakterystyka Długość ciała (bez ogona) 31,5–73,8 cm, długość ogona 0,4–71,5 cm; masa ciała 2–18,5 kg; samice są mniejsze i lżejsze od samców. Makaki charakteryzują się wydłużonym pyskiem i krótkim lub całkowicie zredukowanym ogonem. Są używane do badań biomedycznych. W trakcie takich badań po raz pierwszy wykryto układ grupowy Rh (zobacz: grupy krwi).
Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1799 roku francuski przyrodnik Bernard Germain de Lacépède w rozdziale poświęconym podziałowi systematycznemu ssaków, opublikowanym w publikacji dotyczącej kursu historii naturalnej. Na gatunek typowy Lacépède wyznaczył (oznaczenie monotypowe) makaka berberyjskiego (M. sylvana). Wcześniejsze nazwy – Simia Karola Linneusza z 1758 roku i Pithecus Étienne’a Geoffroya Saint-Hilaire’ego & Frédérica Cuviera z 1795 roku – zastały uznane za nieważne na mocy uprawnień Międzynarodowej Komisji Nomenklatury Zoologicznej.
Nazewnictwo Simia: ‘małpa’. Gatunek typowy (Linneuszowska tautonimia): Simia sylvanus . Pithecus: pithēkos ‘małpa’. Gatunek typowy: Geoffroy Saint-Hillaire i Cuvier nie wyznaczyli gatunku typowego. Macaca (Macaco, Macacus): , rodzaj żeński od macaco ‘małpa’; Palmer sugeruje, że nazwa ta pochodzi od zaadaptowanego przez Buffona w 1766 roku słowa Macaquo oznaczającego w Kongo makaka. Inuus: w mitologii rzymskiej Inuus był bogiem opiekuńczym lasów i pól, utożsamianym z Panem. Gatunek typowy (absolutna tautonimia): Inuus ecaudatus (= Simia sylvanus ). Sylvanus: w mitologii rzymskiej Sylvanus lub Silvanus był bogiem lasu, utożsamianym z Panem. Silenus: w mitologii greckiej Silenus ( Seilēnos) był przywódcą satyrów. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Simia silenus . Magotus: , stara nazwa małpy, zaadaptowana przez Buffona w 1766 roku. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): „Les Magots” z Cuviera. Magus: gr. μαγος magos ‘kapłan, mędrzec perski, mag’. Gatunek typowy: Lesson wymienił dwa gatunki – Simia maura (nomen dubium) i Simia sylvanus – z których gatunkiem typowym jest Simia sylvanus . Pithes: gr. πιθηξ pithex ‘małpa’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Simia sylvanus . Cynopithecus: gr. κυων kuōn, κυνος kunos ‘pies’; πιθηκος píithēkos ‘małpa’. Gatunek typowy: Cynocephalus niger . Maimon: fr. nazwa Maimonet nadana przez Buffona w 1766 roku dla krótkoogoniastych małp. Gatunek typowy: Wagner wymienił kilka gatunków – Macaca arctoïdes , Macacus speciosus (= Macaca arctoides ), Simia Nemestrina , Cynocephalus niger , Simia silenus i Simia erythraea (= Cercopithecus mulatta ) – z których gatunkiem typowym jest Simia silenus . Ouanderou: fr. nazwa ouanderou nadana przez Buffona w 1766 roku makakowi lwiemu. Gatunek typowy: Simia silenus . Rhesus: w mitologii greckiej Rhesus (gr. Ῥησος Rhēsos) był księciem Troi. Gatunek typowy (absolutna tautonimia): Simia rhesus (= Cercopithecus mulatta ). Salmacis: w mitologii greckiej Salmakis (gr. Σαλμακίς Salmakis) była najadą z jeziora w Karii (tj. słaba, zniewieściała osoba). Pithex: gr. πιθηξ pithex ‘małpa’. Gatunek typowy: Hodgson wymienił 2 gatunki – Macacus (Pithex) oinops (= Cercopithecus mulatta ) i Macacus (Pithex) nipalensis (= Cercopithecus mulatta ) – nie wyznaczając gatunku typowego. Lyssodes: gr. λυσσα lussa ‘wściekłość, furia’, od λυσσοω lussoō ‘wściekać się’; ειδος eidos ‘portret, twarz, gatunek, kształt, postać’, od ειδω eidō ‘być podobnym’. Gatunek typowy: Macacus arctoides . Nemestrinus: w mitologii rzymskiej Nemestrinus był bogiem gajów. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Simia nemestrina . Vetulus: łac. vetulus ‘staruszek’, od vetus, veteris ‘stary, starożytny’; przyrostek zdrabniający -ulus. Zati: nazwa Zati ze wschodnich Indii dla makaka czepkowego. Gatunek typowy: Reichenbach wymienił 4 gatunki – Macaca radiata , Simia sinica , Zati Audebertii (= Simia sinica ) i Simia Cercopithecus sinicus pileatus (nomen dubium) – z których gatunkiem typowym jest Macaca radiata . Cynamolgus: kunamolgos ‘pies-dojarz’, od κυων kuōn, κυνος kunos ‘pies’; μολγος molgos ‘miech ze skóry, skóra’. Gatunek typowy (Linneuszowska tautonimia): Macacus irus (= Simia fascicularis ). Gymnopyga: gr. γυμνος gumnos ‘nagi, goły’; πυγη pugē ‘zad’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Macacus inornatus (= Macacus maurus ) Aulaxinuus: gr. αυλαξ aulax, αυλακος aulakos ‘bruzda’; rodzaj Innus . Gatunek typowy: †Aulaxinus florentinus . Cynomacaca: rg. κυων kuōn, κυνος kunos ‘pies’; rodzaj Macaca . Gatunek typowy: Papio ochreatus . Szechuanopithecus: Syczuan, Chińska Republika Ludowa; πιθηκος pithēkos ‘małpa’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Szechuanopithecus yangtzensis (= †Macacus anderssoni ).
Podział systematyczny Do rodzaju należą następujące gatunki: Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała StatusIUCNcentruj|150pxMacaca sylvanus(Linnaeus, 1758)makak berberyjskigatunek monotypowygóry w Maroku (Rif, Atlas Wysoki i Średni) i Algierii (Kabylia Wielka i Mała); historycznie w zachodniej Tunezji; introdukowany do GibraltaruDC: 56–63 cmDO: szczątkowyMC: 9,9–14,5 kgcentruj|150pxMacaca silenus(Linnaeus, 1758)makak lwigatunek monotypowyendemit Indii: wzgórza Ghatów Zachodnich od Anshi Ghats na północy do wzgórz Kalakkad na południu (Karnataka, Kerala i Tamilnadu)DC: 42–61 cmDO: 24–39 cmMC: 2–10 kgcentruj|150pxMacaca leonina(E. Blyth, 1863)makak świńskoogonowygatunek monotypowypółnocno-wschodnie Indie (na południe od rzeki Brahmaputra), wschodni Bangladesz, Mjanma (włącznie z archipelagiem Mergui), południowe Chiny (południowo-zachodni Junnan), Tajlandia (na południe od depresji Surat Thani/Krabi), Laos, Wietnam i KambodżaDC: 40–59 cmDO: 16–25 cmMC: 4,4–9,1 kgcentruj|150pxMacaca nemestrina(Linnaeus, 1766)makak orientalnygatunek monotypowyna