Pietro Perugino, właśc. Pietro di Cristoforo Vannucci (ur. ok. 1450 w Città della Pieve k. Perugii, zm. w lutym lub w marcu 1523 w Fontignano) – włoski malarz i rysownik okresu renesansu, przedstawiciel szkoły umbryjskiej.

Był uczniem Andrea del Verrocchio. Przypuszcza się, że wcześniej pobierał nauki u Piera della Francesca. Prowadził działalność pedagogiczną; jego uczniami byli m.in. Rafael Santi i Pinturicchio. Przyjaźnił się z Leonardem da Vinci, dla którego twórczości żywił wielki podziw.

Spośród jego wczesnych dzieł wyróżniają się Pokłon Trzech Króli z 1473 oraz Sceny z życia świętego Bernarda z 1476, a także liczne Madonny, rozsiane po wielu różnych muzeach europejskich. Sporo z nich przez długi czas uważanych było za dzieła Verrocchia, wszystkie łączą wpływy artystyczne obu jego nauczycieli.

Od 1478 pracował w Rzymie – między 1480 a 1482 brał udział w dekoracji Kaplicy Sykstyńskiej wraz z innymi artystami swojej epoki. W 1485 z powodu wielkiego poważania jakim się cieszył, został mianowany honorowym obywatelem Perugii, stąd pochodzi jego przydomek.

Między 1494 a 1495 stworzył Opłakiwanie Chrystusa (Pietà) i fresk Ukrzyżowanie w kościele św. Marii Magdaleny de’ Pazzi. Tworzył też malowane nastawy ołtarzowe w kościołach Perugii.

W późniejszych latach życia pracował intensywnie w kościołach Umbrii i Toskanii. Na zamówienie Izabeli Gonzagi w 1505 namalował Walkę Miłości z Czystością. W tym czasie tworzył głównie w Perugii i w okolicach. W ostatnim okresie twórczości obserwuje się u Perugina zubożenie stylu i dublowanie stylistyczne swoich dzieł z okresu największych sukcesów, choć trzeba pamiętać, że Perugino rzetelnie i pracowicie domalowywał dzieła nieukończone przez innych artystów, m.in. zmarłego w 1520 Rafaela.

Twórczość Pozostawił bogaty i zróżnicowany dorobek, na który składają się m.in. freski, obrazy olejne i temperowe (głównie o tematyce religijnej oraz portrety), rysunki, projekty witraży. W latach 1480–1482 namalował kilka fresków w Kaplicy Sykstyńskiej: Przekazanie kluczy św. Piotrowi, Chrzest Chrystusa, Wyjście Mojżesza z Egiptu. Pozostałe (Boże Narodzenie oraz Narodziny i znalezienie Mojżesza) zostały w 1535 zakryte przez Sąd Ostateczny Michała Anioła. W latach 1497–1500 wykonał monumentalną dekorację freskową w reprezentacyjnej sali siedziby gildii bankierskiej Collegio del Cambio w Perugii. Obejmuje ona znaki zodiaku oraz planety pod postacią bóstw antycznych (sklepienie) oraz kompozycje ze scenami Bożego Narodzenia i Przemienienia Pańskiego, wyobrażenia Boga Ojca, 4 cnót kardynalnych i szeregu postaci mitycznych (ściany). Jego malarstwo cechuje zdecydowana barwa, wyrazisty rysunek, symetryczna kompozycja oraz doskonała znajomość perspektywy.

Do najwybitniejszych dzieł Perugina należy fresk Wręczenie kluczy świętemu Piotrowi w Kaplicy Sykstyńskiej. Elementem zasadniczym, spajającym całą kompozycję jest tu budowla na planie centralnym, z kopułą, stojąca na środku placu. Osoby na pierwszym planie – w tym Chrystus wręczający klucz i klęczący Piotr – są mniej więcej jednakowej wielkości (izokefalizm) i robią wrażenie, jakby stały w jednym rzędzie. Postacie na dalszym planie są odpowiednio mniejsze, brak postaci pośrednich.

Artysta swój pomysł powtórzył w obrazie Zaślubiny Matki Boskiej (Lo sposalizio), na którym również elementem dominującym jest rotundowata budowla na środku placu. Tym razem widać w niej drzwi otwarte na przestrzał, przez które przeziera niebo. Same zaręczyny dokonują się na pierwszym planie, postacie są jakby nieco zastygłe. Na środku stoi żydowski kapłan, po lewej – kandydaci do ręki Marii, wśród nich Józef, któremu jako jedynemu zakwitła laska, co jest znakiem, że został oblubieńcem Marii. Obraz o identycznej tematyce i niemal identycznej kompozycji malował w tym czasie uczący się u Perugina młody Rafael Santi – porównując oba dzieła widzimy, jakie genialne innowacje wnosił do malarstwa Rafael, a których już nie przyswoił sobie konserwatywny Perugino. Lekkość i giętkość ruchów, naturalność postaci na obrazie Rafaela kontrastują z zastygłymi twarzami i gestami w wartościowym i interesującym, lecz należącym już do odchodzącej epoki dziele Perugina.

Według Giorgia Vasariego Michał Anioł publicznie określił go jako „gaffo nell’arte” (niezdarnego w sztuce). Perugino poczuł się tak urażony, że chciał mu wytoczyć proces, ale ostatecznie do tego nie doszło.

