Kościół Mariacki w Dortmundzie () – kościół ewangelicko-augsburski, położony w centrum Dortmundu przy ul. Ostenhellweg, na południe od kościoła św. Rajnolda. Kościół pochodzi z XII w.
Kościół Mariacki jako świątynia ławy i rady miejskiej byłego Wolnego Miasta Rzeszy zachowuje wybitne dzieła sztuki średniowiecznej, a zwłaszcza Ołtarz Mariacki Konrada von Soest i Ołtarz Berswordtów. Łączy w sobie elementy architektury romańskiej i gotyckiej.
Historia kościoła i wspólnoty parafialnej Początki kościoła w epoce Hohenstaufów thumb|Plan miasta z 1894 z zaznaczonymi kościołami thumb|Południowa strona kościoła – romańska nawa główna z (lewej) i gotyckie prezbiterium (z prawej) Historycy zakładają, że wizyta cesarza Fryderyka I Barbarossy i jego następcy – syna Henryka VI w pałacu cesarskim w Dortmundzie doprowadziła do zbudowania kościoła Mariackiego. Fryderyk I Barbarossa (1152–1190) odwiedził Dortmund z pewnością dwukrotnie. Przypuszczalnie to on z okazji swej wizyty w mieście w 1152 nadał mu oficjalną nazwę Tremonia.
Również w czasie wizyty jego syna Henryka VI (król w latach 1169–1197) zyskały na znaczeniu pałac królewski i majątek Cesarstwa w Dortmundzie.
Niewiele wiadomo o założeniu samego kościoła. Zakłada się, iż miało to miejsce w XII w., po wybudowaniu kościoła św. Rajnolda, możliwe, że na fundamentach wcześniejszej budowli. W 1267 kościół Mariacki jest wymieniony po raz pierwszy w dokumentach. W pierwszych dokumentach i kronikach budowla jest do XIV w. określana jako Capella Regis, co wskazuje na jej szczególny związek z pałacem królewskimKlaus Lange: Capella Regis. Zum Bauprogramm der Dortmunder Marienkirche. in: Beiträge zur Geschichte Dortmunds und der Grafschaft Mark. 83/84, 1992/1993..
Według Luise von Winterfeld najstarszym literackim świadectwem o kościele Mariackim jest wzmianka w pochodzącym z pocz. XIII w. starofrancuskim eposie o czterech synach Hajmona z Dendermonde (fr. Quatre fils Aymon).
Historyczny korpus kościoła został wzniesiony w XII w. jako późnoromańska, trzynawowa bazylika z parą bliźniaczych wież od zachodu. Zespół budowniczych kościoła Mariackiego wywodził się przypuszczalnie z Nadrenii i zbudował później kościół św. Ludgera w MünsterHermann Kessemeier: Ein Beitrag zur Baugeschichte und ein Bericht über den Wiederaufbau der Marienkirche. w: Konrad Lorenz: Die Ev. St. Marienkirche zu Dortmund. Dortmund (Eigenverlag der Mariengemeinde) 1981, s. 54.. Architektoniczna koncepcja kościoła jako bazyliki bez transeptu z parą wież nie miała żadnego odpowiednika w Westfalii. Porównywalne koncepcje budowlane naleźć można w cesarskiej fundacji w Goslar oraz w katedrach cesarskich w Spirze i Königslutter. Norbert Reimann doszedł na podstawie tych przesłanek do wniosku, „iż obecny budynek kościoła Mariackiego lub kaplicy Mariackiej został wzniesiony w czasach Hohenstaufów przez króla – w rachubę wchodzi tylko Fryderyk Barbarossa – i używany był jako kaplica dworska”.
W XIII w. rada miejska przejęła prawa królewskie do kościoła. W ten sposób kościół Mariacki stał się kościołem rajcowskim, przy czym członkowie rady miejskiej rekrutowali się przede wszystkim z królewskiej „familii”, tj. z czołowych rodzin zarządców majątku Rzeszy. Rodom mieszczańskim udało się zdobyć miejsce w radzie miasta dopiero w dalszym etapie dziejów.
Kościół Mariacki był przypuszczalnie najpierw kościołem ławniczym „szlachetnie urodzonych” w mieście, dlatego też tu – naprzeciw domu ławników – wisiał dzwon sądowy; w ten sposób kościół niejako wyrażał dążenia tych warstw, które miały prawo być wybieranym do funkcji ławnika, do pełnienia przewodniej roli w przemianach społecznych w mieście, a budowla kościoła, przypominająca królewską architekturę sakralną, odpowiadała tym dążeniom. Na to prawdopodobne wykorzystywanie kościoła Mariackiego do nabożeństw ławniczych nałożyła się późniejsza tradycja odprawiania w nim nabożeństw rajcowskich – tylko na tej podstawie da się zrozumieć odprawianie tychże nabożeństw nie w głównym kościele św. Rajnolda, lecz właśnie w filialnym kościele Mariackim.