południe od depresji Surat Thani/Krabi na Półwyspie Malajskim (włącznie z wyspami Penang, Tioman i Batan), Sumatra, Bangka i BorneoDC: 43–74 cmDO: 13–25 cmMC: 5,4–13,6 kgcentruj|150pxMacaca pagensis(G.S. Miller, 1903)makak brunatnygatunek monotypowyendemit Indonezji: Wyspy Mentawai (Sipura, Północna i Południowa Pagai, wysepka Sinakak u wschodniego wybrzeża Pagai Południowego)DC: 43–53 cmDO: 10–16 cmMC: 4,5–9 kgMacaca siberuFuentes & M. Olson, 1995makak nadwodnygatunek monotypowyendemit Indonezji: Wyspy Mentawai (Siberut)DC: 40–48 cmDO: 10–16 cmMC: 4,5–9 kgcentruj|150pxMacaca nigra(A.G. Desmarest, 1822)makak czubatygatunek monotypowyendemit Indonezji: północne Celebes (wschodni kraniec północnej, półwyspowej części wyspy), wyspy Manado Tua i Talisei; introdukowany na Moluki (wyspa Bacan)DC: 44–57 cmDO: 1,5–2,5 cmMC: 5,5–13 kgcentruj|80pxMacaca nigrescens(Temminck, 1849)makak czarnawygatunek monotypowyendemit Indonezji: północne Celebes (na wschód od Gorontalo do rzeki Onggak Dumogar na północnej, półwyspowej części wyspy)DC: 50–60 cmDO: około 2,5 cmMC: brak danychcentruj|150pxMacaca hecki(Matschie, 1901)makak ciemnygatunek monotypowyendemit Indonezj: północno-zachodnie Celebes (od przesmyku Palu na północny wschód do miejsca tuż na wschód od Gorontalo, na północnej, półwyspowej części wyspy)DC: 50–68 cmDO: 2–3 cmMC: 7–10 kgcentruj|150pxMacaca tonkeana(A.B. Meyer, 1899)makak sulaweskigatunek monotypowyendemit Indonezji: środkowy Celebes (na południe do Latimojong, na południowy zachód do wyżyn zamieszkanych przez Toradżów, na południowy wschód do regionu jezior na południowo-wschodniej, półwyspowej części wyspy, na północny zachód do przesmyku) oraz Wyspy Togian)DC: 50–68 cmDO: 3–7 cmMC: 8,6–12 kgcentruj|150pxMacaca maura(H.R. Schinz, 1825)makak czarnygatunek monotypowyendemit Indonezji: południowo-zachodni Celebes (od Bontobahari do czubka południowo-zachodniej, półwyspowej części wyspy, na północ do depresji Tempe)DC: 46–69 cmDO: 2–7 cmMC: 3,8–10 kgcentruj|150pxMacaca ochreata(W. Ogilby, 1841)makak obutygatunek monotypowyendemit Indonezji: południowo-wschodni Celebes, przez cały południowo-wschodnią, półwyspową część wyspy, rozciągając się na północ od regionu jeziorDC: 40–59 cmDO: 3–6 cmMC: 3–9 kgMacaca brunnescens(Matschie, 1901)makak skromnygatunek monotypowyendemit Indonezji: wyspa Muna (gdzie prawdopodobnie został wytępiony), wyspa Buton, być może Pulau Labuan, u wybrzeży południowego Celebes)DC: 40–59 cmDO: 3–6 cmMC: 3–9 kgcentruj|150pxMacaca arctoides(I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1831)makak niedźwiedzigatunek monotypowypółnocno-wschodnie Indie, Bangladesz (być może wytępiony), południowo-środkowe Chiny, północna Mjanma, Tajlandia, Laos, Wietnam, Kambodża oraz północny Półwysep Malajski; introdukowany do HongkonguDC: 48–65 cmDO: 1,7–8 cmMC: 7,5–15,5 kgcentruj|150pxMacaca fascicularis(Raffles, 1821)makak