thumb|180px|Katedra bazylejska: 1. Wieża Jerzego 2. Wieża Marcina 3. Organy i lektorium 4. Nawa główna 5.Kaplice i nawy boczne 6. Portal Gallusa z kołem fortuny 7. Transept 8. Chrzcielnica 9. Zewnętrzna ściana chóru 10. Płyta nagrobna Erazma z Rotterdamu 11. Ołtarz thumb|180px|Litografia katedry bazylejskiej thumb|180px|Rzeźba przy głównym portalu thumb|180px|Przedstawienie świętego Jerzego – rycerza – na elewacji zachodniej thumb|180px|Portal Gallusa i "koło fortuny" thumb|180px|Rzeźba słonia thumb|180px|Późnogotycka ambona w nawie głównej thumb|180px|Nawa główna katedry bazylejskiej z widokiem na chór thumb|180px|Późnogotyckie malowidła na sklepieniu w krypcie thumb|180px|Chrzcielnica thumb|180px|Wnętrze wielkiego krużganka thumb|180px|Epitafium Jakuba Bernoulliego thumb|180px|Widok katedry w nocy Katedra w Bazylei () – kościół w Bazylei, powstały w kilku etapach między 1019 a 1500 rokiem w stylach romańskim i gotyckim.
Katedra w układzie bazylikowym z transeptem zbudowana jest z czerwonego piaskowca. Ze względu na dwie smukłe wieże z ażurowymi zwieńczeniami i przenikające się pod kątem prostym dachy kryte barwnie szkliwionymi dachówkami jest charakterystycznym elementem widzianej od strony Renu panoramy starego miasta. Katedra jest obecnie miejską świątynią protestancką i stanowi jedną z głównych atrakcji turystycznych Bazylei.
Historia Wcześniejsze budowle Na Wzgórzu Katedralnym budowano już w czasach późnoceltyckich (I w. p.n.e.). Wykopaliska archeologiczne odkryły mur z czasów przedrzymskich (Murus Gallicus). Oprócz bramy można częściowo zrekonstruować ówczesny przebieg ulic. Jak dowodzą wykopaliska z lat 1966 i 1974, na miejscu obecnej katedry ulica rozdzielała się i okrążała budynek, który przypuszczalnie był świątynią. Rzymianie wznieśli później na tym miejscu warownię.
Jako pierwszy biskup Bazylei wymieniany jest Justynian (Justinianus; 343–346 r.) We wczesnym średniowieczu siedziba biskupa została przeniesiona z Kaiseraugst (Augusta Raurica) na Wzgórze Katedralne. Archeolog Hans Rudolf Sennhauser uważa za prawdopodobne, że przenosiny te miały miejsce za czasów biskupa Ragnachariusa, wcześniejszego mnicha z Luxeuil, na początku VII w. O budowie katedry przez bazylejskich biskupów w VIII w. nie wiadomo nic pewnego.
Katedra Haitona – przedromańska Skomplikowana historia powstania katedry obejmuje trwające ponad 500 lat budowy i przebudowy. Dokładne początki katedry pozostają niejasne. Pierwotny kościół karoliński, tzw. kościół Haitona, został wzniesiony w pierwszej połowie IX w. przez sprawującego urząd w latach 805–823 biskupa Bazylei o imieniu Haito, opata Reichenau nad Jeziorem Bodeńskim. Kształt rzutu katedry został zrekonstruowany na podstawie badań archeologicznych. Prawdopodobnie kościół Haitona składał się z jednej sali, wielu pomieszczeń bocznych wzdłuż dłuższej strony i dwóch okrągłych wież po zachodniej stronie. Wysunięta część zachodnia spowodowała wygięcie biegu prowadzącej z południowego wschodu Rittergasse. Od południa sąsiadował z kaplicą pałac biskupi – palatium. Nie wiadomo jak wyglądały partie wschodnie kościoła. Wiadomo natomiast, że posiadał kryptę pod prezbiterium. Także z wyposażenia nic nie ocalało.
Jak na swoją epokę katedra Haitona była nietypowa, gdyż w owych czasach w nowo wznoszonych kościołach zaczęły przeważać układy trójnawowe. Ponieważ budowla była kościołem salowym, zaliczała się do dawnego stylu, z drugiej strony jednak fasada dwuwieżowa należała do wcześniejszych fasad tego typu. W 917 katedra została zdemolowana podczas najazdu Węgrów. Nie jest jasne, w jakim stopniu ucierpiała – znany z przekazów pisanych fakt zniszczenia katedry nie znalazł jak na razie potwierdzenia przez badania archeologiczne. Po ostatecznym ustaniu najazdów, które trwały jeszcze do 932, powstał zapewne całkowicie nowy budynek, tzw. katedra Wicharda, nazwana od imienia biskupa z lat ok. 940–950.