W połowie XIV w. trzy półokrągłe, romańskie absydy zostały zastąpione przez jedno, większe gotyckie prezbiterium. Przebudowie w stylu gotyckim poddano również pozostałe części kościoła, na przykład nawę północną. W nawie południowej można jeszcze dziś rozpoznać elementy architektury romańskiej. Po obu stronach prezbiterium kupcy miejscy wybudowali dwie małe, specjalne kaplice. Ta leżąca po stronie południowej została nazwana od nazwiska fundatorów kaplicą Berswordtów.
W obu kaplicach wybudowano ołtarze rodzinne. Najbardziej znanym ołtarzem jest ołtarz Najświętszej Maryi Panny Konrada von Soest z 1420.
Upadek po nastaniu reformacji i odbudowa w XIX w. thumb|Kościół Mariacki na widokówce z ok. 1870 thumb|Wnętrze kościoła Mariackiego na fotografii Ludorffa z 1894 Reformacja znalazła mocne poparcie w Dortmundzie, wciągnęła jednak miasto w konflikt. Wysiłki zwolenników reformacji zdobyły poparcie Brandenburgii-Prus. Reformacja zakorzeniła się jednak w mieście w wyniku długiego procesu trwającego ponad 100 lat, aż do 1648. Wojna trzydziestoletnia oznaczała upadek miasta i ogromne zniszczenia. W trakcie wojny protestanckie miasto początkowo starało się zachować neutralność wobec wojsk katolickiego cesarza, później w różnych jej fazach przechodziło z rąk do rąk: w 1632 zostało zdobyte przez zwolenników katolicyzmu, w 1633 – przez ewangelików, by od 1636 znów znaleźć się w rękach zwolenników cesarza i katolicyzmu i pozostać w nich aż do rozstrzygnięć pokojowych. Pod koniec wojny przy życiu pozostała tylko jedna trzecia mieszkańców miasta, wiele domów było zniszczonych, a samo miasto wysoko zadłużone.
Niemalże symbolem upadku miasta stało się runięcie wieży kościoła św. Rajnolda w wyniku trzęsienia ziemi w 1661.
Waląca się wieża kościoła św. Rajnolda spowodowała również zniszczenie leżącego w pobliżu kościoła Mariackiego. Odbudowa kościoła nie mogła być podjęta z powodu braku środków finansowych w kasie miejskiej. Stał on w latach następnych jako ruina i był nawet czasowo zamknięty dla ogółu. W 1805 trzeba było wyburzyć jego północną wieżę. Od 1819 miasto dążyło do połączenia wspólnoty parafialnej kościoła Mariackiego z parafią św. Rajnolda. W 1828 kościół Mariacki musiał zostać zamknięty, ponieważ groził zawaleniem. W 1832 pojawiła się również groźba zawalenia się jego południowej wieży. Ruiny kościoła Mariackiego miały być wyburzone i wykorzystane jako materiał budowlany. Informował o tym w sposób jednoznaczny opublikowany w lokalnej prasie w sierpniu 1833 komunikat rady miejskiej, iż wobec stwierdzonej groźby zawalenia się budowli jest ona przewidziana do rozbiórki. Wskutek tego wydano odpowiednie rozporządzenie, aby po rozbiórce odzyskać nadające się do dalszego wykorzystania jako materiał budowlany elementy konstrukcyjne kościoła: bloki kamienne, okładzinę, drewno dębowe, deski, listwy, dachówkę, łupek, żelazo, ołów, szkło i zaoferować je do sprzedaży. Wyznaczono w tym celu termin przetargu w urzędzie miasta, wzywając ewentualnych chętnych do składania ofert i wpłacania kaucji. thumb|left|Karl Friedrich Schinkel 1836, rysunek kredą Franza Krügera Po tej publicznej ofercie zburzenia kościoła i wykorzystania jego resztek na materiał budowlany odezwały się pierwsze głosy protestu. Do rozstrzygnięcia sporu przyczyniło się zaangażowanie pruskiego następcy tronu, księcia Fryderyka Wilhelma IV, który w 1833 bawił z wizytą w Dortmundzie. W grudniu tego samego roku dyrektor królewskiej Galerii Obrazów w Berlinie dokonał oględzin kościoła Mariackiego i zalecił jego zachowanie. Poinformował o zaistniałej sytuacji dyrektora berlińskiego urzędu budowlanego Karla Friedricha Schinkla. Ten, po powtórnym zbadaniu stanu budowli sformułował 22 grudnia ekspertyzę, w której również wypowiedział się za zachowaniem kościoła, wskazując na wiek budowli, jej szczególną konstrukcję i cel, jakiemu służyła. Wyraził przy tym przekonanie, iż stan grożącej zawaleniem budowli da się odwrócić poprzez dokonanie wymagającego poniesienia znacznych kosztów remontu. Czas naglił, ponieważ 17 lutego 1834 Pruskie Ministerstwo ds. Religijnych wydało zezwolenie na wyburzenie budowli. Z inicjatywy Schinkla i księcia Fryderyka Wilhelma udało się jednak doprowadzić do cofnięcia tego zezwolenia.