Wybrane dzieła thumb|Archanioł Michał (ok. 1499) thumb|Zaślubiny Marii (ok. 1504) thumb|Wręczenie kluczy świętemu Piotrowi (1480-82) Apollo i Marsjasz – 1491, 39 × 29 cm, Luwr, Paryż Archanioł Michał – ok. 1499, 126 × 58 cm, National Gallery w Londynie Archanioł Rafał z Tobiaszem – 1496-1500, 193 × 56 cm, National Gallery w Londynie Autoportret – 1500, 40 × 30,5 cm, Palazzo dei Priori, Perugia Chrzest Chrystusa – 1480, fresk, 340 × 55 cm, Kaplica Sykstyńska, Watykan Madonna z Dzieciątkiem – ok. 1500, 81 × 65 cm, Institute of Arts, Detroit Madonna z Dzieciątkiem – b.d., 99 × 64 cm, Museo di Capodimonte, Neapol Madonna z Dzieciątkiem i dwoma świętymi – 1493, 178 × 164 cm, Uffizi, Florencja Madonna z Dzieciątkiem w otoczeniu świętych – 1496, 195 × 165 cm, Muzea Watykańskie Madonna z Dzieciątkiem, św. Katarzyną i św. Rozalią – 1493, 86,5 × 63 cm, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń Madonna z Dzieciątkiem, św. Janem Chrzcicielem i św. Katarzyną Aleksandryjską – ok. 1500, 81 × 63 cm, Luwr, Paryż Maria Magdalena – 1498, 47,2 × 34,3 cm, Galleria Palatina, Florencja Matka Boska Pocieszająca – 1498, 185 × 130 cm, Galleria Nazionale dell’Umbria, Perugia Matka Boska Sprawiedliwa – 1501, 218 × 140 cm, Galleria Nazionale dell’Umbria, Perugia Modlitwa w Ogrójcu – 1485 cm, 166 × 171 cm, Uffizi, Florencja Narodziny – ok. 1504, 34 × 36 cm, Accademia Carrara, Bergamo Ostatnia Wieczerza – ok. 1500, fresk, 435 × 794 cm, Cenacolo di Foligno, Florencja Opłakiwanie Chrystusa (Pietà) – 1495, 214 × 195 cm, Pałac Pitti, Florencja Pietà – 1485, 168 × 176 cm, Uffizi, Florencja Pokłon Trzech Króli – 1478, 241 × 180 cm, Galleria Nazionale dell’Umbria, Perugia Portret Francesca delle Opere – 1494, 52 × 44 cm, Uffizi, Florencja Św. Bernardyn uzdrawiający córkę Giovanniego Petrazio da Rieti – 1473, 86 × 56 cm, Galleria Nazionale dell’Umbria, Perugia Św. Hieronim – 1512-15, 131 x107,5 cm, Galleria Nazionale dell’Umbria, Perugia Św. Hieronim – 1499-1502, 89 × 72,5 cm, Musée des Beaux-Arts, Caen Św. Sebastian – 1490-1500, 176 × 116 cm, Luwr, Paryż Ukrzyżowanie – 1496, fresk, 480 × 812 cm, Santa Maria Maddalena dei Pazzi, Florencja Ukrzyżowanie – 1483-85, tryptyk, 134 × 165 + 95 × 30 cm, National Gallery of Art, Waszyngton Walka Miłości z Czystością – 1505, 160 × 191 cm, Luwr, Paryż Widzenie św. Bernardyna – 1490, 173 × 160 cm, Stara Pinakoteka, Monachium Wręczenie kluczy św. Piotrowi – 1480, fresk, 340 × 350 cm, Kaplica Sykstyńska, Watykan Wyjście Mojżesza z Egiptu i obrzezanie jego syna – ok. 1482, fresk, 350 × 572 cm, Kaplica Sykstyńska Zaślubiny Marii – 1500-1504, 234 × 185 cm, Musée des Beaux-Arts, Caen Zdjęcie z krzyża (Opłakiwanie) – 1495, 214 x193 cm, Galleria Palatina, Florencja Zmartwychwstanie – 1499-1500, 113 × 56 cm, Muzea Watykańskie Zwiastowanie – 1489 cm, 212 × 172 cm, Santa Maria Novella, Fano

Przypisy

Bibliografia Ryszard Dziura, Perugino, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. 15, Lublin: Tow. Nauk. KUL, 2011, . Malarze świata. Encyklopedia, Warszawa: Imbir, 2009, .

Tamsin Pickeral, Pietro Perugino, [w:] 501 wielkich artystów, red. S. Farthing, Warszawa: MWK, 2009, .

Christine Stukenbrock, Barbara Toepper, Arcydzieła malarstwa europejskiego, Koenigswinter: h. f. ullmann, 2007, .

Dork Zabunyan, Pietro Perugino, Siechnice: Eaglemoss Polska, 1999 (Wielcy Malarze; nr 45) Stefano Zuffi, Wielki słownik malarzy, t. 3, Warszawa: HPS, 2006, . Stefano Zuffi, Francesca Castria, Malarstwo włoskie. Mistrzowie i arcydzieła, Warszawa: Arkady, 1998, .

Kategoria:Malarze quattrocenta Kategoria:Zmarli w 1523 Kategoria:Urodzeni w 1450