krabożerny9 podgatunkówpółnocny Bangladesz, południowa Mjanma, południowy Laos, południowy Wietnam, Kambodża, Tajlandia, półwyspowa część Tajlandii i Malezji oraz Filipiny; prawdopodobnie introdukowany na wyspy Penida i TimorDC: 31–63 cmDO: 31–71 cmMC: 2,4–12 kgcentruj|150pxMacaca mulatta(E.A.W. von Zimmermann, 1780)makak królewskigatunek monotypowyAzja Południowa i Południowo-Wschodnia od około 36° N (Afganistan, Pakistan, Indie i Chiny) na południe do około 15° N (Indie, Tajlandia, Laos i Wietnam), a także Nepal, Bhutan, Mjanma i wyspa HajnanDC: 37–66 cmDO: 12,5–31 cmMC: 3–14,1 kgcentruj|150pxMacaca fuscata(E. Blyth, 1875)makak japoński2 podgatunkiendemit Japonii: na południe od cieśniny Tsugaru (Honsiu, Sikoku, Kiusiu i oraz wyspy Kojima, Kashima, Awaji, Shōdoshima, Kinkasan i Yaku-shimaDC: 47–65 cmDO: 8–9 cmMC: 4–18,4 kgcentruj|150pxMacaca cyclopis(Swinhoe, 1863)makak tajwańskigatunek monotypowyendemit Tajwanu: szeroko rozpowszechniony we wschodnich górachDC: 42–65 cmDO: 35–50 cmMC: 5,5–18,5 kgcentruj|150pxMacaca sinica(Linnaeus, 1771)makak rozczochrany3 podgatunkiendemit Sri Lanki: rozdrobniony zasięg na nizinach w strefach suchych i mokrych oraz na obszarach górskichDC: 40–53 cmDO: 46–62 cmMC: 2,3–8,4 kgcentruj|150pxMacaca radiata(É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812)makak czepkowy2 podgatunkiendemit Indii: na południe od rzeki Tapti na północy, na południe od rzeki Kryszna na wschodzie; introdukowany na MaskarenachDC: 34–60 cmDO: 48–69 cmMC: 2,9–11,6 kgcentruj|150pxMacaca assamensis(McClelland, 1840)makak brodaty2 podgatunkiAzja Południowa i Południowo-Wschodnia w Nepalu (na wschód od Tipling), północno-wschodnie Indie, Bhutan, południowo-środkowe Chiny, północna i wschodnia Mjanma, północna i zachodnia Tajlandia, Laos i Wietnam; odrębny zapis na południowo-zachodnim wybrzeżu BangladeszuDC: 43–73 cmDO: 17–36 cmMC: 4,9–16,5 kgcentruj|150pxMacaca munzalaSinha, Datta, Madhusudan & Mishra, 2005makak skalnygatunek monotypowyendemit Indii: zachodni Arunachal Pradesh; niepotwierdzone zapisy z Mouling National Park w środkowym Arunachal Pradesh i Bhutanu; być może TybetDC:około 57 cmDO: około 26 cmMC: około 14 kgcentruj|150pxMacaca selaiGhosh, Thakur, Singh, Dutta, Sharma, Chandra & Banerjee, 2022gatunek monotypowyendemit Indii: Arunachal Pradesh; być może Bhutan i ChinyDC: brak danychDO: 49–53 cmMC: brak danychcentruj|80pxMacaca leucogenysLi Cheng, Zhao Chao & Fan Pengfei, 2015gatunek monotypowypołudniowo-wschodnie Chiny (północno-wschodni Tybet w powiecie Mêdog) i północno-wschodnie Indie (Arunachal Pradesh)brak danychcentruj|150pxMacaca thibetana(A. Milne-Edwards, 1870)makak tybetańskigatunek monotypowyendemit Chin: zachodnia granica w Trzech Przełomach Jangcy (zachodni i północno-zachodni Syczuan), południowa granica w Kuangsi); obecność w północno-wschodnich Indiach niepewnaDC: 51–71 cmDO: 4–14 cmMC: 9–18,3 kg