Schinkel w dalszej części swej ekspertyzy powoływał się na fakt, iż choć większość członków parafii pierwotnie chciała wykorzystać działkę kościelną i materiał budowlany na budowę szkoły i proponowała budynek kościoła ewentualnie przebudować na ten właśnie cel, to jednak w wyniku polepszenia się sytuacji finansowej i na podstawie dalszych ekspertyz wspólnota parafialna zdecydowała się ostatecznie na odbudowę kościoła jako domu Bożego.
W marcu 1839 Mariacka wspólnota parafialna na zwołanym zgromadzeniu podjęła decyzję o odłączeniu się od parafii św. Rajnolda.
Przystąpiono następnie do zabezpieczenia zrujnowanego kościoła. W czerwcu 1837 wyceniono koszty remontu na 3786 talarówLuise von Winterfeld, Die Marienkirche im Wandel der Zeiten, w: Konrad Lorenz, Die Ev. St. Marienkirche zu Dortmund. Eigenverlag der Mariengemeinde, zahlreiche Abbildungen, Dortmund, 1981, s. 23.. Po zakrojonych na szeroką skalę pracach rekonstrukcyjnych pod kierunkiem inspektora budowlanego Buchholza odprawiono w odbudowanym kościele w maju 1839 pierwsze nabożeństwo, które poprowadził proboszcz Nonne ze Schwelm, autor poematu wolnościowego „Flamme empor”. Wyniesione i zmagazynowane wcześniej dzieła sztuki powróciły do kościoła i zostały w nim umieszczone, częściowo na nowych miejscach.
26 grudnia 1839 dźwięk bijących dzwonów uszkodził częściowo wieżę, nie wyrządzając jednak większych szkód. Wieża została wyremontowana za sumę 5500 talarów. W 1843 odnowiono jej hełm, a w 1859 kilka okien, wśród nich wielkie okno w fasadzie zachodniej i trzy okna w prezbiterium.
Restauracja starych organów miała miejsce w 1856, a w 1859 odlano dla kościoła trzy nowe dzwony. Pomimo tych budowlanych nakładów substancja budowlana kościoła była w coraz gorszym stanie. Wspólnota parafialna zastanawiała się nad zakrojoną na szeroką skalę restauracją świątyni albo nad wybudowaniem na jej miejscu nowego kościoła. Westfalski historyk sztuki Wilhelm Lübke zaproponował w swojej ekspertyzie, aby wziąwszy pod uwagę istniejącą rozbieżność między stanem starej budowli a obecnymi wymogami życia kościelnego, wyburzyć kościół i wznieść nowy.
Wspólnota parafialna zignorowała jednak tę ekspertyzę. Zleciła natomiast miejscowemu architektowi Genzmerowi przeprowadzenie obszernej restauracji kościoła Mariackiego. W roku 1881 i następnym wydatkowano na ten cel 150000 marek. Usunięto poprzeczne belki służące za podpory w nawach oraz sterczyny z filarów i obmurowania wokół nich. Wstawiono nowe okna i pomalowano na nowo wnętrze kościoła. Pochodzący z 1274 portal Porticus S. Marie pod oknem zachodnim został podczas prac restauracyjnych zamurowany. 2 lipca 1882 kościół Mariacki został poprzez uroczyste nabożeństwo dziękczynne ponownie oddany do użytku wiernych.
W 1908 parafia Mariacka po raz kolejny wyremontowała swój kościół. Obok nowego malarskiego wystroju wnętrza świątyni zamontowano nowe, większe organy na emporze zachodniej. Przy okazji remontu odkryto na ścianie za stallami w prezbiterium gotyckie malowidła ścienneLuise von Winterfeld, Die Marienkirche im Wandel der Zeiten, w:Konrad Lorenz, Die Ev. St. Marienkirche zu Dortmund. Eigenverlag der Mariengemeinde, zahlreiche Abbildungen, Dortmund, 1981, s. 46..
Życie wspólnoty parafialnej w czasach nazizmu