Katedra Henryka – wczesnoromańska Na fundamentach poprzedniej budowli po nastaniu drugiego tysiąclecia biskup Adalberto II (ok. 999–1025) nakazał wzniesienie budowli ottońsko-wczesnoromańskiej. Nazwa trójnawowej katedry – Katedra Henryka (niem. Heinrich-Münster; czasem też zwana Tumem Adalberta – niem. Adalberto-Dom) nawiązuje do inicjatora jej wzniesienia – cesarza Henryka II, późniejszego świętego patrona miasta. Kościół został ufundowany przez Henryka II i jego żonę Kunegundę i konsekrowany w ich obecności 11 października 1019 przez Adalberta. Nosząca wezwanie Najświętszej Marii Panny budowla nie miała krypty, co wykazały wykopaliska prowadzone w latach 1973/1974. Około końca XI w. po zachodniej stronie wzniesiono wieżę z wapienia i mułowca. Mury te zachowały się i tworzą dolną część dzisiejszej wieży północnej (wieży św.Jerzego; Georgsturm). Katedra Henryka nie posiadała wieży po stronie południowej. W 1185 katedra spłonęła.
Katedra późnoromańsko-gotycka Dzisiejsza katedra opiera się głównie na budowli późnoromańskiej. Na fundamentach wcześniejszej budowli powstał kościół trójnawowy wzbogacony o transept (nawę poprzeczną). Chór był już ukończony w 1202 (poświęcenie głównego ołtarza przez biskupa Lütholda I), zaś nawy w 1225. W 1258 katedra została uszkodzona przez pożar. Prawdopodobnie po pożarze podwyższono Wieżę św. Jerzego do trzech kondygnacji, zaś w południowo-zachodnim narożniku dobudowano symetryczną do niej Wieżę św. Marcina. Katedra posiadała odtąd pięć wież: dwie na przedłużeniu naw bocznych w fasadzie zachodniej, dwie przylegające do transeptu i flankujące chór oraz wieżę nad skrzyżowaniem naw. W tym czasie powstały też pierwsze kaplice grobowe przylegające do naw bocznych.
Mimo stosunkowo masywnej konstrukcji bazylejskie trzęsienie ziemi 18 października 1356 zniszczyło pięć wież, różne części sklepienia i część krypty. Pod nadzorem mistrza budowlanego Jana z Gmünd z rodziny Parlerów po raz kolejny odbudowano zniszczony kościół. Formy gotyckie pojawiły się jedynie w odbudowywanych górnych partiach chóru, pozostałe części budowli odnowiono zaś z pozostawieniem dawnych form romańskich. Już w 1363 można było ponownie poświęcić główny ołtarz. W 1421 Ulrich von Ensingen, budowniczy wież katedralnych w Ulm i Strasburgu, rozpoczął rozbudowę północnej wieży św. Jerzego; prace ukończono w 1429. Południowa wieża św. Marcina (Martinsturm) została ukończona 23 lipca 1500 przez Hansa z Nußdorf (Hans von Nußdorf). Wraz z tą datą oficjalnie uznano katedrę za ukończoną. W XV w. powstały także krużganki wielki i mały (→ krużganek).
Dalsze wydarzenia historyczne Wybór papieża w katedrze bazylejskiej Papież Marcin V powiadomił władze Bazylei w roku 1424, że miasto zostało wybrane jako miejsce następnego soboru. W latach 1431–1449 Sobór w Bazylei obradował nad przeprowadzeniem reform w Kościele. Gdy w roku 1438 ówczesny przewodniczący soboru Cesarini opuścił Bazyleę zgodnie z zaleceniem papieża Eugeniusza IV, wybrano rok później, 24 lipca 1440 Feliksa V jako antypapieża na bazylejskim Placu Katedralnym. Kiedy ten nie zdołał zyskać uznania, cesarz Fryderyk III nakazał rozwiązanie soboru. Jednym z następstw soboru było założenie w 1460 Uniwersytetu Bazylejskiego.
Zniszczenie obrazów przez ikonoklastów Ikonoklazm ruchu reformacyjnego pozbawił Bazyleę w latach 1528–1529 wielu dzieł sztuki. Liczni mieszkańcy atakowali, częściowo z użyciem przemocy, wiele bazylejskich kościołów, aby zniszczyć umieszczone w nich obrazy i posągi. Wpływowy reformator Ulrich Zwingli odrzucał uwielbienie Boga w postaci obrazów jako bałwochwalstwo.
Według przekazów historycznych 9 lutego 1529 koło godziny 13 grupa 40 uzbrojonych mężczyzn wyruszyła z ruchliwego rynku w stronę katedry. Wkroczyli do kościoła, gdzie niewprawny członek bractwa trącił halabardą obraz ołtarzowy, który przewrócił się na podłogę i rozbił. Wówczas zbrojni opuścili katedrę aby sprowadzić posiłki. Księża zamknęli katedrę. Grupa wzmocniona do siły 200 mężczyzn zebrała się wśród zgiełku przed zamkniętymi wrotami katedry. W końcu wdarli się siłą do środka, zniszczyli w szale krucyfiksy, obrazy Marii i przedstawienia świętych. Zniszczony został również ołtarz. Przez dalszą część popołudnia atak na obrazy rozprzestrzeniał się na inne kościoły Bazylei.
Erazm z Rotterdamu tak oto opisał atak na obrazy w Bazylei w swoim liście z 9 maja 1529: Ze stojących obrazów żaden nie pozostał nietknięty, ani w kościołach, ani w przedsionkach, ani w klasztorach. To, co pozostało z namalowanych obrazów, pomazano węglem; co nadawało się do spalenia, wrzucono na stosy; resztę rozbito w proch. Ani wartość ani sztuka niczego nie pomogły ocalić.
Cenny skarb katedry ocalał i został zachowany aż do podziału kantonu Bazylea.
Nowożytne przebudowy i renowacje Aż do reformacji w 1529 budowla stanowiła rzymskokatolicki kościół katedralny. Sześćdziesiąt lat później usunięto ostatecznie z wnętrza wszelkie pozostałości zniszczonych przez obrazoburców ozdób i pokryto wewnętrzne ściany pobiałą.
W XVIII w. przeprowadzono pod kierunkiem Johanna Jakoba Fechtera w dwóch etapach renowację katedry, skoncentrowane wokół konserwacji istniejącego stanu. W XIX w. nastąpiły dwie duże restauracje, m.in. w latach 1852–1857 przeniesiono lektorium i zamknięto zachodnią kryptę (leżącą na przecięciu naw głównej i poprzecznej). W osi nawy głównej pod posadzką wykonano kanał wentylacyjno-ogrzewczy. W XX w. głównym celem prac renowacyjnych stało się wyeksponowanie późnoromańskich części budynku i cofnięcie niektórych zmian wprowadzonych w latach 50. XIX w. Ponadto w 1975 przywrócono dawny poziom podłogi katedry i udostępniono ponownie kryptę. Od 1985 prace renowacyjne skupiają się na pogarszającym się stanie kolorowego piaskowca elewacji strony katedry.
Architektura zewnętrzna katedry Wieże św. Jerzego i św. Marcina oraz szczyt zachodni Główna fasada, skierowana na zachód, flankowana jest przez dwie wieże: wieżę św. Jerzego (niem. Georgsturm) o wysokości 64,2 m oraz ukończoną w roku 1500 wieżę św. Marcina (niem. Martinsturm) o wysokości 62,7 m. Obydwie wieże nazwano na cześć świętych rycerzy: Jerzego i Marcina, którzy zostali także przedstawieni pod wieżami w odpowiednich scenach rycerskich. Posąg św. Marcina pochodzi z roku 1340; oryginał znajduje się dziś w Klingentalmuseum. Nad nim znajdują się zegary mechaniczny i słoneczny. Pod wieżą św. Jerzego znajduje się monumentalne przedstawienie (1372) rycerza Jerzego walczącego ze smokiem, przedstawionym w znacznym pomniejszeniu.
Katedra, która miała początkowo pięć wież, po silnym trzęsieniu ziemi w roku 1356 odbudowana została tylko z dwiema z nich. O starszej wieży Jerzego przypomina dolna jaśniejsza część, która ocalała w czasie kataklizmu. W 1500 zwieńczono wieżę św. Marcina bogato zdobioną fialą.
W południowej wieży między stromymi krętymi schodami znajduje się zegar wieżowy z roku 1883. Dzwony umieszczone są w szczycie pomiędzy wieżami. U podstawy wycofanego od linii elewacji szczytu z wielkim oknem poddasza znajduje się galeria, łącząca obie wieże. Z wież św. św. Jerzego i Marcina, na których ostatnie kondygnacje prowadzą po 242 stopnie, rozciąga się interesujący widok Bazylei oraz pasm górskich Schwarzwaldu i Jury.
Główny portal Przy głównym portalu między dwoma parami drzwi stoi niska kolumna, na której stała niegdyś figura Marii, zaś za nią filar podtrzymujący tympanon. Zostały one jednak zniszczone w okresie reformacji (→ Zniszczenie obrazów przez ikonoklastów) i kolumna obecnie niczego nie niesie, pole po tympanonie wypełniono przeszkleniem. Zachowały się natomiast archiwolty z przedstawieniami proroków, królów, róż, tańczących aniołów i Abrahama.